قىتاي تانۋ عىلىمىنىڭ تەمىرقازىعى
تانىمال عالىم، ۇستاز، پروفەسسور، قازىرگى زامانعى قىتايدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلىنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىندە «قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى قاتىناستارى: تاريحى مەن بولاشاعى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتپەك.
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى - 1954-جىلى 12 - ساۋىردە ق ح ر ش ۇ ا ر ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى توعىزتاراۋ اۋدانى مۇقىر اۋىلىندا قىزمەتكەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن.
1977 - جىلى قىتايدىڭ گۋاڭجوۋ قالاسىنداعى سۋن ياتسەن اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن تاريح ماماندىعى بويىنشا بىتىرەدى. سۋن ياتسەن اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتكە قاراپايىم قازاق بالاسى ەمەس، حانزۋ (قىتاي) ۇلتىنىڭ وكىلدەرىنىڭ ءوزى وڭايلىقپەن تۇسە الماس ەدى.
وعان قوسا، اتالعان جىلدارداعى قىتاي بيلىگىنىڭ ىشكى ساياساتتاعى اۋمالى-توكپەلى قيمىلدارىنىڭ ءوزى از ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەركىن وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ تۇردى.
ءنابيجان مۇقامەدحان ۇلى ءوزىنىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە جاقسى قىرلارىمەن تانىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 3-كۋرسىندا قىتاي تىلىندە ماقالا جاريالاي باستاعاندىقتان، ونى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات بولىمىنە قىزمەتكە شاقىرىلدى. 1980 - جىلى كونكۋرس ارقىلى شىنجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ورتالىق ازيا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ قابىلدانادى. 1985-1987 -جىلدارى پەكين ۋنۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى، اتاقتى تاريحشى عالىم چجان گۋاندانىڭ جەتەكشىلىگىندە تاعىلىمدامادان وتەدى.
وسى جىلداردا كونە قىتاي ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ، قىتاي مۇراعاتتارىندا جاتقان قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتارمەن تانىسا باستادى. عىلىمي كوزقاراستارى مەن ەڭبەكتەرىنىڭ ەرەكشە ءارى كەسەكتىگىنىڭ ارقاسىندا قىتاي عالىمدارىنىڭ عىلىمي ورتاسىندا مويىندالا باستادى. ەڭبەك سۇيگىشتىگى مەن قىزمەتكە ادالدىعىنىڭ ارقاسىندا 1989 - جىلى شىنجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ۇلتتاردى زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىمعا جاۋاپتى ورىنباسارى مىندەتىنە تاعايىندالادى. بۇل مىندەتتى 1993 - جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن، ياعني تاريحي وتانىنا ورالعانعا دەيىن ابىرويمەن اتقاردى.
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى 1993 - جىلى ساۋىردە ەلگە ورالىپ، ق ر ۇ ع ا ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا دوكتورانتۋراعا قابىلدانىپ، اكادەميك ماناش قوزىبايەۆتىڭ جەتەكشىلىگىندە زەرتتەۋ جۇرگىزدى جانە وسى مەزگىلدە ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ءادىل احمەتوۆتىڭ شاقىرۋىمەن وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق توبىنا العاش جاپون ءتىلى كۋرسىن اشىپ، ءۇش جىل ساباق بەرەدى. سونداي-اق اتالمىش ينستيتۋتتا جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ تاريح فاكۋلتەتى شەتەلدەردىڭ جاڭا جانە قازىرگى زامان تاريحى كافەدراسىندا دوتسەنت، پروفەسسور جانە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. 2007 - جىل قىركۇيەكتەن قازىرگە دەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتى، حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەمدىك ەكونوميكا كافەدراسىندا پروفەسسور، 2012 - جىلى مامىردان ۋنيۆەرسيتەت جانىنان قۇرىلعان «قازىرگى زامانعى قىتايدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى مىندەتىن اتقارىپ كەلەدى.
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى - 1995 - جىلى ساۋىردە «قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋ تاريحى اتتى تاقىرىپتا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن، 2001 - جىلى جەلتوقساندا «قىتايداعى قازاقتاردىڭ قوعامدىق تاريحى تاقىرىبىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن قورعادى. ونىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى جاك تاراپىنان سول جىلعى ەڭ ۇزدىك ديسسەرتاتسيا بولىپ باعالاندى.
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى ەلگە عالىم رەتىندە ۇلكەن عىلىمي دايىندىقپەن كەلگەندىگىن عىلىمي تاجىريبەسىندە دالەلدەدى. ول عىلىمي زەرتتەۋگە بارىنشا بەلسەندى كىرىستى. قازىرگە دەيىن 6 رەسپۋبليكالىق عىلىمي زەرتتەۋ جوباعا قاتىسىپ، ۇجىمدىق كولەمدى عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋعا اتسالىستى. سولاردىڭ ىشىندە باسقالارمەن بىرلەسىپ جازعان «قازاق دياسپوراسى: بۇگىنى مەن ەرتەڭى» ؛ «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى (ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلار كەزەڭى) ؛ «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جانە قازاق دياسپوراسى» قاتارلى مونوگرافيالار باسپادان جارىق كوردى.
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلىنىڭ زەرتتەۋ اياسى كەڭ. ول ەسكى قىتاي جازبالارى نەگىزىندە قازاق حالقى مەن قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قاينار كوزىن تەرەڭ زەردەلەپ، قازاق حالقى كوپتەگەن ەتنوقايناردان باستاۋ العان، سان عاسىرلار بويى دامىپ، بىرتىندەپ ءبىرتۇتاستانۋ ۇدەرىسىمەن ⅩⅤ عاسىردا دەربەس ۇلت بولىپ قالىپتاستى دەپ قارايدى، ياعني قازاقتىڭ ەڭ ارعى ەتنوگەنەزى ب. ز. د. ءبىر مىڭجىلدىقتا تاريح ساحناسىنا كوتەرىلگەن ساق (شىعىس بولىگى) ، عۇن، ءۇيسىن، قاڭلى جانە الانلاردان (يانتساي) باستاۋ العان دەپ تۇيىندەيدى. سونداي- اق قازاق مەملەكەتتىلىگى دە اتالعان ەتنيكالىق توپتار قۇرعان العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردان باستاۋ العان دەپ سانايدى.
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى قىتاي چيڭ (تسين) يمپەرياسىنىڭ وردا كۇندەلىكتەرى مەن جازبا قۇجاتتارىن جۇيەلى تۇردە سارالاي وتىرىپ، قازاق-قىتاي اراسىنداعى ساياسي- ديپلوماتيالىق، ساۋدا-ەكونميكالىق جانە مادەني بايلانىستارىنا جاڭاشا سيپاتتاما بەردى. ول قازاق حاندىعى ورداسىنىڭ نەمەسە ابىلاي حاننىڭ چين پاتشالىعىنا ويرات توتىن جازۋىندا حات جولداعانىن، سونداي-اق قازاق حاندىعىندا قۇجات جازۋ مادەنيەتىنىڭ بولعاندىعىن دايەكتەگەن عىلىمي ماقالاسىن العاش رەت قىتايدا جاريالادى. ول وسى سالاداعى زەرتتەۋلەرىن ەلگە كەلگەننەن كەيىن دە جالعاستىرىپ، قۇندى عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى جانە ابىلايتانۋ عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى.
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى 270-تەن اسا عىلىمي جانە تەوريالىق تانىمدىق ەڭبەكتەردىڭ، ونىڭ ىشىندە وننان اسا عىلىمي مونوگرافيالار مەن وقۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتورى. بۇل ەڭبەكتەردەگى ەجەلگى ءۇيسىن، قاڭلى، الان مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى، ەرتە زاماننان قازىرگە دەيىنگى ماڭىزدى تاريحي كەزەڭدەردەگى ورتالىق ازيا، قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار، قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر، قازاق دياسپوراسى مەن ورالماندار، ۇلتتىق ءبىرتۇتاستىق پەن ۇلت تاربيەسى جونىندەگى زەرتتەۋلەرى، وي- تۇيىندەرى، تۇجىرىمدارى وزىندىك سونىلىعىمەن وتاندىق گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس بولىپ قوسىلدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى قازاق، قىتاي، ورىس، تۇرىك، موڭعول جانە ۇيعىر تىلدەرىندە جارىق كوردى.
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى ەلىمىزدە قىتايتانۋ عىلىمىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قۇلشىنا جۇمىس جاساپ كەلەدى. ونىڭ باستاماسىمەن 2012 - جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قاز ۇ ۋ جانىنان «قازىرگى زامانعى قىتايدى زەرتتەۋ ورتالعى» قۇرىلدى، وعان ءوزى جەتەكشىلىك ەتىپ، العاشقى عىلىمي ەڭبەكتەرىن «قىتايدى زەرتتەۋ» سەرياسى بويىنشا باسپادان شىعارا باستادى. اتاپ ايتقاندا، ونىڭ قىتايدا ق ر- دىڭ باس ەلشىسى بولعان جانىبەك كارىبجانوۆپەن بىرلەسىپ جازعان «قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتى جانە قازاقستانمەن قاتىناسى (2000-2010 - جىلدار» ، «قازىرگى زامانعى قىتاي جانە ونىڭ قازاقستانمەن قاتىناسى» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى» ورتالىقتىڭ العاشقى ناتيجەلەرى رەتىندە جارىق كوردى. بۇل دا وتاندىق عىلىم دامۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ تابىلادى.
ءبينۇر بالاۋبايەۆا، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەمدىك ەكونوميكا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى، دۋمان جەكەنوۆ، ءال- فارابي اتىنداعى قازۇۋ حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەمدىك ەكونوميكا كافەدراسىنىڭ دوكتورانتى
«ايقىن»
