بيزنەس الىپپەسى: ادام اقشاسىز ءومىر سۇرە الا ما؟

استانا. قازاقپارات - وسى ءبىز اقشا تابۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەمىز. كوپ اقشا تابۋدىڭ جولىندا ءبىرىمىز بيزنەسپەن اينالىسقىمىز كەلەدى، ەندى ءبىرىمىز قوس-قوستان قىزمەت ىستەگىمىز كەلەدى.

قىسقاسى، اقشا ادام ومىرىندەگى باستى قۇرالدىڭ بىرىنە اينالىپ كەتكەلى قاي زامان؟

ال ەندى بۇرىندارى ەجەلگى ساۋدانىڭ قالاي جۇرگەنىن ءبىز بىلەمىز بە؟

اقشانى باستى قۇرال ەتىپ الماعان تۇستا قانداي ساۋدانىڭ تۇرلەرى دامىدى؟ ەڭ قىزىعى، قازىر دە سول العاشقى قاۋىمداستىق كەزىندەگى ساۋدانىڭ ءبىراز ءتۇرى XXI عاسىرعا قاراي بەيىمدەلىپ، زاماناۋي نىشانعا ءتۇسىپ، سول ساۋدا ارقىلى شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان كاسىپ يەلەرى بار ەكەنىن ءبىز بىلە بەرمەيمىز.

بۇگىن الاش ايناسى «بيزنەس الىپپەسىن» پايدالانا وتىرىپ، «اقشا ادام ومىرىنەن الىستار بولسا قايتەر ەدىك» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورمەك.

ايىرباس ساۋداعا بەيىمبىز بە؟

زامانىندا العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس كەزىندە ءبىر تاۋاردىڭ باسقا ءبىر تاۋارعا كەزدەيسوق ايىرباستالۋى بارىسىندا، ايىرباس قۇننىڭ جاي نەمەسە كەزدەيسوق فورمالارى قولدانىلعان. مىسالى، 1 بالتا - 5 قۇمىرا، 1 قوي - 1 قاپ ءبيداي جانە تاعى باسقا...

سولتۇستىك حالىقتارى تاۋار رەتىندە ايىرباس ءۇشىن ءجۇندى پايدالانىپتى. ءجۇندى اقشالاۋ مونعوليادا، تيبەتتە جانە پاميردە كەڭ كولەمدە تارالدى. سونداي-اق ەجەلگى رۋستاردىڭ، ارابتار مەن جازارلاردىڭ ۆيزانتيامەن ساۋدا ساتتىق جاساۋى بارىسىندا تەرى-ءجۇن ەڭ باستى قۇرالداردىڭ ءبىرى بولدى.

بۇعان قوسا يۋلي سەزار پاتشالىعىنىڭ تۇسىندا اقشا رەتىندە قۇلداردى پايدالاندى. ول تۇستارى ءبىر قۇلدىڭ قۇنى ءۇش اسىر، التى بۇزاۋ، ون ەكى قويعا تەڭەستىرىلدى. جالپى ەكۆيۆالەنت رەتىندە مەتالدار دا پايدالانا باستادى.

جاپونيادا تەمىر، مىرىش، قورعاسىن، مىس، كۇمىس، التىن تۇرىندە اقشالار پايدالاندى. مەتالل اقشانىڭ ارتىقشىلىعى، ول - بىركەلكى، ءتوزىمدى ەدى. كەيىن مەتالداردىڭ اراسىندا باستى ءرول التىن مەن كۇمىسكە وتە باستادى. التىن، كۇمىسپەن ساۋدا-ساتتىق جاساۋدى قازاقتار دا ىسكە اسىرا باستادى. جالپى، تاريحي دەرەكتەر قازاقتاردىڭ ايىرباس ساۋداعا بەيىم بولعانىن العا تارتادى.

نەگىزىنەن وسى اقشاعا قاتىستى XVI عاسىردىڭ باسىندا (1516ج. ) ۋتوپيالىق سوتسياليزمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى توماس مور ءوزىنىڭ «جاڭا ۋتوپيا ارالى جانە مەملەكەتتىڭ ۇزدىك قۇرىلىمى تۋرالى التىن كىتاپ» دەگەن ەڭبەگىندە: «الداۋ، ۇرلاۋ، توناۋ كىسى ءولتىرۋ زاڭ تارتىبىمەن قاتاڭ جازالاناتىنىن كىم بىلمەيدى؟ ايتسە دە بۇل جونىندە الدىن الا ەسكەرتىلمەۋ مۇمكىندىگى بار جەردە الدىمەن اقشا قۇرىماي، ولار دا جوعالمايدى، سونىمەن بىرگە، اقشانىڭ جوعالۋىنا بايلانىستى ادامداردىڭ الاڭداۋشىلىعى، قايعىسى، قيىنشىلىقتارى جانە ۇيقىسىز تۇندەرى دە ۇمىتىلاتىن ەدى.

ەگەر اقشا ادام ومىرىنەن الىستار بولسا، وندا ءتىپتى اقشا قاجەتتىلىگىنەن تۋعان كەدەيلىكتىڭ ءوزى دە جويىلار ەدى» دەگەن ەكەن. مىنە، «اقشا ادام ومىرىنەن الىستار بولسا تالاي جايسىزدىقتىڭ اۋىلى الىستار ەدى» دەيتىن توماس مور ايىرباس ساۋداعا قازاقتاردىڭ بەيىمدەلۋىن وڭ باعالاپ «ايىرباس ساۋداعا قازاق-قىرعىزداردىڭ ارالاسا باستاۋى تىپتەن وڭدى. بۇل ساۋدا ءتۇرىن تەرەڭدەتەدى» دەگەن ەكەن.

ول ازداي توماس مور اقشاعا قاتىستى: «قاي جەردە بولسىن بارلىق نارسەنى اقشا ولشەمىمەن ولشەيتىن بولسا وندا ول جەردە مەملەكەتتىك ىستەردىڭ تابىستى جانە دۇرىس اعىسىنىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەيدى.

توماس موردان كەيىن سوتسيال ۋتوپيستەرى - پرۋدوپ، ودون، گرەي جانە باسقالار اقشاعا تەرىس كوزقاراستا بولدى. پرۋدون تاۋار ءوندىرىسىن ساقتاي وتىرىپ، اقشانى جويۋدىڭ جوباسىن ۇسىندى جانە ونى دالەلدەمەك بولدى. ال اقشانى ادام ومىرىنەن الىستاتۋعا قاتىستى ك. ماركس «اقشالاردى جويا وتىرىپ، ءبىز قوعامدىق دامۋدىڭ ەڭ جوعارى ساتىسىندا (كومۋنيزمدىك) بولۋىمىز مۇمكىن نەمەسە ەڭ تومەنگى ساتىعا قايتا ورالار ەدىك. قانشا دەگەنمەن دە كوممۋنيزم - ول قيال، سوندىقتان دا اقشا بولعان، ولار بار جانە بولا بەرەدى» دەگەن ەكەن. ءسويتىپ، ماركس ايتقانداي اقشا بار جانە بولا بەرەدى. ءبىراق قازىرگى ساۋدادا ايىرباس ساۋدا دەگەن تەرمين دە وزگەرگەن جوق.

ايىرباس ساۋدانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ءبىز قازىردە زامانعا ساي بەيىمدەپ ساۋدانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جەتىلدىرە الدىق. قازىردە ايىرباس ساۋدا، كەپىلدى ساۋدا، جارمەڭكە ساۋدا، شەتەلمەن ساۋدا-ساتتىق بايلانىس ورناتۋ ءتۇرى، ەلەكتروندى ساۋدا تۇرلەرى جەتىلىپ تۇر. بىلايىنشا ايتقاندا ەلەكتروندى كارتوچكالاردى پايدالاناتىن قاۋىمنىڭ كوپشىلىگى قازىر بۋدىراتىپ قاعاز اقشا ۇستاۋدى ازايتا دا باستاعان. سوندىقتان كۇنى ەرتەڭ قاعاز اقشامەن تولەم جاساۋدىڭ اسا قاجەتتىلىگى بولمايتىنىن دا ماماندار ايتىپ قالىپ ءجۇر. دەمەك جىلدار وتە كەلە بىزگە ەندىگىسى ەلەكتروندى ەسەپ شوتىمىزدى قوماقتى ەتۋ ءۇشىن تىرشىلىك ەتۋگە تۋرا كەلەتىنى كورىنىپ تۇر.

كوپ تاپقان ەمەس، كوپ ۇنەمدەگەن ادام باي

جالپى، مول اقشا تابۋعا قاتىستى بيزنەس الەمىندە «كوپ تاپقان ەمەس، كوپ ۇنەمدەگەن باي» دەگەن قاعيدا بار. وسى قاعيدانىڭ استارىنا قاراپ ءبىز قانشا جەردەن «باي ادامدار قالتىراۋىق» دەپ سوككەنىمىزبەن، سول اۋقاتتىلاردىڭ وسى ءبىر ارنايى قاعيداعا جۇگىنەتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك ءتارىزدى.

بۋدىراتىپ اقشانى تاۋىپ، «كاسىپپەن اينالىسىپ ءجۇرمىن ءتۇسىم قايتا اينالىپ كەلەدى» دەپ ونى ورىنسىز شاشۋدىڭ راسىمەن دە پايدا اكەلمەسى انىق. سوندىقتان ءاربىر كاسىپ يەسى تاپقانىن ۇنەمدەۋگە تىرىساتىنى راس. ەندەشە وزىڭىزدەن اقشا الىستاماۋى ءۇشىن، كوپ ۇنەمدەپ اۋقاتتىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىڭىز ءۇشىن مىناداي جايتتاردى ەستە ساقتاعان ابزال:

ا) ءبىرىنشى ەرەجە: بايقامپاز بولۋ؛

ءا) بىلەتىن زاتىڭدى عانا ساتىپ الۋ؛

ب) زورلىقپەن زات ساتىپ الۋدان اۋلاق بولۋ؛

ۆ) اقشا جۇمسايمىن دەپ الدىن-الا جوسپار قۇرماعان ءجون. ماسەلەن، مەن جالاقى العاندا انا زاتتى ساتىپ الامىن بولماسا مىنا كيىمدى ساتىپ الامىن دەپ جوسپارلاۋ اقشانى تەك قۇنسىزدىققا جەتەلەيدى؛

د) شىعىنسىز قايتا ساتۋعا بولاتىن نارسەنى عانا ساتىپ الۋعا تىرىسۋ كەرەك؛

اقشانى تابۋدان ونى ساقتاۋ قيىنىراق ەكەنىن ەسكەرسەك، ونى ۇنەمدەۋدە مۇنداي ەرەجەلەردىڭ كومەكتەسەتىنى داۋسىز.

نارىقتى زەرتتەپ وتىرىڭىز...

نەگىزىنەن ماماندار قازىردە قولىندا قارجىسى بار ادامعا ەكونوميكا زاڭدارىن بىلمەۋشىلىك قاي مەزەتتە بولماسىن ۇرەي تۋعىزاتىنىن العا تارتادى. ءسوز جوق، قارجى ساۋاتسىزدىعى ادامنىڭ الدىن بۋالداندىرادى. الاياقتىڭ شىرماۋىنا تۇسىرەدى. جوعارىدا توماس موردىڭ «اقشا جۇرگەن جەردە الاياقتىق قوسا جۇرەتىنىن» وسىدان بەس عاسىر بۇرىن ايتىپ كەتكەنىن ەسكەرسەك قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالىق جەتىلگەن عاسىردا اقشاعا قاتىستى الاياقتىق تا دەندەي تۇسكەن.

وسىندايدا حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەن بولۋ ناتيجەسى ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قولىنداعى قاراجاتتى نە ىستەۋ كەرەكتىگىن، ولاردى قايدا ينۆەستيتسيالاپ، قالاي ساقتاپ قالۋدى بىلمەيتىندىگىنەن كورىنەدى. مۇنداي بىلمەستىك سالدارىنان ولاردىڭ قولىنداعى اقشا كوپ جاعدايدا الاياقتاردىڭ قولىنا تۇسەدى.

سوندىقتان قولدا بار قارجىڭىز وزىڭىزدەن الىستاماسىن دەسەڭىز مىنا ءبىر جايتتاردى دا جادىڭىزدا ساقتاپ العانىڭىز ابزال:

ا) جوعارى كىرىستى ۇسىناتىن مالىمەتتەرگە نازار اۋدارماستان، جەكە قاراجاتىڭىزدى كۇماندى قولعا سەنىپ تاپسىرماۋ قاجەت. شىنىمەن تىلەكتەس تۇلعا ءسىزدىڭ تاراپىڭىزدان قىزىعۋشىلىقتى كورمەگەن جاعدايدا ءوز ۇسىنىسىن تىقپالاي بەرمەيتىن بولادى.

ءا) الاياقتار كەرىسىنشە، ءسىزدى ءوز شىرماۋىنا ءتۇسىرۋ ماقساتىندا ءبىر ايتقانىن ون ءتۇرلى مىسالدارمەن سيپاتتاۋ ارقىلى ارتىڭىزعا ءتۇسىپ الادى. وسىنى ۇمىتپاڭىز.

ب) سونداي-اق، قارىز الۋ نەمەسە باسقا دا ەكزوتيكالىق كەلىسىم شارتتار ارقىلى قاراجات تابۋدان مۇلدە باس تارتىڭىز.

ۆ) ودان كەيىنگى ءبىر بايقايتىن تۇسىڭىز، ۇلكەن اۋقىمدى جوبالارعا قاتىساتىنىن بولساڭىز، اتالعان جوبالارعا قاتىستى قوسىمشا اقپاراتتار مەن رۇقسات قۇجاتتارىن تالاپ ەتۋدى دە ۇمىتپاڭىز.

گ) نارىقتى ۇنەمى زەرتتەپ وتىرىڭىز. وسىلايشا نارىقتى زەرتتەۋ ءسىزدىڭ ساۋاتىڭىزدى ارتتىرا تۇسەدى. ساۋاتتى شەشىمدەر قابىلداعان سايىن تابىسىڭىز دا ەسەلەنەدى.

كونەنىڭ كوزى اسىل دەگەن قاعيدا دا جات ەمەس

ناق وسى اقشانى ۇقساتۋدىڭ، ەسەلەۋدىڭ ءبىر قاعيداسى رەتىندە بيزنەس الەمىندەگى ايگىلى كاسىپكەر، «بايۋدىڭ جولدارى» اتتى بەلگىلى كىتاپتىڭ اۆتورى گەربەرت ن. كەسسون «مەن كونەنىڭ كوزى - اسىل» دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستايمىن. ىسكە جارامسىز ەسكىلەردى پايدالانۋدى كوزدەيمىن» دەيدى.

كەسسوننىڭ بۇل قاعيداسىن قۇپتايتىن كاسىپ يەلەرى بىزدە دە بارشىلىق.

مەيرام قابدراحمان ۇلى، ساراپشى مامان:

- ەجەلگى ساۋداعا ۇڭىلسەك، جەڭىل ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ ءتۇرى ساۋدانىڭ ايىرباس تۇرىنە ىڭعايلى بولعان. جەڭىل ونەركاسىپ ساۋداسىندا قازاق-رەسەي ساۋداسى ۇنەمى تابىستى بولىپتى. ول كەزدەگى قازاقتاردىڭ رەسەيمەن ساۋدا جاسايتىن نەگىزگى ورىندارى شەكارا شەبىندەگى ورىنبور، ترويسك، پەتروپاۆل، ومبى، سەمەي جانە وسكەمەن بەكىنىستەرى بولدى. قازاقتار بازارعا مال باسىمەن قوسا استىق، جارما، كەزدەمە ماتالار، شۇعا-ءماۋىتى، يلەنگەن تەرى جانە مەتالل بۇيىمدارىن شىعارىپ وتىرعان. اينالىمداعى اقشا قازاقتاردا از بولعاندىقتان ساۋدا ايىرباسى وسى زاتتاردى قويعا ايىرباستاۋمەن ورىن العان.

ساۋدانىڭ ەكۆيۆالەنتتىك تەپە-تەڭ بالاما باعالارى بولماعان. مىسالى، باعاسى 75 تيىن تۇراتىن 18 مەتر كەنەپتى ءبىر جىلقى مەن وگىزگە ايىرباس جاساعان جايتتار دا كەزدەسكەن. سونداي-اق رەسەي بازارىنا ورتا ازيادان جىبەك، ماقتا-ماتا جانە شاپان، كىلەم، توسەنىش، كورپە باسقا دا كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى بۇيىمدار اكەلىنگەن.

دەسەك تە، سول كەزدىڭ وزىندە قازاق شەبەرلەرىنىڭ توقىعان كىلەمدەرى ءوتىمدى بولعان دەسەدى. اسىرەسە قازاقتىڭ كىلەمى مەن تەكەمەتى قوزعالمالى ايىرباس ساۋداسىنىڭ كورىگىن قىزدىرىپ، العاش رەت تاۋار-اقشا قاتىناستارىن دامىتقان.

قازاق تەكەمەتىنە كوزى تۇسكەن ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ شەبەرلەرى رەسەي بازارىندا ەڭ العاش تەكەمەتتى 1875 - جىلى قولما-قول اقشاعا ساتىپ الىپتى. ونداعى تەكەمەتتىڭ باعاسى 820 سوم بولعان ەكەن. قازاقتىڭ كونە دۇنيەلەرى قازىردىڭ وزىندە كادەگە جاراپ جاتىر. مىسالى، الماتى قالاسىندا ءبىرقاتار جيھاز ساتاتىن دۇكەندەر قازاقتىڭ ەسكى كونەرگەن قالى كىلەمدەرىن ساتىپ الىپ جاتىر دەگەن اقپاراتتى ۇزىنقۇلاقتان ەستىدىم.

نەگىزىندە، كەز كەلگەن كاسىپ يەسى وزىنەن اقشا الىستاپ، تابىسى توقىراي باستاماسىن دەسە كونەنىڭ كوزى اسىل دەگەن قاعيدانى ۇستانادى. مۇنى گەربەرتتىڭ «بايۋدىڭ جولدارى» كىتابىن وقىعان كاسىپ يەلەرى جاقسى بىلەدى. نەگىزىندە ءوزى «اقشانىڭ باسى» دەپ ءاميانعا كونە تەڭگەلەردى سالىپ ءجۇرۋ، تيىنداردى جيناپ ءجۇرۋ دەگەن ىرىم دا بار ەمەس پە؟

سوندىقتان ءاميانىڭىز قوماقتى بولسا ءتۇسسىن دەسەڭىز، مۇنداي قاعيدالاردى دا ۇستانعان ءجون. ارينە، اقشا ادام ومىرىنەن الىستار بولسا ارينە ساۋدا-تولەم جۇيەسىنىڭ باسقا ءتۇرى قولدانىسقا ەنەرى انىق. مىسالى، قازىر ەلەكتروندى تولەم جۇيەسىنە ەنۋ ءجيى ءسوز بولۋدا. ءبىراق ول ساتتە دە ەلەكتروندى ءامياندى قوماقتى ەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سوندىقتان كەز كەلگەن ۋاقىتتا تابىسىڭىز ەسەلەنسىن دەسەڭىز، ارنايى كاسىبي ەرەجەلەرگە سۇيەنگەن ارتىق ەتپەدى.

اۆتور: قارلىعاش زارىققان قىزى

«الاش ايناسى»