بىرەۋدىڭ وتباسىن ويرانداعان ايەلدەردى جازالايتىن زاڭ بولسا
شاڭىراعىندا سوڭعى جىلدارى بولىپ جاتقان شىرعالاڭدى ايتقان ول: «مەنىڭ ايتقان ءسوزىمدى وزگەرتپەستەن سول كۇيى جازساڭىزدار» ، - دەدى. ءبىز ونىڭ جانايقايىن تۇسىنۋگە تىرىستىق. ءبىراق قولىمىزدا دالەلدى دەرەكتەر جوق بولعاسىن ونداي قادامعا بارۋ دۇرىس بولماس ەدى. سوندا دا «الاش ايناسى» بۇل ماتەريالدا كەيىپكەرلەردىڭ اتى- ءجونىن وزگەرتىپ، بولعان وقيعانى بارىنشا شىنايى بايانداۋعا ۇيعاردى. ال بولعان جايعا تورەلىك ەتىپ، باستى كەيىپكەرىمىزگە اقىل- كەڭەس ايتۋدى كوزىقاراقتى وقىرماننىڭ وزىنە قالدىردىق. سونىمەن اينۇردىڭ اڭگىمەسى بىلاي باستالادى.
ولار اگەنتپەن تانىسقان
«جۇبايىم ەكەۋىمىزدىڭ ارامىزعا ءبىر ايەل تۇسكەلى ءبىر جىلدان بەرى وتباسىمىزدان بەرەكە كەتتى. ولار 2013 -جىلدىڭ تامىز ايىندا اگەنت ارقىلى تانىسقان. ول كەلىنشەكتىڭ ەسىمى - ءاليا، ءبىر قىزى بار. ءبىراق مەنىڭ بىلۋىمشە قىزى دا ونىمەن بىرگە تۇرمايدى. جانىما باتاتىنى - ءاليا ءبىلىم سالاسىندا قىزمەت اتقارادى. ادىلدىك ىزدەپ ول ايەل قىزمەت جاسايتىن مەكەمە باسشىلارىنا دا باردىم. مەكەمە باسشىلارى: ء«بىز ول ادامنىڭ جەكە ومىرىنە ارالاسا المايمىز، ونىڭ قۇقىن بۇزۋعا قاقىمىز جوق» ، - دەيدى. جازباشا بەرىلگەن جاۋاپتا دا «ارىز بويىنشا كورسەتىلگەن ادامنىڭ ءىس- ارەكەتتەرى تۋرالى ءمان- جايدى شەشۋ جولدارى تاراپتاردىڭ ءوز قۇزىرەتىنە جاتادى» دەلىنگەن. «سوندا كۇندىز بالالار مەن مۇعالىمدەرگە تاربيە تۋرالى اڭگىمە ايتىپ، تۇندە ويناس جاساۋعا بولاتىن بولعانى ما؟ شاڭىراعىم شايقالۋدىڭ از- اق الدىندا تۇرعان مەنىڭ قۇقىعىمدى كىم قورعايدى؟ » - دەپ اشىنادى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز.
«كۇيەۋىڭىزدىڭ تەرىس ارەكەتىن قالاي بايقاپ قالدىڭىز؟ - دەپ سۇرادىق ءبىز ودان. «ۇيىقتاپ جاتقاندا تەلەفونىنا كەلتەحات كەلدى. دىڭىلداپ قايتا- قايتا قويماعاسىن اشىپ قارادىم. وندا «تانىسار- تانىسپاستان ماعان كومەك قولىن سوزدىڭ. مەن سەنى سۇيەمىن! ساعان راحمەت» دەپ جازىپتى. بۇعان دەيىن ول ۇيگە ءتۇن ورتاسىندا، تاڭدا كەلىپ ءجۇردى. سوسىن جولداسىمنان جايلاپ سۇرادىم. باسىندا مويىنداماي ءجۇردى. كەيىننەن ول ءبارىن ايتىپ بەردى. كۇيەۋىم: «ول ايەلگە بارمايمىن دەپ وتىرىپ، قالاي بارعانىمدى ءوزىم دە بىلمەي قالامىن. ەكى اياعىم مەنى سول ايەلگە الىپ بارادى. ەسىل- دەرتىم سول ايەل» دەپ جاسىرماي ايتتى.
باسىندا ورتادا ءوسىپ كەلە جاتقان بالالارىمىز بار عوي دەپ ءمان بەرمەي ءجۇردىم. ءبىراق ولاردىڭ اراقاتىناسى قاڭتار ايىندا ءتىپتى كۇشەيىپ كەتتى. اقپان ايىنىڭ ءار سەنبىسىندە ول ۇيگە قونعان جوق. بالامىزدىڭ سىنىپتاسى كورشىمىز ەدى. سول بالا ۇيىنە «جاسۇلان اعانى كۇندە كەشكىلىك «شكولنيك» ايالداماسىنان كورەمىن. ول ءبىر ماشيناعا ءمىنىپ كەتىپ بارا جاتادى، شوفەرى ايەل ادام» دەپ ايتىپ كەلىپتى. وسىنداي جاعدايلاردان كەيىن قازىر بالالارىم دا بىلەدى. ەكى ەر بالام بار، ۇلكەنى 11 ءبىتىردى، كىشىسى 7 سىنىپتا وقيدى. جۇبايىم 30 - جەلتوقسان كۇنى ەكى بالاسىن ەكى جاعىنا وتىرعىزىپ، جاقىن- جۋىقتىڭ الدىندا: «مەن قويدىم. ەندى جانۇياممەن بولامىن» دەپ ءسوز بەردى. سول كۇنى ول ايەلگە «سوڭعى رەت بارىپ، ءبارىنىڭ بىتكەنىن ايتىپ كەلەمىن» دەپ كەتتى. مەن شىعارىپ سالدىم. سول بارعاندا «مەنىڭ اياعىم اۋىر. سەن كەتسەڭ ولەمىن» دەگەسىن اراقاتىناسىن ۇزبەي قايتىپ كەلىپتى. 31-جەلتوقسان كۇنى ءبارىمىز جانۇيامىزبەن جاڭا جىلدى قارسى الدىق. ءبىرىنشى قاڭتار كۇنى قايتادان سول ايەلگە كەتتى. سودان ۇيگە 8 - قاڭتاردا ارەڭ ورالدى. ءسويتىپ ولار جاسىرىن كەزدەسۋلەرىن قويمادى.
مامىردىڭ 11- كۇنى بالام 18 جاسقا تولىپ، دوستارىمەن وتىرامىن دەگەسىن ءبىز كىشى بالانى الىپ دوسىمىزدىڭ ۇيىنە باردىق. ولاردىڭ ءوز دۇكەنى بار ەدى. كۇيەۋىم: «مەن ارماننىڭ قاسىندا بولامىن، سەندەر ۇيگە بارا بەرىڭدەر، شاي دايىن بولعان كەزدە ايتارسىڭدار» دەدى. ويىمدا تۇك جوق. جايباراقات ءجۇرمىن، شاي دايىن بولعاندا حابارلاستىق، «مەن فۋتبول كورىپ وتىرىمىن، شاي ىشە بەرىڭدەر» دەدى. تۇنگى ون ەكى جارىم بولدى، تەلەفونىنا حابارلاستىم: «قازىر بارامىن» دەدى. ءسويتىپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتىپپىن. ساعاتقا قاراسام، تاڭعى ءتورت بولعان، كۇيەۋىم ءالى كەلمەپتى. دوسىمىزعا قوڭىراۋ شالسام: «ول باياعىدا كەتىپ قالدى عوي، بارعان جوق پا؟ » دەپ قاراپ تۇر. ۇيالى تەلەفونى ءسوندىرۋلى، سول ايەلگە كەتكەنىن بىردەن ءبىلدىم. تاڭعى جەتىگە دەيىن ۇيىقتاي المادىم.
دۇكەنگە، دوسىمىزعا كەلىپ: «شىنىڭدى ايتشى، ول سوعان كەتتى مە؟ » دەپ سۇرادىم. ول: «مەنىڭ قاسىمدا وتىرعاندا الگى ايەل قايتا- قايتا زۆاندادى. جاسۇلان كوپكە دەيىن تەلەفوندى كوتەرمەدى. قايتا- قايتا زۆانداپ قويماعاسىن تەلەفوننىڭ داۋىسىن شىعارىپ سويلەستى» - دەدى. سودان ءاليا ماشيناسىمەن الىپ كەتىپتى. ۇيىمىزدەن بەرەكە كەتە باستاعاسىن مەن ءالياعا زۆاندادىم. ءبىراق ول تەلەفون كوتەرمەدى. ىزالانىپ: «ساعان جۇمىس كەرەك پە، الدە مەنىڭ كۇيەۋىم كەرەك پە؟ مەن قازىر ءتورت جەرگە ارىز جازىپ وتىرمىن، تەلەفون الماساڭ ارىزداردى ءتيىستى جەرىنە اپارامىن» دەپ كەلتەحات جازدىم. الگى حاتتان كەيىن ول مەنىڭ تەلەفونىما ءوزى شىقتى. سونداعى ماعان ايتقانى: «مەنىڭ ءوزىمنىڭ جولداسىم، ءۇش قىزىم بار. جاڭا تەلەفون الماعان سەبەبىم مەن وتباسىممەن قىدىرىپ ءجۇردىم» دەدى. ول ايەلدىڭ بۇل سوزىنەن كەيىن مەنىڭ جۇبايىمنىڭ ءوزى كىنالى شىعار دەپ قايتا باسىلىپ قالدىم. ءبىراق كۇن وتكەن سايىن ولاردىڭ اراقاتىناسىنىڭ كۇشەيىپ بارا جاتقانىن بىلگەن سوڭ مەن ءبىلىم مەكەمەسىنە ول ايەلدى ىزدەپ باردىم. «قازىر شىعىپ مەنىمەن سويلەسىڭىز، سويلەسپەسەڭىز باستىعىڭىزعا كىرەمىن» دەپ ەدىم، ول كىسى «مەن التىنشى شاعىن اۋداندامىن، سونداعى №51 ۇيگە كەل» دەدى. جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما ۋادەلى جەرگە باردىم. «ماعان بىرەۋدىڭ جولداسى كەرەك ەمەس، مەن ودان باقىت تاپپايمىن، ءوزىمنىڭ كەزدەسەتىن ادامىم بار» دەپ اعىنان جارىلدى. مەن وعان «ادامنىڭ جازاسىنان قورىقپاساڭ دا، اللانىڭ جازاسىنان قورىق. ءوسىپ كەلە جاتقان قىزىڭنىڭ تاعدىرىن ويلا. سەن مەنىڭ بالالارىمنىڭ بالالىق شاعىن جويىپ وتىرسىڭ. ۇيدەگى ايقاي- شۋدان ولار دا شارشادى. مەنىڭ جولداسىم ءبارىن مويىنداپ وتىر. سەن ەندى ونى مازالاما» دەپ، ءمان- جايدى اشىق ايتتىم. ول مەنى تۇسىنگەندەي بولدى. وسىمەن ءبارى بىتكەن شىعار دەپ ويلادىم. ءبىراق ءبىزدىڭ ۇيدەگى ايقاي- شۋ جالعاسا بەردى. جولداسىم ادام تانىماستاي وزگەردى. تەلەفوندى ۇستاپ الىپ، ءبۇرىسىپ وتىرادى. ءتىپتى اعايىن - تۋىس، دوس- جاراندارىمىزعا دەيىن ونىڭ وزگەرگەنىن ايتىپ، تاڭدانىپ ءجۇردى» .
ءسابيىمدى ءتۇسىرىپ الدىم.. .
«جۇبايىڭىزدى ءۇيىرىپ العان جانمەن كەزدەسكەندە قانداي اسەر الدىڭىز؟ ونىڭ سىزدەن قانداي ارتىقشىلىعى بار ەكەن؟ مۇمكىن، جولداسىڭىز ول كىسىگە عاشىق بولىپ قالعان شىعار؟ ءسىز ول ايەلدى كىنالاپ وتىرسىز. بالكىم جۇبايىڭىزدىڭ ءوزى كىنالى شىعار» - دەدىك ءبىز كوكەيگە كەلىپ قالعان ويدى ىركىپ قالا الماي:
- مەن جولداسىمدى جاقتامايمىن. ونىڭ دا كىناسى بار. ءبىراق مەنى اشىندىرىپ تۇرعانى - ءاليا ءبىلىمدى ايەل، ۇلكەن ءبىلىم مەكەمەسىندە قىزمەت جاسايدى. كۇيەۋىمنىڭ وتباسى، ەكى بالاسى، جىلاپ- ەڭىرەپ جۇرگەن ايەلى بار ەكەنىن ءبىلدى عوي. جاسى بولسا 43 تە، مەنىڭ جولداسىم-39 دا. ءاليانىڭ اگەنتتەگى فوتوسى وتە ادەمى. جاس قىز سياقتى. ءبىراق وزىمەن كەزدەسكەن كەزدە مەن ەشقانداي ارتىقشىلىق سەزىنگەن جوقپىن. بويى كىشكەنتاي، قارا تورى ايەل.
وسى ايەلدىڭ كەسىرىنەن كوتەرىپ جۇرگەن بالامدى دا ءتۇسىرىپ الدىم. كىشى بالام 12 جاستا. ۇلدان قايىر ما، قىزدان قايىر ما، كىم بىلەدى؟ ءبىراق ءوزىم قىزىم بولسا دەپ ارماندايمىن. سەگىز جىلدان بەرى بالا كوتەرە الماي ءجۇر ەدىم. وسى ساۋىردە اياعىم اۋىر ەكەنىن ءبىلدىم. ءوزىم قارالىپ، ەم الىپ جۇرگەن ەمشى اپام بار ەدى. ول كىسى: «22 - مامىرعا دەيىن ساق بولشى» دەپ ەسكەرتكەن. وكىنىشكە قاراي، ءدال سول كۇنى بالامدى ءتۇسىرىپ الدىم. جاسۇلان نەگىزى اتىراۋدا ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس جاسايدى. ءبىراق ۇيدە دەمالعان كەزدە قوسىمشا اقشا تاباتىن. سول جۇمىستارىمەن شىعىپ كەتىپ ەدى. ونىڭ ۇيگە كەلە جاتىرمىن دەگەن سوزىنە سەنبەي ءاليا تۇراتىن ءۇيدىڭ ايالداماسىنا بارىپ وتىردىم. ءبىر قاراسام، كۇيەۋىم زۋلاپ الگى ايەلدىڭ ۇيىنە كىرىپ بارادى ەكەن. شىداي الماي، تۇرا جۇگىردىم. ءاليانىڭ مەكەن- جايىن عالامتوردان ءبىلىپ العانمىن. اداسىپ ءجۇرىپ تاپتىم. ەكەۋى دە جالما- جان ۇيالى تەلەفوندارىن ءوشىرىپ تاستاعان، المايدى. ءبىر كەزدە كۇيەۋىم تەلەفوندى كوتەردى. «مەن ەسىكتىڭ الدىندا تۇرمىن اش» دەدىم. كۇيەۋىم ۇيدەن شىققاسىن «انا ايەلدى الىپ شىق، سويلەسەمىن» دەدىم. سوندا ماعان ءاليا: «كەشىر، ءبىز بولدىق. مەن بۇعان ايتىپ ءجۇرمىن. ەندى ول ماعان كەلسە، ساعان زۆاندايمىن» دەدى. سول كۇنگى اشۋ- ىزا ماعان قاتتى اسەر ەتىپ، بالامدى ءتۇسىرىپ الدىم. سول كۇننەن كەيىن كۇيەۋىم ءتۇن ورتاسىندا ول ايەلدىڭ ماشيناسىنىڭ تەرەزەسىن سىندىرىپ، ايقاي- شۋ شىعارعان. تاڭعى تورتتە «مەن ءاليانىڭ ەسىگىنىڭ الدىندا تۇرمىن، ول ەسىك اشپايدى» دەپ زۆاندادى. ءوزى ءىشىپ العان. ءاليانىڭ اپا- جەزدەسى كەلگەن. تاكسي ۇستاپ بارىپ، ۇيگە الىپ كەلدىم. تاڭقالدىراتىنى سول كەزدە ول ايەل نەگە پوليتسيا شاقىرىپ، كۇيەۋىمدى ۇستاتىپ جىبەرمەدى. زاڭ بار ەمەس پە؟ سەبەبى، ءوزىنىڭ بۇلدىرگەنى كوپ بولعاسىن، سول اشىلىپ قالا ما دەپ قورقادى. ايتپەسە ءبىلىمدى ادام زاڭدى تۇردە قادام جاساۋىنا ساۋاتى جەتەدى عوي.
ءاليا 6 - شىلدە كۇنى ۇيگە كەلدى. ۇيدە بالالار بار ەدى. تاسالاۋ جەرگە بارىپ، كەزدەستىك. اشەيىندە، ەشكىمگە ءسوز بەرمەيتىن جۇبايىم ۇندەمەيدى. مەن سوسىن مۇمكىن ارالارىندا شىنىمەن ماحاببات بار شىعار دەپ ويلاپ، جۇبايىما: «قاجەتتى كيىمدەرىڭدى الىپ، سول ايەلمەن ەكى اي تۇرىپ قارا. مەن بالالارعا ءوزىم تۇسىندىرەمىن. ەگەر ۇيلەسىپ، جاقسى بولىپ كەتىپ جاتساڭدار ماعان حابارلاس. اجىراسۋعا ارىزدى ءوزىم جازىپ بەرەمىن. ال ەگەر جاراسپاي جاتساڭدار، ۇيگە قايتىپ كەل، ەسىگىم اشىق، مەن سەنى قابىلدايمىن. تەك ەكى ايدىڭ ىشىندە ءبىر شەشىم قابىلدا» دەدىم. ءبىراق جۇبايىم: «مەن وتباسىمدى تاستامايمىن» دەپ ازار دا بەزەر بولادى. ءبىر جىل بويى وسى سەرگەلدەڭنەن قاتتى شارشادىم. وسىنداي ايەلدەردىڭ كەسىرىنەن قانشاما وتباسى اجىراسىپ جاتىر. مەن بارىنشا ءوز جانۇيامدى ساقتاپ قالعىم كەلەدى. بىلاي قاراساڭىز، مەن ءوز ەتەگىمدى ءوزىم اشقان ادام سياقتىمىن. ءبىراق مەن وتباسىمدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇرەسىپ ءجۇرمىن. بىرەۋدىڭ وتباسىن ويرانداعان ايەلدەردى جازالايتىن زاڭ بولسا عوي.
مەن ءتىپتى ءاليانىڭ بىلدەي ءبىر مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت جاسايتىن اپاسىنا دا ىزدەپ باردىم. ول كىسى مەنىڭ كۇيەۋىمدى «انا كولحوزنيك پە؟ » دەپ كەكەسىنمەن قارسى الدى. «ءاليا 43 تەگى اقىل- ەسى دۇرىس ادام، ول ءوزى بىلەدى» دەگەندەي اڭگىمە ايتتى.
انام دا الدانۋدىڭ قۇربانى بولعان
انام 1951 - جىلعى ەدى، مەكتەپتە ءمۇعالىم بولعان. اكەمنىڭ كوڭىلدەسى بار ەكەنىن ءبىلىپ قالعاننان كەيىن ءوز- وزىنە قول جۇمساپتى. ويتكەنى ول كەزدە اجىراسۋ ۇيات ەدى. مەن سول كەزدە ءبىر جاستا بولىپپىن. ەسەيە كەلە «انام نەگە ولاي جاسادى ەكەن؟ » - دەپ جىلايتىنمىن. جاستايىمنان اعا- جەڭگەمنىڭ قولىندا ءوستىم. ورتا مەكتەپتى عانا ءبىتىردىم. جەڭگەم كىشكەنتايىمنان جۇمساپ وسىرگەندىكتەن ءۇي شارۋاسىنا مىعىم بولىپ ءوستىم. ومىردە سونىڭ پايداسى ءتيدى. قازىر ءبىر اۋقاتتى شاڭىراقتا ون جىلدان بەرى ءۇي قىزمەتشىسى بولىپ جۇمىس جاساپ كەلەمىن. كىشكەنتايىمدا «نەگە مەنى جۇمساي بەرەدى» دەپ جىلاسام قازىر جەڭگەمە راحمەت ايتامىن. ويتكەنى مەن ومىرلىك نانىمدى ادال ەڭبەگىممەن تاۋىپ جەپ ءجۇرمىن. جۇمىسىم وزىمە ۇنايدى. تىپ- تىنىش، تاتۋ- ءتاتتى بىرەۋدەن ىلگەرى، بىرەۋدەن كەيىن دەگەندەي تۇرمىس كەشىپ جاتقانبىز. جۇبايىم جانۇياسىن توبەسىنە كوتەرىپ جۇرەتىن. اسىرەسە ەكى بالاسىنا كەلگەندە، شىعارعا جانى بولەك ەدى. دوستارىمىزدىڭ، اعايىن- تۋىستىڭ باسىن قوسىپ جۇرەتىن التىن كوپىر سىقىلدى ەدى. قازىر ءبارى وزگەردى. بىزگە جانى اشىعان ءبىر دوسىمىز ءالياعا زۆانداپ، سويلەستى. سوندا ونىڭ ايتقانى: «ونىڭ ءۇيى دە، باسقاسى دا كەرەك ەمەس، ماعان ونىڭ ءوزى كەرەك. مەن ونى سۇيەمىن» دەپتى. بارىنەن دە جۇبايىمنىڭ كۇن وتكەن سايىن جۇدەپ، ءوز- ءوزىن جوعالتىپ بارا جاتقانى جانىما باتادى. بىرەۋلەردەن دۋا سالعان دەگەندى ەستىپ، ەمشىلەرگە باردىق. قازىر ءبىر ەمشىگە بارىپ، قارالىپ ءجۇرمىز. ول كىسى: «تالاي دۋانى كورىپ ءجۇرمىن، مىناۋ بولەك، قاتىرىپ تاستاعان ەكەن» دەيدى. ەمشى اپاي قۇران وقىعان سوڭ قۇسادى. سونىمەن دۋا شىعىپ جاتىر دەيدى. ءبىراق كۇيەۋىم ونى ءالى ىزدەيدى. وسى جاقىندا ەكى- ءۇش رەت ۇيىنە ىزدەپ بارىپتى. ول ەسىك اشپاپتى. «مەن ونى ۇمىتقىم كەلەدى، ءبىراق ۇمىتا المايمىن، سونى ويلاي بەرەمىن» دەپ ماعان ءبارىن جاسىرماي ايتىپ، جىلايدى. ون سەگىز جىل وتاسقان جارىمنان مۇنداي ءسوز ەستۋ ماعان دا اۋىر. ءوزىم دە قاتتى قينالامىن. ءبىراق ۋاقىتشا قيىندىق شىعار دەپ ءوزىمدى جۇباتىپ ءجۇرمىن، - دەدى ەگىلىپ جىلاعان اينۇر.
ءبىز اينۇردىڭ رۇقساتىمەن كۇيەۋى جاسۇلانمەن تەلەفون ارقىلى سويلەستىك. ول بىلاي دەدى: «سوڭعى ءبىر ايدان بەرى مەن اليامەن بايلانىستا ەمەسپىن. مەن ول تۋرالى جامان پىكىر ايتا المايمىن. ەڭ جامانى وسى بولدى. سەگىز ەمشىگە باردىم، سەگىزى دە سىزگە دۋا العان، - دەگەن اڭگىمەنى ايتادى. مەن ونى كىنالامايمىن، ءوزىمدى كىنالايمىن. ەگەر اگەنتكە كىرمەي، ەشكىممەن تانىسپاي، تىنىش جۇرسەم، ءبارى جاقسى بولار ەدى. الداعى جوسپارىم - ايەل، بالا- شاعاممەن بىرگە بولۋ» .
***
ءبىز ماتەريال دايىنداۋ بارىسىندا ءاليانىڭ ءۇي، ۇيالى تەلەفوندارىنا بىرنەشە رەت حابارلاستىق. الايدا ونىڭ ۇيالى تەلەفونى ءسوندىرۋلى بولدى. ءۇي تەلەفونىن ەشكىم كوتەرمەدى. جۇمىس ورنىنا حابارلاسقانىمىزدا ونىڭ جۇمىستان شىعىپ كەتكەنى تۋرالى مالىمەت الدىق.
دارىن دارابوز
