قازاقتىڭ ءۇش الىبى
جاس كەزىندە ءبىر قولىنىڭ باس بارماعى ءۇسىپ، سودان «شولاق» اتانعان. كىشكەنتايىنان اتاققۇمار جىگىت نەبىر اساۋ اتتاردىڭ جالىنان ۇستاپ، تىرپ ەتكىزبەي ۇيرەتكەن. ات ۇستىندە تۇرەگەپ تۇرىپ ونەر كورسەتكەن. تەڭگە ءىلۋ، سايىس، كوكپار ويىندارىندا الدىنا جان سالماعان. الىپ كۇش يەسى ترويتسك قالاسىندا رەسەيدىڭ اتاقتى بالۋانى، دۇنيە ءجۇزىنىڭ چەمپيونى يۆان كورەندى جىعىپ، قابىرعاسىن سىندىرادى. وسىدان كەيىن ونىڭ داڭقى شىعىپ، كوپشىلىككە اتى تارايدى. رەسەي جاتتىقتىرۋشىلارى كاسىپقوي بالۋان بولاسىڭ دەپ ورىنبور، سانكت- پەتەربۋرگ قالالارىنا شاقىرادى. ءبىراق جۇرگەن جەرىندە توي- دۋمانعا ۇيرەنگەن، حالقىنىڭ ەركەسى بولعان ول ەلىن، جەرىن قيماي، بۇل ۇسىنىستان باس تارتادى.
كوكشەتاۋدا وتكەن ويازدىڭ سەزىندە ەلۋ ءبىر پۇت (قازىرگىمەن ەسەپتەگەندە، 816 كەلى، ياعني، ءبىر تونناعا جۋىق) گىر تاسىن كوتەرىپ، جينالعان جۇرتتى تاڭعالدىرادى. الىپ كۇش يەسى بالۋان شولاقتىڭ وسى گىر تاسىن كوتەرگەنى جانە كورەن بالۋاندى قالاي جىققانى تۋرالى دەرەكتەر ءوزىنىڭ شىعارعان ولەڭدەرىندە كەزدەسەدى.
ءان- كۇيگە قۇمار بالۋان شولاق ەكى ونەردى قاتار دامىتقان. ول ەل ارالاپ، سالدىق قۇرعان جانە جالعىز جۇرمەي، ماڭىنا ونەرلى جاستاردى (ءانشى، كۇيشى، بالۋان) جيناعان. ءوزى ۇستاز تۇتقان ءبىرجان سال مەن اقان سەرىنىڭ اندەرىن ورىنداپ قانا قويماي، حالىق اراسىندا ناسيحات جۇرگىزگەن.
بۇلانباي بالۋان (1747-1845)
زايسان وڭىرىندە سۇلۋ ساۋىر تاۋىنىڭ ءبىر سارايى «بۇلانباي جايلاۋى» دەپ اتالادى. سارقىراپ اققان تاۋ وزەنىنىڭ سول جاق بيىك جارقاباعىندا تايقازانداي قارا تاس بار ەكەن. بۇل تاستى كەزىندە بۇلانباي بالۋان بيىك دوڭگە شىعارىپ، وزىنە ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ەتكەن دەسەدى. بۇلانباي بالۋاننىڭ الىپتىعىن ات كوتەرە الماعاندىقتان، ونى بارار جەرىنە تۇيەگە مىنگىزىپ اپاراتىن بولىپتى.
بالۋان تۋرالى ەل اۋزىندا ءجيى ايتىلاتىن مىناداي اڭىز بار: بۇلانبايدىڭ وتىزعا تاقاعان شاعى ەكەن. ول ارعى بەتتەن جايلاۋعا قاراي تۇسكەن بەس قىتايدى كورەدى. ولار « ءبىز بۇل ەلدەن الىم- سالىق جيعالى كەلدىك» دەپ قاعازدارىن كورسەتەدى. «بۇل جەردەن كەتىڭدەر» دەگەنگە كونبەگەن قىتايلاردى بۇلانباي قامشىمەن ءبىر- ءبىر سالىپ، تەرەڭ قۇزدان لاقتىرىپ جىبەرەدى. قىتاي ەلى اسكەر شىعارىپ، بۇكىل ەلدى قىرامىز دەپ ەسكەرتەدى. سوندا بۇلانباي ءوز ەركىمەن بەرىلىپ، تۇرمەگە ءتۇسىپتى.
ءبىر كۇنى قىتاي يمپەراتورى ءزاۋلىم سارايدىڭ الدىنداعى ارىستانىڭ تاس ءمۇسىنىن كوتەرگەن ادامنىڭ تىلەگىن ورىندايمىن دەپ جار سالىپتى. كۇشىن سىناۋعا كەلگەندەر ءمۇسىندى ورنىنان قوزعالتا دا الماپتى. سوندا ءبىر ءۋازىر: «بۇل تاستى تۇرمەدە جاتقان قازاقتىڭ بالۋانى كوتەرۋى مۇمكىن»، - دەيدى. وسىلايشا يمپەراتوردىڭ بۇيرىعىمەن بۇلانبايدى تاس ارىستانعا الىپ كەلەدى. ول: «ماعان ءبىر اي مۇرسات ەتىڭىزدەر. الدىمەن، قويدىڭ ەتىن بەرىڭىزدەر، سونان سوڭ ەكى قولىمدى يىعىما دەيىن قايىس ارقانمەن بايلاساڭىزدار، مەن تاستى كوتەرەمىن»، - دەپ جاۋاپ قايىرىپتى. بۇلانبايدىڭ تىلەگى ورىندالادى. ءدۇيىم ەلدىڭ الدىندا ول ارىستاننىڭ تاس ءمۇسىنىن قوس قولداپ كەۋدەسىنە قويىپ، ىلە- شالا باسىنان اسىرا كوتەرىپتى. كۇشىنە رازى بولعان قىتاي يمپەراتورى بۇلانبايدى سىي- سياپاتپەن ەلىنە قايتارعان ەكەن.
قازاقباي قاجى بالۋان
قازاقباي بالۋان ⅩⅩ عاسىردىڭ باس كەزىندە التاي ايماعىندا ءومىر سۇرگەن. ونىڭ «قاجى» اتانۋى جونىندە وتە قىزىقتى اڭگىمە بار. 1900 - جىلدارى جەتپىستەن اسقان شاۋكەباي قاجىلىققا بارماقشى بولادى. حالىق شاۋكەگە «جاسىڭىز بولسا كەلىپ قالدى، سوناۋ مەككەگە قالاي جەتەسىز؟» دەگەندە، «جانىمدا قازاقباي جۇرسە، ەش قاۋىپ- قاتەر جوق» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ءسويتىپ، جيىرما شاقتى ادام قاجىلىققا اتتانادى. قازاقبايدىڭ ول كەزدە ون التىعا تولىپ، ەل اراسىندا تانىلعان كەزى. كوشكە ىلەسە الماي قالعان تۇيەنى موينىنا سالىپ كوتەرىپ جىلقىنىڭ كىسەندەرىن بىتىرلاتىپ ۇزگەنى، تاعالاردى الاقانعا سالىپ، ءبىر قىسقاندا سىندىرعانى ءدۇيىم ەلگە تاراپ ۇلگەرگەن بولاتىن.
قاجىلىققا باراتىندار كەرۋەنگە ىلەسىپ سان الۋان ەلدەردى، سۋسىز شولدەردى باسىپ، قيىنشىلىقپەن جەتەدى ەكەن. جولشىباي كەرۋەن باسى: «جاقىن ارادا سۋىق سۋى، سايالى اعاشتارى بار بۇلاققا جەتەمىز. سول ارادان تىنىعاتىن جەر تاڭداندار» ، - دەيدى.
ءبىرازدان سوڭ سارى قۇمنىڭ اراسىنان جاپ- جاسىل كىلەمدەي اعاشتىڭ باسى مۇنارتىپ كورىنەدى. قازاقباي جۇگىرىپ بارىپ، بۇلاققا جاقىن شىنار اعاشىنىڭ استىنا الاشاسىن جايادى دا، كەرى كەتەدى. ادامدارىن ەرتىپ كەلسە، جاڭاعى جەرگە وتىز شاقتى ادام ۇلكەن قالى كىلەم توسەپ وتىرىپ الىپتى. «بۇل ءبىزدىڭ ورىن ەدى، مەن بەلگىلەپ، الاشامدى جايىپ كەتكەم» دەگەن قازاقبايعا الگىلەر «وي، سامارقاننىڭ سارى كىلەمى تۇرعاندا، قازاقتىڭ الاشاسىنا نە جوق؟!» دەپ ورىندارىنان قوزعالمايدى. اشۋلانعان قازاقباي كىلەمنىڭ شەتىنەن قوس قولداپ ۇستاپ سىلكىگەندە، الگى وتىز شاقتى ادام ۇيمە- جۇيمە بولىپ، ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى قۇلاپ، ويران- توپىرى شىعىپتى. كىلەمدەرىن الۋعا مۇرشالارى دا كەلمەي قاشا جونەلگەن ەكەن.
دايىنداعان: ايگەرىم سماتۋللايەۆا
massaget.kz
