شىعىس داستۇرلەرى مەن قۇندىلىقتارىن ەسكەرمەيىنشە، باتىس شىعىستان تىسقارى، ورنىقتى دامي المايدى - ن. نازاربايەۆ
بۇل تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بۇگىن شاڭحايدا ازياداعى ءوزارا ءىس- قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى (ا ءو س ش ك) ءسامميتىنىڭ IV وتىرىسىنىڭ العاشقى جالپى جيىنىندا سويلەگەن سوزىندە ءمالىم ەتتى،
دەپ حابارلادى اقوردانىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە اءو س ش ك يدەياسىن ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47- سەسسياسىندا جاريالاعان ساتتەن بەرى بيىل 22 جىل جانە ونىڭ ءىس جۇزىندەگى قىزمەتى باستالعانىنا 12 جىل تولاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي- اق، ول ەلەۋلى جۇمىستار اتقارعان تۇركيا تاراپىنىڭ كەڭەستەگى ءتوراعالىق ەتكەنى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى.
- بيىلعى ءسامميتتىڭ تاريحتاعى ەڭ ساليقالى جيىن بولۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. ول 26 مۇشە- مەملەكەتتىڭ، 7 بايقاۋشى مەملەكەتتىڭ، 4 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ، سونداي- اق فورۋم قوناقتارىنىڭ باسىن قوستى. بۇگىن كاتار جانە بانگلادەش ا ءو س ش ك- ءنىڭ تولىققاندى مۇشەلىگىنە ءوتتى. ولاردىڭ قوسىلۋى فورۋمىمىزدىڭ شەكاراسى مەن گەوگرافياسىن ايتارلىقتاي كەڭەيتتى. بولاشاقتا وعان ءبىزدىڭ قۇرلىقتىڭ وزگە مەملەكەتتەرى دە قوسىلادى دەپ ويلايمىز، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جاڭا قاۋىپتەر مەن سىن- قاتەرلەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى الەمدىك قۇرىلىمداعى كەيىنگى كەزدەرى بايقالىپ وتىرعان تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە نازار اۋداردى.
- بۇل جاعداي ءبىزدىڭ فورۋمنىڭ قاجەتتىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى، سونداي- اق بىزدەن بارىنشا ىنتىماقتى بولۋدى، ا ءو س ش ك ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ساپالى جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتەدى. اسكەري- ساياسي سالاداعى سەنىم شارالارى تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋ ءالى دە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. لاڭكەستىكتى جويۋ جانە وركەنيەتتەر اراسىنداعى سۇحباتقا ىقپال ەتۋ تۋرالى ا ءو س ش ك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ وسى باعىتتاعى العاشقى بىرلەسكەن قادام بولدى. قازاقستان ا ءو س ش ك مەن ش ى ۇ اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلۋىن قۇپتايدى، - دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى ازيا حالىققا مەيىرىمدىلىك پەن بىرلىك قۇندىلىعىن سىڭىرەتىن بارلىق ءداستۇرلى دىندەردىڭ بەسىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە ازيا ءوڭىرى يادرولىق قارۋى بار جانە ءوز اسكەري الەۋەتىن بەلسەنە ارتىرىپ وتىرعان مەملەكەتتەر مەيلىنشە كوپ شوعىرلانعان ايماق بولىپ سانالادى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاقستاننىڭ قۋاتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ، سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپقانىن، قازىرگى كەزدە يادرولىق قارۋعا قارسى جاھاندىق قوزعالىسقا بەلسەنە اتسالىسىپ وتىرعانىن ەسكە سالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى توپتىق ويلاۋ ءۇردىسىنىڭ ساقتالىپ وتىرعانىنا، ەلدەر اراسىنداعى قارىم- قاتىناستا سەنىم مەن اشىقتىقتىڭ جەتىسپەيتىنىنە توقتالدى.
- بۇل بۇكىل يادرولىق تاراتپاۋ ۇدەرىسىنە ەلەۋلى نۇقسان كەلتىرىپ، سوڭعى ون جىلدا، سونىڭ ىشىندە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەر اياسىندا قول جەتكەن بارلىق جەتىستىكتى تۇگەل جوققا شىعارۋى مۇمكىن. ناق وسى سەبەپتەن مەن يادرولىق قارۋسىز بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ جونىندەگى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا ازىرلەۋدى جانە قابىلداۋدى ۇسىندىم. مەن بۇل يدەيانىڭ جاقتاۋشىسى بولدىم جانە سولاي بولىپ قالا بەرەمىن. وڭىرلىك يادروسىز ايماقتار اياسىن بۇدان ءارى كەڭەيتۋ ونى جۇزەگە اسىرۋعا جاقسى نەگىز بولادى، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ وسى ايدىڭ باسىندا «يادرولىق بەستىك» مەملەكەتتەرى ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋسىز ايماق جونىندەگى شارتقا مۇشە ەلدەرگە نەگاتيۆتىك كەپىلدىك بەرۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويعانىن ەسكە سالدى.
- بۇل وقيعا ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋمەن قاتار، جالپى جاھاندىق تاراتپاۋ رەجىمىندە دە ماڭىزدى بەلەس بولىپ وتىر. بولاشاقتا يادرولىق قارۋسىز مارتەبەسىن العان وزگە وڭىرلەر ءۇشىن دە وسىنداي ايماق قۇرىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىز، - دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونىمەن بىرگە مەملەكەت باسشىسى بەيبىت اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ كەدەيشىلىكتى، جۇمىسسىزدىقتى، ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگىن ايتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ءجىتى نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن سالالارعا نازار اۋداردى.
- سونىڭ ءبىرى - اۋعانستانداعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ. ەلدەگى بيلىكتىڭ بەيبىت جولمەن اۋىسۋىنداعى ماڭىزدى قادام بولاتىن اۋعانستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ وتكىزىلۋىن قۇپتايمىز. قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋگە كۇش- جىگەر جۇمساپ وتىرعانىن قولدايدى. سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرىندەگى جاعدايدىڭ تەزىرەك تۇراقتاندىرىلۋىن جاقتايمىز. ۋكرايناداعى بارلىق مۇددەلى تاراپتاردى ىشكى ساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىنداعى بەيبىت ديالوگقا شاقىرامىز، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ اوسشك قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە توقتالدى.
- بۇگىندە ازيا - «الەمدىك ەكونوميكانىڭ لوكوموتيۆى» . الەمنىڭ ەكونوميكاسى وزىق 20 ەلى توبىنا ازيانىڭ التى ەلى كىرەدى. ا ءو س ش ك مەملەكەتتەرى ۇلەسىنە الەمدىك ءى ج ءو- ءنىڭ ۇشتەن ءبىرى تيەسىلى. ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن كوبىنە جاھاندىق ترەندتەر ايقىندايدى. ءبىز الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ جاعىمسىز سالدارلارىن ەڭسەرۋدە پارمەندى شارالار قولدانا الماعان بۇگىنگى G-8, G-20 فورماتتارى مەن وزگە دە بىرلەستىكتەردى بىلەمىز. سوندىقتان دا مەن 2012 - جىلى «G-GLOBAL» باستاماسىن كوتەردىم. بۇل پلاتفورما الەمنىڭ XXI عاسىرداعى ىرگەلى قاعيداتتارىن قامتيدى. «G-GLOBAL» جوباسى جالپى الەمدىك دەڭگەيدە دە، وڭىرلىك دەڭگەيدە دە ءتيىمدى شەشىمدەر ىزدەستىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى، - دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانىن، ول ءۇشىن ءوڭىردىڭ بارلىق مەملەكەتىنىڭ كەشەندى كۇش- جىگەرى قاجەتتىگىن، سونىڭ ىشىندە ا ءو س ش ك جەلىسى بويىنشا ازىق- تۇلىك وندىرىسىنە بايلانىستى ناقتى تەتىكتەردى ازىرلەۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ اگرارلىق سەكتور ءۇشىن دە باسقا سالالار سياقتى قولجەتىمدى كولىك جۇيەسىن قۇرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن جانە بۇل ءۇشىن ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋدىڭ قولايلى نەگىز بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
- ق ح ر ءتوراعاسى شي جينپيثنىڭ جىبەك جولىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق قورىن قۇرۋ يدەياسى اسا ماڭىزدى مانگە يە. قازاقستان ازيا قۇرلىعىنىڭ ءدال ورتالىعىندا ورنالاسقاندىقتان، ءبىز جىبەك جولى جوباسىنىڭ شتاب- پاتەرىن الماتىعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعىمىز كەلەدى. ول ازيا مەن ەۋروپا مەملەكەتتەرىن جالعاي وتىرىپ، الەمدەگى مەيلىنشە ءىرى كولىك جۇيەسىنە اينالادى، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدىك ەكونوميكانىڭ وسۋىمەن بىرگە زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىك ماسەلەسى بارعان سايىن وزەكتى بولىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى.
- ازيا ەلدەرىندەگى ەنەرگيا رەسۋرستارى يمپورتى 2020 -جىلعا قاراي 80%- عا جەتەدى. بۇل سۇرانىستار الەمدىك ەنەرگيا رەسۋرستارى نارىعىنداعى ەلەۋلى قاتىسۋشى بولىپ سانالاتىن ەلدەر سەكىلدى ءوڭىردىڭ ۇدەمەلى دامۋىنا قازاقستاننىڭ قوساتىن ۇلەسىن ايقىندايدى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ جانە ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ ماسەلەسى الدىڭعى ورىنعا شىعادى. 2017 -جىلى استانادا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىمەن «ەكسپو» حالىقارالىق كورمەسى وتەتىنىن ەسكە سالدى. ا ءو س ش ك- عا مۇشە- مەملەكەتتەردى كورمە جۇمىسىنا بارىنشا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرامىز، - دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى كەز كەلگەن ەلدىڭ ينتەگراتسيالىق تاڭداۋى - حالىقتىڭ ءال- اۋقاتى ماسەلەسى ەكەنىن اتاي وتىرىپ، ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇردىستەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
- قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى رەسەي جانە بەلارۋسپەن بىرگە ناق وسى تۇرعىدان قۇرادى. ەۋرازيالىق وداق ازيا مەن ەۋروپانىڭ اراسىنداعى ساۋدا- ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتاتىن دانەكەرلىك كوپىرگە اينالادى، - دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ا ءو س ش ك بازاسىندا ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ جونىندەگى ۇيىم (ا ق د ۇ) قۇرۋ قاجەتتىگىنە سەنىمدى ەكەنىن ءبىلدىردى.
- ول ە ق ى ۇ- عا سىندارلى باسەكەلەس بولۋى ءتيىس. ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك بولمايىنشا، شىعىس داستۇرلەرى مەن قۇندىلىقتارىن ەسكەرمەيىنشە، باتىس شىعىستان تىسقارى، ورنىقتى دامي المايدى، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ الەمدە التى جىل بۇرىن باستالعان جاھاندىق داعدارىس ءالى كۇنگە دەيىن ەڭسەرىلمەگەنىن، ول قارجى- ەكونوميكالىق سالانى عانا ەمەس، الەۋمەتتىك- ساياسي جانە مادەني- رۋحاني سالانى دا قامتىپ، ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
- بۇل - جۇيەلى سيپاتتاعى، بۇكىل وركەنيەتكە ورتاق داعدارىس. سوندىقتان بىزگە، ازيا ەلدەرىنە قۇرلىقتى بەيبىت تۇردە وركەندەتۋمەن ءوزىمىز اينالىسۋ قاجەت. ا ق د ۇ بۇل ۇدەرىستەگى ماڭىزدى قۇرىلىمعا اينالا الار ەدى. ا ءو س ش ك- گە مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىن وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن كەيىنگە قالدىرماۋعا شاقىرامىن، - دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى دوستىقتىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن ءوزارا سەنىم بولاشاق حالىقارالىق ۇيىمنىڭ نەگىزگى ۇستىنىنىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
سامميتتە ءسوز سويلەۋشىلەر ا ءو س ش ك- ءنى قۇرۋدىڭ باستاماشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا العىستارىن ايتىپ، ۇيىمنىڭ ءوڭىر ەلدەرى اراسىنداعى كوپقىرلى ءوزارا ىقپالداستىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى تيىمدىلىگى جوعارى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
سامميت بارىسىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى تۇركيا رەسپۋبليكاسىنان ا ءو س ش ك- گە 2014-2016 - جىلدارداعى ءتوراعالىقتى قابىلداپ الدى.
