مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلى ارمانى قاشان ورىندالادى؟

استانا. قازاقپارات - حالقىمىزدىڭ وتكەندەگى تاريحى مەن مادەنيەتى، ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ رۋحاني دامۋ جولدارىن الەم جۇرتشىلىعىنا پارمەندى تۇردە ناسيحاتتاپ وتىراتىن ورتالىق - رەسپۋبليكالىق كولەمدەگى ادەبيەت مۋزەيىنىڭ قاجەتتىلىگى الدەقاشان-اق ۋاقىت تالابىنا اينالعان بولاتىن.

ابايدىڭ ءجۇز جىلدىق تويىنا دايارلانۋعا وراي قازاق س س ر حالىق كوميسسارلارى سوۆەتىندە قۇرىلعان مەرەكەلىك كوميسسيانىڭ ارنايى تاپسىرۋى بويىنشا م. اۋەزوۆ جاساعان «سووبراجەنيا پو پوۆودۋ پودگوتوۆكي ك 100-لەتنەمۋ يۋبيلەيۋ ابايا كۋنانبايەۆا» (ل م م ا، پاپكا  № 239) اتتى ءۇش بولىمنەن تۇراتىن تەزيستەرىندە وي-پىكىر، ۇسىنىستارى تولىق باياندالعان.

اشىعىن ايتۋ قاجەت، م. اۋەزوۆ تاراپىنان قويىلعان تالاپ-تىلەكتەردىڭ ءبارى دە تۇگەلگە جۋىق دەرلىكتەي جۇزەگە اسىرىلعان. ءبىراق دانادان قالعان ۇلى ارمان عانا، ياعني ابايدىڭ رەسپۋبليكالىق ادەبي-مۋزەيى كەڭ كولەمدەگى ا. س. پۋشكين مەن م. گوركيي ادەبي-مۋزەيلەرىنىڭ دارەجەسىنە كوتەرىپ، استانامىز الماتىدا اشۋ تىلەگى تولىق شەشىمىن تاپپاي قالعان ەكەن.

1945- جىلى ابايدىڭ، 1946- جىلى جامبىلدىڭ ءجۇز جىلدىق تورقالى تويى ءوتىپ، ولارعا جەرگىلىكتى جەردە ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيلەر اشىلعان سوڭ دا مۇحتار اۋەزوۆ ءوز تاراپىنان ايتقان پىكىرىن قايتا كوتەرە باستادى.

ويتكەنى، رەسپۋبليكامىزدا تۇڭعىش رەت اشىلعان مەموريالدىق ەكى مۋزەيدىڭ دە اۋقىمى تار، ارەكەتى قىساڭ بولىپ، ءتىپتى، رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ تولىق كورۋىنەن تىس قالىپ قويدى. سەبەبى، اباي، جامبىل مۋزەيىنە كەلۋشىلەردىڭ قازىرگى قۇرامىنا كوز جىبەرسەك، ولاردى كورۋشىلەردىڭ نەگىزگى قۇرامى جەرگىلىكتى جەردىڭ تۇرعىندارى ەكەندىگى بايقالادى. مۇحتار اۋەزوۆ وسى جاعدايدى، ءارى ەكى مۋزەيدىڭ دە ارەكەتى تار كولەمدە قالۋىن ەسكەرە وتىرىپ، ماسەلەنى 1948- جىلى ءتيىستى ورىنداردىڭ الدىنا تاعى دا قويادى.

1948- جىلدىڭ 29- اقپانىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى مەن قازاق س س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيديۋمىنا ارنايى جولداعان حاتىندا بىلاي دەيدى: «...ايتپاق ماسەلەم - بىزدەگى ەكى مۋزەي جايىندا. ولار - اباي مەن جامبىل مۋزەيلەرى.

مۋزەيدىڭ ەكەۋىن دە ءبىر جاعىنان وكىمەت ءوزى ەرەكشە سۇيەمەلدەپ، ولارداعى جۇمىستاردى مول تۇردە ىسكە اسىرماسا بولمايدى...

مەنىڭ ۇسىنىسىم: ەكى مۋزەيدى دە كىشكەنە عانا ءۇي- مۋزەي (بۇگىنگى قالىپتارىدا) بولىپ قالۋى دۇرىس ەمەس. ەكەۋى دە ۇلكەن، ادەبيەت مۋزەيىنە اينالسىن! مادەنيەتتى جانە ادەبيەت عىلىمىن دامىتۋ، وسىرۋدە ۇلكەن تۆورچەستۆولىق ءىس ىستەپ وتىراتىن ءارى مۋزەي، ءارى زەرتتەۋشى ورىن بولسىن» .

سوڭعى جىلدارى تاعى دا باسپا سوزدە كوتەرىلە باستاعان رەسپۋبليكالىق ادەبي مۋزەي اشۋ جايلى وي-پىكىرلەردىڭ دە ر. بەردىبايەۆ، ف. ورازايەۆ، ت. ب. قۇيار ارناسى م. اۋەزوۆ ويلارىمەن ۇشتاسىپ جاتسا، ەڭبەك ەرى، اكادەميك، جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ: «بىزدە ءالى كۇنگە ارداگەرلەرىمىز ساكەن، بەيىمبەت، ءىلياستارعا ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيدىڭ جوقتىعى ارقاعا ايازداي باتادى». («لەنينشىل جاس»، 1977, 25 مارت) دەپ وكىنىش بىلدىرگەن سوزدەرى كىمدى بولسا دا ويعا قالدىرعانداي الاڭداۋ سەزىمىن تۋدىرادى.

ارينە، بۇلاردىڭ باس-باسىنا مۋزەي اشا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىراق، ولاردىڭ قول جازبالارى، ارحيۆتىك دەرەكتەرى، تۇرمىستىق مۇلىكتەرى ءبىر ورتالىققا تۇگەلدەي تاپسىرىلىپ، زەرتتەۋ ورتالىعى بولاتىن اباي مەن جامبىلدىڭ رەسپۋبليكالىق ادەبي مۋزەيىن الماتىدا اشۋدىڭ قاجەتتىلىگى بۇرىنعىدان دا ايقىندالا، انىقتالا تۇسەدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «اباي» مۋزەيى - ءبىر اباي ەمەس، بارلىق ХVIII - ХIХ عاسىرداعى، ХХ عاسىر باسىنداعى جانە ءتىپتى، ازىرشە، سوۆەت ادەبيەتى تاريحىنىڭ بار دەرەك ماتەريالدارىن ءوز ىشىنە جياتىن «قازاق جازبا ادەبيەت تاريحىنىڭ» مۋزەيى بولسىن. جانە بۇل مۋزەي سەمەيدە ەمەس، وزىنە ارنالىپ سالىنعان ۇلكەن ۇيىممەن، ءوزىنىڭ ساپالى شتاتىمەن، قازاقستان استاناسىندا بولسىن. قازىرگى سەمەيدەگى ءۇي-مۋزەي وسى اباي اتىنداعى ادەبيەتتىك ۇلكەن مۋزەيدىڭ فيليالى بولسىن» (ل م ا، پ 239№) . ياعني اباي مۋزەيى - بۇكىل جازبا ادەبيەتتىڭ دامۋ، قالىپتاسۋ تاريحىن قامتۋىنا بايلانىستى وتكەندەگى، قازىرگى، كەلەشەكتەگى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسىن بىرىكتىرەتىن ورتالىققا اينالار ەدى. كورنەكتى اقىن-جازۋشىلارعا ادەبي مۋزەيدەن ارناۋلى بولمە-ورىن بەرىلىپ، ولاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماسى، قول جازبالارى، ارحيۆتىك دەرەكتەرى مەن جەكە مۇلىكتەرى دە شاشىراماي ءبىر جەرگە جينالىپ، جىلدار وتكەن سايىن قولدانا بەرۋگە جاعداي جاسالار ەدى.

اباي وداق پەن دۇنيە جۇزىنە م. اۋەزوۆتىڭ رومان- ەپوپەياسى ارقىلى تانىلدى. ال اقىننىڭ ءتول شىعارمالارى ءوز ءتۇپ نۇسقاسىنىڭ دارەجەسىندە اۋدارىلماعاندىقتان ءالى دە بولسا ناشار تانىلىپ كەلەدى. وسى ولقىلىقتى ەرتە سەزىنگەن م. اۋەزوۆ اباي شىعارمالارىنىڭ اسا ساپالى جولما-جول اۋدارماسىن الدىمەن ورىس تىلىندە جاساۋ تۋرالى وتە قىزىقتى پىكىر ۇسىنعان. ويتكەنى اباي رومانىنىڭ داڭققا بولەنىپ، وقىرمان قاۋىمدى وزىنە ءۇيىرىپ الۋىنا بايلانىستى مۇقاڭنىڭ وقۋشىلارى ابايدىڭ ءتول شىعارمالارىن دا سۇراي باستادى. مىسالى، ك. ن. نوۆوكۋرەتسكايا (موسكۆا)، ا. ي. فەدوروۆ (لەنينگراد)، ۆ. ۆ. ۆوروليەۆيچ (ازەربايجان س س ر-ءى)، د. مۋرادوۆ (گرۋزيا س س ر-ءى) ، ۆ. گ. دۋدومەتكين (سۆەردولوۆسك) سياقتى كوپتەگەن وقىرماندار مۇقاڭا حات جازىپ، اقىننىڭ ەڭبەگىمەن تانىسۋ جايىندا اقىل-كەڭەستەر سۇرايدى. ابايدىڭ تولىق جيناعىن بۇكىل سوۆەت حالقىنىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ قاجەتتىگىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىرىپ ەلەۋلى ماسەلە كوتەرگەن ەدى.

جاسىراتىنى جوق، قازىر اباي مۇراسىن ارنايى زەرتتەۋ، اقىن شىعارمالارىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەرەڭدەي وقىتۋ جۇمىسى السىرەپ بارادى. م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا اباي تانۋ ءبولىمىنىڭ كەڭەيمەۋى 1970- جىلعى قازاق س س ر جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا اباي تانۋ جايلى ارنايى كۋرس، ارنايى سەمينار وتكىزىپ، ولارعا كومەكشى وقۋ قۇرالدارىن جاساۋ جونىندەگى بۇيرىعى اياقسىز قالۋى وكىنىشتى-اق.

اباي مۇراسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ازايىپ كەتكەندىگىن دە ايتۋعا ءتيىستىمىز. ويتكەنى، اباي مۇراسىنىڭ شەشىلۋگە ءتيىستى كۇردەلى پروبلەمالارى مەن مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ ۇلكەن دايارلىقتى تالاپ ەتىپ وتىر. ول ءۇشىن باتىس پەن شىعىستىڭ ادەبيەتى مەن تاريحىن، قوعامدىق ويىن جاقسى ءبىلۋدىڭ ۇستىنە، ءارتۇرلى جازۋ ۇلگىسىندەگى جازبا دەرەكتەردى دە مەڭگەرە الاتىن قوسالقى قيىندىقتار دا كەزدەسە باستادى. ال، بۇل تالاپتار تەك پۋشكين، گوركيي، ناۋاي، نيزامي تيپىندەگى ۇلكەن رەسپۋبليكالىق اباي مۋزەيى مەن ابايتانۋ ءبولىمى اشىلىپ، شىن مانىندە ىسكە قوسىلعاندا عانا دۇرىس شەشىمىن تاپپاق.

مۇحتار اۋەزوۆ قازاق فولكلورىن زەرتتەۋگە دە زور ءمان بەرىپ، ونى عىلىم جولىنا تۇسكەن كەزدەن باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن قول ۇزبەي زەرتتەپ كەلدى، ءارى جەتەكشىلىك باسشىلىق جاسادى. وسىمەن قاتار، حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ كەڭەستىك داۋىردەگى تەڭدەسى جوق الىبى جامبىل جابايەۆتىڭ شىعارمالارىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ، ونى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ەرتە قولعا الدى. ويتكەنى، تۇركى تىلدەس حالىقتار اراسىندا قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان وزىندىك تابيعي ەرەكشەلىگىن ساقتاپ قالعان قۇندى رۋحاني قازىنا دەپ باعالادى. وسىعان وراي، قازاق فولكلورىنىڭ قالىپتاسۋ، دامۋ زاڭدىلىعىن، كەڭەستىك داۋىردەگى وركەندەي ءوسۋىنىڭ سىرىن بىلۋدە جامبىل ەڭبەكتەرىنىڭ ايرىقشا ءمانى بار قۇبىلىس ەكەندىگىنە فولكلوريست- عالىمداردىڭ نازارىن اۋدارىپ كەلدى. جانە وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ ۇلى عۇلاما الماتىدا جامبىلدىڭ مۋزەي-ءۇيىن اشىپ، ونى حالقىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەتى مەن حالىق اقىندارىنىڭ تۆورچەستۆوسىن زەرتتەيتىن، ادەبي مۇراسىن جيناپ، جۇيەلەيتىن ورتالىققا اينالدىرۋ قاجەتتىلىگىن كۇن تارتىبىنە قويدى. سونداي-اق، ونىڭ بۇكىل قازاق سوۆەت فولكلورىنىڭ بىرەگەي مۋزەيى رەتىندە حالىق ءسوز ونەرىنىڭ بار تۇرىنەن ۇلگى- ونەگەلەرى جانرلىق ورىنداۋ ەرەكشەلىكتەرىن تەحنيكالىق قۇرالدار ارقىلى كەڭ كولەمدە جۇيەلى تۇردە تانىپ، ۇزدىكسىز ناسيحاتتاپ وتىراتىن مادەني ورتالىققا اينالدىرۋ قاجەتتىلىگىن دالەلدەدى. بۇلارعا قوسا حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ بار ۇلگىلەرىن، دامۋ جولدارىن كەلەر ۇرپاققا امانات رەتىندە جەتكىزىپ بەرۋ دە مۋزەي-ءۇيدىڭ مىندەتى دەپ ءتۇسىندى.

وسى ماسەلەلەردى تەرەڭنەن ويلاعان دانا جازۋشى:

«جامبىل اتىنداعى مۋزەي دە ادەبي مۋزەي بولعاندا جازبا ادەبيەت ەمەس، اقىندار، فولكلور (سوۆەت فولكلورى) مۋزەيى بولسىن. وندا دا ءبىر جامبىل ەمەس، ماتەريال تابىلسا، باياعى جاناق، ءسۇيىنبايلار جايىنداعى دەرەكتەردەن باستاپ، كەشەگى نۇرپەيىس، دوسكەي، يسالارعا دەيىن ءبارىنىڭ دە بەلگى، مۇرالارى، ءومىرباياندىق، تۆورچەستۆولىق فاكتىلەرىنىڭ ءبارى جيىلۋ كەرەك. وندا ءبىر جاعىنان جيناۋشى، ءبىر جاعىنان زەرتتەۋشى عىلىمدىق ورىن بولۋ كەرەك. بۇدان بىلايعى ۋاقىتتاردا قازاقتىڭ سوۆەتتىك فولكلورىن كوركەيتىپ، دامىتا بەرۋ جونىندە باسشىلىق وي، ۇيىمداستىرۋشىلىق جول كورسەتىپ وتىراتىن قادىرلى ورىن بولۋ كەرەك. بۇل مۋزەي دە اباي مۋزەيىمەن قاتار الماتىنىڭ مادەنيەتتەنىپ ءوسۋ جولىندا، ءبىزدىڭ استانامىزدىڭ دا، جالپى سوۆەتتىك سوتسياليستىك مادەنيەتىمىزدىڭ دە ۇلكەن ءبىر ماقتانىشى جانە كوركى بولىپ تۇرۋ كەرەك. وسى ەكى مۋزەيدىڭ دە وزدەرىنىڭ عانا ارناۋلى، ىقشام، كوركەم، شەبەر ارحيتەكتۋرامەن سالىنعان ۇيلەرى بولۋ كەرەك. سوندا قازىرگى جامبىل مۋزەي-ءۇيى - مۋزەي بولىپ، ۇلكەن مۋزەيدىڭ فيليالى بولىپ قالسىن» (پاپكا №275، 6 -7- بەت.)، - دەپ وي تولعايتىنى بار.

وسى تۇرعىدان قاراعاندا، قازاق س س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا اشىلعان جامبىل تانۋ ءبولىمى قازىردىڭ وزىندە-اق كوپ جۇمىسقا باعىت بەرىپ، عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ تۋىنداۋىنا، اقىن مۇراسىنىڭ جينالىپ، مولىعىپ، زەرتتەلۋ ءىسىنىڭ ورتالىعىنا اينالا باستاعانىن كورىپ وتىرمىز. ال، اباي مەن جامبىلدىڭ كەڭ كولەمدەگى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ادەبي مۋزەيى ۇلى جازۋشى ارمانداعان دارەجەدە استانا قالاسىندا اشىلسا، كىمدى بولسا دا قۋانتاتىنىنا، ءسويتىپ باسقالارعا ۇلگى-ونەگە بولارلىقتاي دەڭگەيدە بولاتىندىعىنا ەشقانداي كۇمان قالماس ەدى. ەكىنشىدەن، بۇل ماسەلەلەردىڭ دۇرىس شەشىلۋى - اباي مەن جامبىل مۋزەي-ۇيلەرىندەگى ەلەۋلى ولقىلىقتاردى جويۋعا دا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.

ХХ  عاسىردىڭ ۇلى جازۋشىسى م. اۋەزوۆ ارمانداعان حاكىم اباي مەن ХХ  عاسىردىڭ گومەرى اتانعان جامبىلدىڭ الەم كلاسسيكتەر دەڭگەيىندەگى ادەبي مۋزەيلەرى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بۇگىندە كۇن تارتىبىنە قويىلىپ، جوبا بويىنشا اباي تانۋ ورتالىعى دەگەن اتپەن 1,5 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ، جەر تەلىمى دە بەرىلىپ جۇزەگە اسا باستاۋعا بەت الۋى - حالقىمىزدىڭ قۋانىشىنا اينالماق.

كەلەشەكتە اباي ورتالىعى بەس قاباتتى عيماراتقا اينالىپ، ىسكە كىرىسكەندە قاراجات ءۇشىن ۇكىمەتكە قول جايماي، بيزنەستىك ارەكەت ارقىلى ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتىپ وتىرماق. ءبارى دە دۇرىس، ءبارى دە جاقسى! ءبىراق ءبىر وكىنىشتىسى، ورنى تولماس كەمشىن جاي الدىمىزدى وراعىتىپ تۇر. ول - ۇلى مۇحتار ارمانداعان اباي مەن جامبىلدىڭ الەم كلاسسيكتەرى دەڭگەيدەگى قازاق جازبا ادەبيەتىمەن قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ تابيعي بولمىسى بۇزىلماي تازا ساقتالعان قالپىن بەينەلەيتىن جامبىل تانۋ ورتالىعىنىڭ نازاردان تىس قالۋى دەر ەدىم. ءالى دە كەش ەمەس، اباي تانۋ ورتالىعى جانىنان جامبىل تانۋ ورتالىعى قاتار بوي كوتەرىپ، ەگىز بالاداي ۇيلەسىم تاۋىپ استانا قالاسىنا سالتاناتتى ءسان بەرىپ جاتسا - جاراستىقتى ەمەس پە؟

قورىتا ايتقاندا، عۇلاما جازۋشىنىڭ بەلسەنە كوتەرگەن، قول جەتەر ماقسات رەتىندە جول-جوبا ۇسىنعان كورەگەن تىلەگى، ۇلى ارمانى ياعني اباي مەن جامبىلدىڭ ادەبي مۋزەيىن الەمدەگى ۇلى كلاسسيكتەر مۋزەيىنىڭ دارەجەسىندە اشۋ ارمانى - بۇكىل جۇرتشىلىق كوكەيىندە جۇرگەن وي-پىكىردىڭ كورىنىسى بۇگىندە ورىندالۋ ۇستىندە دەپ ۇعىنامىز.

مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى،

پروفەسسور.

Baq.kz