قازاق حالقىن الەمگە تانىتۋدىڭ ءبىر جولى
ول تەلەحيكايالاردى كورمەگەن قازاق جوق شىعار ءسىرا. تەلەحيكايانى تۇسىرۋدەگى كارىستەردىڭ ماقساتى ءوز ەلىنىڭ ۇلى ادامدارىنىڭ تاعدىرىن كورسەتۋ ارقىلى كارىس حالقىنىڭ وتكەن تاريحىن كۇللى الەمگە تانىتۋ دەپ بىلەم.
بۇل حيكايالار ارقىلى كارىس تاريحىمەن ءبىراز تانىستىق. ( كارىس حالقىنىڭ بۇرىنعى قالالارى، حاندارى، باتىرلارى، ءدانىشپاندارى ت. س. س.).
كينو ارقىلى، بىلەسىز بە؟
سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدى الەمگە تانىتۋدىڭ ءبىر جولى ول - سپورتتى جانە ءبىلىمدى دامىتۋمەن عانا الەمگە تانىلا الامىز دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز. ارينە بۇعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق. كارىستەر جانە باسقا دا ەلدەر سياقتى كينو ارقىلى دا ەلىمىزدى ايداي الەمگە نەگە تانىتا الماسقا؟ مىسالى، سول كارىس حيكاياسىنداعى حو جۋن ەمشىمەن پارا- پار كەلەتىن، (ءتىپتى اسىپ تۇسەتىن دەپ ايتسام دا ارتىق بولماس) ، ءبىزدىڭ قازاق حالقىندا دا ءوز كەزىندە اتاعى دۇركىرەگەن ەمشى بولعان ەكەن. ول - وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى ( قازاقتىڭ ايگىلى شيپاگەر عالىمى، تاريحشىسى، ەمشىسى بولعان).
عۇلاما شيپاگەر وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى «شيپاگەرلىك بايان» اتتى كىتاپ جازعان ەكەن.
«شيپاگەرلىك باياندى» عۇلاما عالىم قارا ۇزگەن شيپاگەر وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى(1388-1478 ج. ج) 1472-جىلى ءاز جانىبەك حان تۇسىندا، حان جارلىعىمەن ءال اقوردادا جازعان. «شيپاگەرلىك باياندا» وسىمدىكتەردەن الىنعان 728 ءتۇرلى، جان- جانۋارلاردان الىنعان 318 ءتۇرلى، مەتال-مەتاللويدتاردان الىنعان 60 نەشە ءتۇرلى، ياعني، جالپى 1108 ءتۇرلى شيپالىق قاسيەتى بار ەمدى دارىلەر تۋرالى جانە ادام پەندەسىنە تيەسەلى 430 عا تارتا اتاۋلار بار. بۇدان سىرت وندا شيپاگەر ناۋقاس ادامدارعا ارناپ 1050 ءتۇرلى شيپا ەم اتى جانە 4577 شيپالىق دارىلىك ەمدىك تىزبەسىن /ناقتىلىعى- 13000 داي ەكەن/ ۇسىنىپ، 430 دان اسا ادامنىڭ سىرتقى جانە ىشكى دەنەسىنىڭ اناتوميالىق تۇلعالىق اتاۋىن جازىپ قالدىرۋى، بىرىنشىدەن، قازاق جەرىندە XV عاسىردا-اق فارماكولوگيا ءىلىمىنىڭ الدىڭعى قاتاردا دامىعاندىعىن دالەلدەيدى.
ەكىنشىدەن، عۇلاما شيپاگەردىڭ تۇجىرىمدارى ونىڭ وزىنە دەيىنگى جانە بۇگىنگى شيپاگەرلىك عىلىمنان الشاقتىعى جوقتىعىن ايقىندايدى. ۇشىنشىدەن، ادام دەنساۋلىعىن قورعاۋ، ساقتاۋ، دامىتۋ مەن جاقسارتۋدىڭ تەرەڭ ىلىمدىك جەتىستىكتىگىن ماڭگى ءوز ۇلتىنا قالدىرۋى، قازاقتىڭ شيپاگەرلىك ونەرىنە جول سالعاندىعىن بىلدىرەدى.
شەشەك اۋرۋىنىڭ ەل باسىنا قىرعىن سالعان ءبىر جىلى شيپاگەر بابامىز ەل قامى ءۇشىن كۇندىز كۇلكى، تۇندە ۇيقىدان ايىرىلىپ، تاجىريبەدەن تاجىريبە جاساپ ءجۇرىپ، اقىرى شەشەك اۋرۋىنىڭ ەمىن تابادى. تابۋ جولى اسا قاراپايىم: «بالانىڭ شەشەك ءىرىڭىن الىپ تانانىڭ شاپ تەرىسىن ءتىلىپ، قان شىققان سوڭ جاعادى. ءبىر جۇمادان سوڭ، تىلىنگەن جەر جۇدىرىقتاي بولىپ تومپايادى. تومپاقتى جارىپ، قامسەك قۋراي قۋىسىمەن بۇيرەك قابىنا قۇيىپ، اعاشتى قالامداي ۇشكىرلەپ، شەشەك اۋرۋىمەن اۋىرعان بالانىڭ بىلەگىنە جاعىپ، جاققان جەردى ينەمەن سىزىپ قويسا بولعانى» دەلىنگەن. قازىرگى مەديتسينا: «بۇل عىلىمنىڭ اتاسى اعىلشىن شيپاگەرى ەدۋارد جەننەر - ول 1796-جىلى تۇڭعىش رەت شەشەككە قارسى ۆاكتسينا ەگىپ، شەشەك ءبىر شىققان ادامعا شىقپايتىنىن دالەلدەگەن» - دەيدى. ءبىزدى تاڭعالدىرعان جاي شيپاگەر بابامىز وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى شەشەككە قارسى ەگۋ ءتاسىلىن ەدۋارد جەننەردەن 350 جىل بۇرىن تاپقان. ادامنىڭ بيوقۋاتىنىڭ اۋىتقۋىن تەڭەۋ ءۇشىن كەيبىر سىرقات جانداردى سۋىق سۋعا ءتۇسىرىپ ەمدەۋ ءتاسىلىن ۇلى بابامىز بۇگىندە كەڭ ءورىس العان ورىس عالىمى پ. يۆانوۆتىڭ ادىسىنەن بەس عاسىردان اسا ۋاقىت بۇرىن ەمدىك جۇيەگە ەنگىزگەنى شيپاگەردىڭ ەڭبەگىندە جازىلعان.
عۇلامانىڭ «شيپاگەرلىك بايانىندا» عىلىمعا قاجەتتى تۇجىرىمدامالار وتە كوپ. دۇنيەدەگى تىرشىلىكتىڭ نەگىزى: نۇر، سۋ، توپىراق، اۋا - سىندى ءتورت زاتتان قۇرالاتىنىن، ال ادامزات بالاسى وسى ءتورت زاتقا تىكەلەي تاۋەلدى بولادى دەگەن ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراسىنىڭ دا ءمانى زور.
سونىمەن ۇلى شيپاگەر ادام قالىپتى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن 12 نارسەدەن ايىرىلماۋ كەرەك ەكەندىگىن ايتادى. ولار تومەندەگىدەي:
1. جارعىلىستا جانىڭنان ايىرىلما.
2. اقىلىڭنان ايىرىلما.
3. ەل باستاۋشى كوسەمىڭنەن ايىرىلما.
4. شەشەنىڭنەن ايىرىلما.
5. كوپپەن كورەسىڭ، ەلىڭنەن ايىرىلما.
6. جانىڭدى السا دا، سىرىڭنان ايىرىلما.
7. جامان دەپ قاتىنىڭنان، كوشەم دەپ وتىنىڭنان ايىرىلما.
8. ريزعىسىز پەندە بولماس، دايار اسىڭ - مالدان ايىرىلما.
9. اعايىن، تۋىس، دوس- جارانسىز كىم بار؟ بولماشقا وكپەلەپ، دوسىڭنان ايىرىلما.
10. قىرىق نايزا قارعى دەپ، قارقۋداي باسپاناڭ - قوسىڭنان ايىرىلما.
11. پەندە قارۋ ساناتى - بەس قارۋدى تاستاما. شىبىن جانىڭ شىققانشا نامىسىڭنان ايىرىلما.
12. وتە شىعار سۇم جالعان، بوقشىلىققا قايىرىلما». شيپاگەردىڭ باسىڭا اۋىر كۇن تۋعاندا ون ەكىدەن ايىرىلما دەگەن فيلوسوفيالىق وي تولعامى بىلە بىلگەنگە ادالدىققا، باتىلدىققا، پاراساتتىلىققا، وتانى مەن حالقىن سۇيۋگە، قورعاۋعا تاربيەلەيتىن اقىل كەڭەس.
وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ تەك قانا عۇلاما شيپاگەر ەمەس، سونىمەن بىرگە حالىقتىڭ ءومىر سالتىنا، دۇنيەتانىمىنا، رۋحاني مادەنيەتىنە مەيلىنشە قانىق بولعانى، ءوز زامانىنىڭ تەرەڭ ويلى، ۇلتجاندى تۇلعاسى بولعانى ايقىن اڭعارىلادى.
ءو. تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» ەڭبەگى قازاق حالىق شيپاگەرلىگىنىڭ عىلىمي ءارى تاجىريبەلىك نەگىزىن قالاپ قانا قويماي، ۇلتتىڭ شيپاگەرلىك ونەرى ءىلىمىن، مادەنيەتىن، ءادىس- ءتاسىلىن الەمدىك دارەجەگە جاقىنداتقاننىڭ بەلگىسى، بۇل ەڭبەك كوپتەگەن شەت ەلدەر عالىمدارىنىڭ عىلىمي تالدامالىق نازارىنا اينالۋى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس.
ونىڭ دالەلى عالىمنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىنىڭ كورشى قىتاي ەلىندە 1997-جىلى ماۋسىم ايىندا «1-دارەجەلى مەملەكەتتىك تاڭداۋلى ۇلتتىق كىتاپ» سىيلىعىنا يە بولۋى، شيپاگەر ءىلىمىنىڭ عىلىمدىعى مەن عۇمىرلىق ۇزاقتىعىن كورسەتەدى. عۇلاما شيپاگەردىڭ «شيپاگەرلىك بايان» ەڭبەگىنە العاش ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن زەرتتەۋشى - عالىم تولەۋقان ىبىراي ۇلى: «ۇلتىمىز تاريحىندا سيرەك كەزدەسەتىن، ۇلى مەديتسينالىق ەڭبەك ءارى عىلىمناما تەك شيپاگەرلىك جاعىنان عانا ەمەس، ول حاقىمىزدىڭ ءتىل، مادەنيەت، تاريح، فيلوسوفيا، پسيحولوگيا، استرونوميا، ەتنوگرافيا، مەتەورولوگيا، اسكەري عىلىم، ەتيكا، ەستەتيكا، تاعى باسقا جاقتاردان دا قىرۋار ءبىلىم، مالىمەت بەرەدى. ونەر ءبىلىم تاريحى ەل تاريحىنان ايرىلمايدى. ۇلتىمىز تاريحىندا سيرەك كەزدەسەتىن عىلىمناما «شيپاگەرلىك بايان» دا ءوز ءداۋىرىنىڭ جەمىسى» - دەپ ءادىل باعاسىن بەرگەن ەكەن.
قورىتا كەلە ايتايىن دەگەنىم، ءبىز نەگە وسىنداي ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ (باتىرلاردىڭ، بيلەردىڭ، شەشەندەردىڭ، ەمشىلەردىڭ، عالىمداردىڭ) تاعدىرىن، تاريحىن، ءجۇرىپ وتكەن جولىن كينو (مەيلى ول تەلەحيكايا بولسىن) ارقىلى كورسەتىپ، قازاق تاريحىن الەمگە تانىتپاسقا. (بۇل تاقىرىپ اراكىدىك ايتىلىپ تا ءجۇر ارينە، ءبىراق تاعى ءبىر رەت ايتسام ارتىق بولماس دەپ شەشتىم).
ۇلبوسىن قۇرمانبايەۆا
blogtime.kz
