دۇيسەنبى، سەيسەنبى ءسوزىنىڭ نە ماعىنا بەرەتىنىن بىلەسىز بە؟

استانا. قازاقپارات - «كىتاپحانا»، «اسحانا»، «ءدارىحانا» سوزدەرىندەگى «حانا» جۇرناعى پارسىشا «ءۇي» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

سوندا، «كىتاپحانا» - كىتاپتار ءۇيى، «اسحانا» - اس ءۇي دەگەن ءسوز. ال اپتا اتاۋلارىنىڭ نە ماعىنا بەرەتىنىن بىلەسىز بە؟

«سەنبى» ءسوزى ارابشا «شاببات»، «ءال-ساببات» سوزدەرىنەن شىققان، ءتۇپ ماعىناسى «دەمالىس، تىنىعۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. مۇسىلماندار مەن ياھۋديلەردە سەنبى اپتانىڭ ءبىرىنشى كۇنى بولىپ سانالادى.

جەكسەنبى - «يەك+شانبە»، دۇيسەنبى - «دۋ+شانبە»، سەيسەنبى - «سە+شانبە» دەگەن ەكى ءسوزدىڭ قوسىلۋىنان پايدا بولعان، بۇل جەردەگى «يەك، دۋ، سە» سوزدەرى پارسىشا «ءبىر، ەكى ءۇش» دەگەن سان اتاۋلارى.

جالپى، قازاق تىلىندە اراب، پارسى تىلىنەن ەنگەن 3000 نان استام ءسوز بار ەكەن. سولاردىڭ بىرنەشەۋىنە توقتالا كەتەيىن:

- بانۋ -  قىز، ايەل

- حانزادا سوزىندەگى «زادا» جۇرناعى -  ۇلى، پەرزەنتى

- «دەشتى قىپشاق» تىركەسىندەگى «دەشتى» ءسوزى «داشت-ە» - دالا

- اپتانى ءسوزى «حافتە»، «حافت» - جەتى

- پەشەنە -  ماڭداي

- بيشارا، بەيقام سوزدەرىندەگى «بي، بەي» جۇرناقتارى قازاق تىلىندەگى «سىز، ءسىز» جۇرناقتارىمەن پارا-پار، سوندا «شاراسىز»، «قامسىز»

- گۇلزيپا، مەڭزيپا اتتارىنداعى «زيپا» جۇرناعى پارسىشا «زيبا» - ادەمى، سۇلۋ

- عۇمىرناما سوزىندەگى «ناما» جۇرناعى «نامە» - حات دەگەن ماعىنانى بەرەدى.

 VIII ع. بەرگى كەزەڭدەردەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ بارلىعىندا اراب جانە پارسى سوزدەرىنىڭ كەزدەسەتىنى زاڭدى قۇبىلىس. بۇنىڭ سەبەبى ورتا عاسىردا يسلام ءدىنىنىڭ ورنىعۋىنا بايلانىستى اراب ەلەمەنتتەرى تۇركى تىلدەرىنە كوپتەپ ەنە باستادى جانە شىعىس مادەنيەتىنىڭ ورلەۋ كەزىندە (XIV- XV ع ع. ) عىلىمي جانە ادەبي شىعارمالاردى اراب جانە پارسى تىلىندە جازۋ داستۇرگە اينالعان ەدى. سول سەبەپتى ولاردىڭ تىلىمىزدە يگەرىلگەندىگى سونشالىق كەيدە ونىڭ كىرمە ءسوز ەكەندىگىن اجىراتۋ قيىندىق تۋعىزاتىن جاعدايلارعا جەتكەن دەپ ايتۋعا بولادى. مۇنداي جايتتار ءتىلشى عالىمدارعا بەلگىلى بولماسا قارابايىر حالىققا بەلگىسىز. ويتكەنى سوناۋ كونەدەن قولدانىستا ورىن العان سوزدەر تابيعي جاعىنان دا سوزدىك قورعا ءسىڭىسىپ كەتكەن. بۇل جونىندە ق. جۇبانوۆ «ارابتار مەن قازاقتاردىڭ اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىس بولماعانىمەن وزىندىك قوعامدىق قارىم- قاتىناستاردىڭ ناتيجەسىندە قازاق تىلىنە ەنگەن اراب-پارسى سوزدەرى وزگەرىسسىز قالۋى مۇمكىن ەمەس، ونىڭ ءبىر بولىگى اراب-پارسى كىرمە ءسوزى ەكەندىگىن اجىراتۋ قيىن بولاتىنداي دارەجەگە جەتكەن» - دەيدى.

شىندىعىندا، كىرمە سوزدەر تىلىمىزدە ءتۇرلى فورمادا ەركىن جايعاستى جانە بىزدە ولاردى ەركىنە جىبەردىك. قالاي دەگەندە دە مۇنداي سوزدەر تىلىمىزدە كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى. ولار بۇگىندەرى قاتار قولدانىلماسا دا ءبىرى اۋىزشا تىلدە، ەكىنشىسى جازباشا تىلدە ورىن العان. ەڭ بولماسا سولاردىڭ ماعىنالارىن بىلە جۇرەيىك.

el.kz