مارفۋعا ايتقوجينا، اقىن: اكەمنىڭ ەلگە كەلگەندە ءبىر ۋىس توپىراقتى قولىنا الىپ، سولقىلداپ جىلاعانى ەسىمدە

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - قازاق پوەزياسىنىڭ تاسىن ورگە سۇيرەپ جۇرگەن قازاق قىزدارى از ەمەس. سونىڭ ءبىرى - «پوەزيا اققۋى» اتانعان مارفۋعا ايتقوجينا.

اقىندىق اتا-بابامنان دارىعان قاسيەت

- مارفۋعا اپاي، قازاق پوەزياسىنىڭ تالانتتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرىسىز. وسى اقىندىق قاسيەت سىزگە كىمنەن دارىدى ەكەن؟

- مەن كورسە، كوز تويعىسىز كوركەم تابيعاتتىڭ اياسىندا دۇنيەگە كەلدىم. مىناۋ ىلە، التاي، تارباعاتاي تابيعاتى كەرەمەت جەرلەر عوي. قۇداي مەنىڭ ماڭدايىما سول كوركەم دە عاجاپ مەكەندە دۇنيەگە كەلۋدى جازىپتى. جوڭعار الاتاۋىنىڭ سىلەمى ارى قاراي سوزىلىپ جاتىر. سايرام دەيتىن سۇلۋ كول بار. قىستا قۇلجا قالاسىن قىستاپ، جازدا سول سايرامنىڭ جاعاسىنا قۋانا كوشەتىنبىز. كوز جاۋىن الاتىن ورمان-كولدەر مەن تاۋلار مەنىڭ جانىمدى قۋانىشقا بولەيتىن.

تابيعاتتىڭ بار مەيىرىمىنە قانىپ ءوستىم. بالكىم، جانىمنىڭ سۇلۋلىققا قۇمارلىعى، سۇلۋلىقتى سونشالىقتى سۇيەتىندىگىم دە وسىدان بولار. ولەڭدەرىمنىڭ دە سۇلۋ بولعانىن قالايمىن. قىسقاسى، تابيعاتتىڭ اسەرى بولار، مەن كيگەن كيىم، جۇرگەن ءجۇرىس، بۇكىل بولمىستىڭ سۇلۋلىعىن ۇناتاتىن اداممىن.

سونداي-اق، اتا تەگىمنەن قانىما سىڭگەن قاسيەت تە بولۋى مۇمكىن. ۇلكەن اتام ايتقوجا سۋىرىپسالما شەشەن بولعان ادام ەكەن. ون ءتورت جاسىندا-اق بيلىك ايتىپ، كوزگە ءتۇسىپتى. مىنە، اقىندىق ماعان سول اتا-بابامنان دارىسا كەرەك-تى.

قازىر ءان شىعارىپ ءجۇرمىن، كەيبىر اندەرىم ورىندالىپ تا ءجۇر. مۋزىكاعا دەگەن اۋەستىگىم دە ناعاشى جۇرتىمنان كەلگەن دەپ بىلەم. شەشەم كەرەمەت ءانشى كىسى ەدى. تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ءان ايتاتىن. ءتىپتى، اكەمدى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ اكەتكەندە دە شەشەم قينالىپ جۇرسە دە، جاعى تىنباي ءان سالادى ەكەن. سوندا قامشىنىڭ استىنا الىپ، ءۇنىن وشىرمەك بولعىسى كەلگەندەر دە تابىلىپتى. سوعان مويىماستان، يتجەككەنگە ايداپ جىبەرگەن قاجى اتام ايتقوجانى، تۇرمەدەگى اكەمدى انگە قوسادى ەكەن. اشارشىلىقتا قىرشىنىنان قىرىلعان اپكە-اعالارىمدى جوقتايدى ەكەن. بۇل جوقتاۋدىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ تاعدىرى دا جاتىر عوي. ءسويتىپ، ساي-سۇيەكتى سىرقىراتىپ، جوقتاۋ ايتىپ وتىراتىن كورىنەدى.

- تاعدىردىڭ جازۋىمەن كىندىك قانىڭىز وزگە ەلدە تامدى. تاريحي اتامەكەنىڭىزگە دەگەن ماحاببات، قۇشتارلىق قاي كەزدە پايدا بولدى؟

- ەل مەن جەردىڭ ەشتەڭەگە كىناسى جوق قوي. بۇل - سول جەردى قاق بولىپ، حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتقان زاماننىڭ قاسىرەتى. سوندىقتان، حالىقتى كىنالاۋعا بولمايدى. مەيلى، ول جاقتاعى ەل بولسىن، مەيلى، مىنا جاقتاعى ەل بولسىن مەن ءۇشىن ايىرماشىلىق جوق. اكەم مەن شەشەمنىڭ اۋىزدارىنان اق ماي اعىپ وتىرعاننىڭ وزىندە «تۋعان جەرىمىزدەن ءبىر ۋىس توپىراق بۇيىرسا، ارمانىمىز جوق» دەپ ايتىپ وتىراتىن. ول كەزدە مەن جاسپىن، ىشتەي: «وسىنشاما كەرەمەت جاعدايدا وتىرىپ، ادەمى ءومىر سۇرسە دە نەگە تۋعان جەرلەرىن اڭساي بەرەدى ەكەن» دەپ ويلايتىنمىن. ونىڭ ۇستىنە اكەم ۇلكەن قىزمەتتە ىستەيتىن. ارينە، بالامىن، كوپ نارسەنىڭ قادىرىنە جەتپەيمىن.

شەشەم 1956 - جىلى قىتاي جەرىندە ومىردەن ءوتتى. ول كىسىنى ەلىنە، جەرىنە دەگەن ساعىنىش الىپ كەتتى. ال بىزگە 1958 - جىلى اتامەكەنگە كوشىپ كەلۋ باقىتى بۇيىردى. وسى ارادا مىنا ءبىر عاجاپ كورىنىستى ايتقىم كەلەدى. تاڭعا جاقىن ۋاقىت ەدى. كۇز ايى. ءشوپتىڭ باسىنداعى كۇمىس شىق جىلتىلداپ تۇر. ەشكىولمەس تاۋىنىڭ باۋرايىنا كەلگەن تۇس. بىلاي قاراعاندا، قۋ دالا بولىپ كورىندى ماعان. شىنىن ايتقاندا، جەردى مەنسىنبەگەن وي كەلدى كوڭىلىمە. «قۇداي-اۋ، سونداي كەرەمەت جەردەن ءبىز قايدا كەلە جاتىرمىز» دەپ ىشتەي مازاسىزدانعانىمدى دا جاسىرمايمىن. سوندا اكەم كولىكتى توقتاتۋىن بۇيىرىپ، جەرگە ءتۇستى دە، باسىنداعى سۋسار بورىگىن قولىنا الدى. ءوزى قىر مۇرىندى، شەكەسى تورسىقتاي ءاپپاق كىسى بولاتىن. ءبىر كەزدە سالالى ساۋساقتارىمەن ەڭكەيىپ جەردەن ءبىر ۋىس توپىراق الىپ، توڭازىپ جاتقان توپىراقتى قۇشىرلانىپ يىسكەدى-اي. سودان كەيىن الگى توپىراقتى كەۋدەسىنە باستى. ءبىر كەزدە جولدىڭ جيەگىنە ەتپەتىنەن جاتا قالىپ، اكەم سولقىلداپ جىلادى. «سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ شپيونى» دەپ ايىپتالىپ، قىتاي جەرىندە ازاپتى تۇرمەدە بەس جىل وتىرسا دا قايىسپاعان قايسار قازاقتىڭ مىنا قۋ دالاعا كەلىپ، سولقىلداپ جىلاپ جاتقان قىلىعىن مەن سوندا تۇسىنبەدىم. ءبىراق اكەمنىڭ بۇكىل قيمىل-ارەكەتىنە قاراپ تۇردىم.

- كوڭىل تولقىتارلىق جاعداي ەكەن. سول اناڭىز انگە قوسىپ، اكەڭىز اڭساپ جەتكەن قاستەرلى وتان ءسىزدىڭ دە جۇرەگىڭىزدى جىرعا بولەدى ەمەس پە؟

- اكەم 1971 - جىلى مەن ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن كەزىمدە دۇنيەدەن ءوتتى. سول كەزدە جۇرەگىم ەزىلىپ، قايعىدان ەڭسەم ءتۇسىپ قابىرىنىڭ باسىندا تۇرعاندا «ءبىر ۋىس توپىراق» اتتى ولەڭ تۋدى. كوزىمنەن جاس، جۇرەگىمنەن جىرلار توگىلىپ ورنىمنان تۇرەگەلدىم. ارينە، ول كەزدە مەنىڭ ەسەيگەن كەزىم. كازگۋ-دى ءبىتىرىپ، ماسكەۋدەگى گوركي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى 2 جىلدىق جوعارى ادەبي كۋرستى وقىپ، بىتىرەيىن دەپ جۇرگەن كەزىم. بۇل كەزدە ەل، جەر دەگەننىڭ قادىرىن دە جاقسى بىلەتىنمىن. سوندا اكەمنىڭ «ءبىر ۋىس توپىراق بۇيىرىپ ولسەك، ارمانىمىز جوق» دەگەن ءسوزىنىڭ دە قادىرىنە جەتتىم.

قانشاما ارتىق بولسا دا باسقا قالا

جەتەر مە ءوز تۋعان جەر تاس قوراڭا؟

الىس جۇرسەڭ قۇس بولىپ ساعىنىشىڭ

قۇشاقتاي ما جارتاسى، جاستانا ما؟

الدە وعان سىرلى ىستىق جاس تاما ما؟

الدە ودان كوتەرە مە العاش رەت؟

شىرىلداپ جاتقانىڭدا اسقاق انا

الدە ادام سارقىپ بارىپ بار تىرلىگىن

ءبىر ۋىس توپىراعىن جاستانا ما؟!.

مەن كەيدە تاعدىردىڭ داۋىلىن كەشىپ، جۇرەگى تۋعان جەرگە دەگەن ماحابباتقا تۇنعان ەلدىڭ قايعى-قاسىرەتى، تەڭدەسسىز ساعىنىشى، ارمانى مەنى اقىن ەتىپ كەتتى-اۋ دەپ ويلايمىن.

انام مەنى تال بەسىككە بولەگەندە دە ەلگە دەگەن ساعىنىشتى جىرلارىمەن تەربەدى عوي. كوردىڭىز بە؟! اكەنىڭ قانىمەن، انانىڭ اق سۇتىمەن دارىعان دۇنيە مەنى ەرىكسىز اقىندىق الەمىنىڭ وكىلى ەتتى. سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك، ەل مەن جەر تۋرالى وتە كوپ جازدىم. ءالى كۇنگە وسى تاقىرىپقا قالام تەربەپ كەلەم. جاس ۇلعايعان سايىن سول سەزىم ۇلعايماسا، ازايمايدى ەكەن. مىنە، قىرىققا جۋىق ولەڭ كىتابىم شىقتى. سول دۇنيەلەرىمنىڭ بارىندە دە تۋعان جەردىڭ قادىرىن اسقاقتاتاتىن تاقىرىپتار جوق ەمەس. قىتاي ەلىندە مەنىڭ جاستىق شاعىم ءوتتى. اللا تاعالام ماعان ءومىر بەرەتىن بولسا، الداعى ۋاقىتتا ەس بىلگەن كەزدەن كورگەن-بىلگەنىمنىڭ بارىن ەستەلىك كىتاپ ەتىپ جازىپ شىقسام دەيمىن.

سىرباي ماۋلەنوۆ، عافۋ قايىربەكوۆ سەكىلدى اعالارىمنىڭ ايالى الاقانىن سەزىندىم

- ەلگە كەلگەننەن كەيىن شىعارماشىلىعىڭىز قالاي ءوربىدى؟ ادەبي ورتاعا تەز ءسىڭىستىڭىز بە؟

- العاشقى كىتابىم 1962 - جىلى «بالقۇراق» دەگەن اتاۋمەن جارىققا شىقتى. سودان كەيىن «شىڭداعى جازۋ»، «جاستىق شاق» دەگەن كىتاپتارىم وقىرمانعا جول تارتتى. 1968 - جىلى ماسكەۋگە وقۋعا كەتتىم. ول جاقتا جۇرگەنىمدە دە كوپ ولەڭدەر جازدىم. كىتاپتارىم ورىسشاعا دا اۋدارىلدى. العاشقى جىرلارىم قىتاي جەرىندە باسىلسا دا، تۇمانىڭ كوزىن ارشىعانداي «كوپتەن كۇتكەن اقىنىمىز، مىنە، قاسىمىزدان تابىلدى» دەپ قۋانىپ، ولەڭدەرىمە العى ءسوز جازىپ، ءسات ساپار تىلەگەندەر كوپ بولدى. اسىرەسە، سىرباي ماۋلەنوۆ، عافۋ قايىربەكوۆ سەكىلدى اقىن اعالارىمنىڭ ايالى الاقاندارىنىڭ جىلۋىن سەزىندىم.

مەن جاس كەزىمدە سونداي اتاقتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن جاستانىپ جاتىپ: «شىركىن، سولاردىڭ قاسىندا جۇرگەن ادامداردىڭ ارماندارى جوق شىعار» دەپ ويلايتىنمىن. كەيىن سول كيەلى ورداعا مەن دە تاپ بولدىم عوي. ول كەزدە كوركەم ادەبيەت باسپاسى بار بولاتىن. سول باسپانىڭ پوەزيا ءبولىمىن عافۋ اعامىز باسقارىپ وتىرعان كەز. ءشامىل مۇحامەدجانوۆ، تولەۋجان ىسمايىلوۆ، تۇمانباي مولداعاليەۆ سىندى مىقتى اقىنداردىڭ جاس كەزى. مەنىڭ دە ۋىزداي ۇلبىرەگەن كەزىم. ولار ماعان قىزىعادى.

جاس كەزدە ادامنىڭ ءبارى كورىكتى، كەلبەتتى بولادى عوي. ونىڭ ۇستىنە باسقا جاقتان كەلگەن مەنىڭ جانىم دا تازا، جۇرەگىم دە تۇنىق. جىرلارىم دا سونداي توگىلىپ تۇر دەسەم دە بولادى. مىنە، وسى كەرەمەت ۋاقىتتا سول بولىمگە مەن دە قوسىلدىم. وسى ورتا ماعان كوپ اسەرىن تيگىزدى. قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى تايىر جاروكوۆ - سول باسپانىڭ باس رەداكتورى، مۇحامەدجان قاراتايەۆ - سول ۇجىمنىڭ باسشىسى ەدى. مىنە، وسىلاي ماعان ءبىر كەزدەرى ءوزىم ارمانداعان، شىعارمالارىن جاتا-جاستانا وقىعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ ورتاسىندا جۇمىس ىستەۋ باقىتى بۇيىردى.

ولەڭدى قىستىگۇنى كوپ جازامىن

- پوەزيا الەمىنىڭ شىڭىن باعىندىرىپ جۇرگەن نازىك جاندىلاردان كىمدەرگە كوڭىلىڭىز تولادى؟

- مەنىڭ سوڭىمنان ۇزەڭگى قاعىستىرىپ كەلە جاتقان قاتارلاس اقىندار بارشىلىق. ومىردەن ءوتىپ كەتكەن، كەرەمەت توگىلىپ تۇرعان، تابيعاتى تۇنىق اقىن ىرزا قوناقوۆا، اقىندىعى اقسۋدىڭ وزەنىندەي سارقىراپ كەلگەن قانيپا بۇعىبايەۆا، وزىممەن قاتارلاس، كەشە عانا ومىردەن وزعان مارقۇم فاريزا وڭعارسىنوۆا، اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا، كۇلاش احمەتوۆا بار. بۇدان بولەك ءبىزدىڭ وكشەمىزدى باسىپ كەلە جاتقان گۇلنار سالىقبايەۆا، اناۋ قىزىلوردادان شىققان ءارى سازگەر، ءارى اقىن ەلەنا ءابدىحالىقوۆا سىندى كوپتەگەن تالانتتى قىزدارىمىزدىڭ اياق الىسىنا ريزامىن. جالپى قاسيەتتى قازاقتىڭ قاي وڭىرىنە تابانىڭ تيە قالسا، كەرەمەت اقىن-جازۋشىلارعا تاپ بولاسىز.

- اقىن مارفۋعا ايتقوجينا جاۋھار جىرلارىن جازاردا قۋاتتى قايدان الادى ەكەن؟

- ماعان شابىت قىستىگۇنى كوبىرەك كەلەدى. الاتاۋدىڭ اق سەڭگىر شوقىلارىن قار باسىپ، ونىڭ بەرگى قاپتالدارى ءاپپاق كورپەگە ورانىپ جاتقاندا بويىمدى شابىت بۋادى. تەرەزەدەن الاتاۋعا قاراپ، سۇلۋلىققا تامسانىپ وتىرعاندا اللا تاعالام جۇرەگىمە سۇلۋ جىرلاردى قۇيادى. ءتورت قۇبىلانى ۇستاپ تۇرعان - ماحاببات قۇدىرەتى. سول بويعا جيناعان ماحابباتتىڭ كۇشىمەن ەر جەتەمىز. ەلدى، جەردى ءسۇيۋ ءۇشىن دە ادامدا ۇلكەن ماحاببات بولۋى كەرەك. ەگەر وسى سەزىم بولماسا، تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعىن دا كورە الماس ەدىڭىز. سوندىقتان، ادامعا سول سەزىم اۋاداي قاجەت. تازا ماحاببات، سۇيىسپەنشىلىك، شەكسىز مەيىرىم ارقىلى ءسىز ەلدى سۇيەسىز. ال مەندە بۇل قاسيەت اسىپ-تاسىپ جاتىر. ويتكەنى، ەسىمدى بىلگەلى وسى سەزىمنىڭ اسقاقتىعىن قۇلاعىما ءسىڭىرىپ ءوستىم.

سۇحباتتاسقان - ءمولدىر جانبايەۆا

didar-gazeti