شئندئقتئ بذرمالاؤدان پايدا جوق
ءبئراق الداعئ ؤاقئتتا مذنداي تارتئستئ ويلار مةن سوثئ ايتئسقا اكةپ تئرةيتئن ماقالالاردئث باسئلئم بةتئندة تالقئلانبايتئنئن ةستةرئثئزگة سالامئز.
- ءسئزدئث «شاكارئم ءولئمئنئث قذپياسئ» اتتئ ماقالاثئزدئ وقئپ، قايران قالدئم. وسئ كذنگة دةيئن شاكارئمدئ زةرتتةؤشئلةردئث ايتقانئن جوققا شئعارئپ، ءسئز ذلكةن «جاثالئق» اشقاندايسئز با، قالاي ءوزئ؟ كةلئسپةيسئز بة؟ ولاي بولسا، ءسئزدئث ماقالادا كةلتئرئلگةن دايةكتةمةلةرگة وي جذگئرتئپ، ساراپتاپ كورةيئك. ءسئز: «1928-1930- جئلدارئ جاريالانعان بئرنةشة ولةثدةرئنة كةز بولدئم. «بذل ولةثدةردئ شاكارئم اقئن وقئپ، وثدةپ بةرگةن» دةگةن ءسوز بار. شاكارئم اتا قاراسارتوأپةن جاقسئ قارئم-قاتئناستا بولعان جانة دة سپةكتاكلدة كورسةتئلگةندةي، ماقالادا جازئلعانداي شالا ساؤاتتئ ةمةس» دةپسئز.
بئردةن اثعاراتئنئمئز - تاريحشئ بةكبولات ناسةنوأتئث سپةكتاكلدئ كورمةگةنئ، پةسامةن تانئس ةمةستئگئ. قويئلئمدئ كورسةثئز، بذل پئكئردئ ايتپاس ةدئثئز. سةبةبئ قويئلئمدا قاراسارتوأ «ءوز ئسئنة» بةرئلگةن، ايلاسئ مةن قؤلئعئنا قذرئق بويلاماس، شاكارئمگة ءبئر تابان بولسا دا جاقئنداؤعا تئرئسئپ جذرگةن ساؤاتتئ جان رةتئندة كورئنئس تابادئ. تةرگةؤگة ءوزئ ارالاسپاي، شالا ساؤاتتئ حاليتوأتئ سالئپ قويادئ. بذل - ابزالدئث شاكارئمنئث الدئندا ذپاي جيناؤ ءذشئن جاسالعان ارةكةتئ. راحمةتوللاداي ذر دا جئق تةرگةؤشئلةردئث ماقساتئ - اقيقاتتئ انئقتاؤ ةمةس، قئلمئستئ مويئنداتؤ، قاراسارتوأتئث جوسپارلئ ويئنئ دةؤگة بولادئ.
«وثدةلگةن ولةثدةر» - بذل دا قيسئنعا كةلمةيدئ. ول جئلدارئ قاراسارتوأ شاكارئمدئ ءتئپتئ كورمةگةن. تةك 1931- جئلئ ءبئرئنشئ رةت كورگةنئن ة.بؤكةتوأپةن (1978- جئلئ تاسپاعا جازئلعان) اثگئمةسئندة ايتادئ: «ماعان تةك «ءسئز» دةپ سويلةدئ. قاراعئم-شئراعئم دةگةن ءسوزدئ دالادا دا، ذيئمدة دة ةش جةردة ةسئتكةم جوق. ابةكة دة دةمةدئ، ابزال دا دةمةدئ» دةيدئ. قاراسارتوأقا جئلئ شئراي تانئتپاعان اقئننئث ونئث ولةثدةرئن وثدةپ بةرئپ، نةسئ بار؟!
ءسئزدئث: «1931- جئلئ شاكارئم اتانئ ةشكئم دة تةرگةؤ ورنئنا شاقئرعان جوق» دةگةن ؤاجئثئزگة كةلةر بولساق، شاكارئمنئث ةث سوثعئ ولةثئنة جذگئنسةك تة جةتئپ جاتئر. ءجذر ةدئم سول ةكةؤدئث ءئزئن شالئپ، گ پ ؤ-دئث سولداتتارئ كةلئپ قالئپ، «قاشقئنمةن حابارلاسئپ ءجذرسئث عوي؟» دةپ، اكةتتئ باقاناسقا ذستاپ الئپ، - دةگةن ولةثئن ب.ناسةنوأ مئرزانئث وقئماعانئ ما؟ «جاؤ» اتانئپ «قاشقئندارمةن قاتئناس جاساعان» دةپ، كئنا تاققان و گ پ ؤ-دئث ادامدارئ شاكارئمدئ تةرگةمةدئ دةگةنگة كئم سةنةدئ؟
ةأنةي بؤكةتوأپةن سذحباتئندا قاراسارتوأتئث سوزدةرئندةگئ قايشئلئقتاردئث كوپ ةكةنئن، ءوزئن اقتاؤعا تئرئسقانئن اثعارؤ قيئن ةمةس. «سةنتيابردئث 3- كذنئ 7-8 اؤئلناي ةلدئ شئثعئستئث انا شةتئ مةن مئنا شةتئنة سئرتتان، ةلدئث كذللئسئن اكةلئپ، اؤدانعا جاؤئپ، شابؤئل جاسادئ عوي دةپ («شاهكارئم»، 3-توم، 612- بةت)، شاكارئمدئ سول شابؤئلدئ ذيئمداستئرؤشئ جاؤ رةتئندة كورسةتئپ، اقئندئ كئنالاپ، ءوزئن اقتاپ وتئر ةمةس پة! دةمةك، ونئ اتقانداردئث ءئسئن ادئلدئككة سايئپ وتئرعانئن سةزئنؤ قيئنعا سوقپاس دةيمئن.
«...مةنئث كوزئمة ئلئككةنئ - شاكارئم كةلة جاتتئ. كذن جاثا شئعئپ كةلة جاتقان. جةر اپپاق قار... تةثسةلئپ تاؤدئ ورمةلةپ كةلدئ دة، اتتان قذلادئ»، «...ءوزئم بارئپ جةرلةتتئم. ءبئراق جةرلةگةن جةرئنة بارعام جوق. ...مةن اثعا شئعئپ كةتتئم»، «...ءتئرئ العاندا مةن ماقتاؤ دا، وردةن دة الاتئن ةدئم ورگاننان، وعان جةتة المادئم عوي» دةگةن سوزدةرئ ءبئر-بئرئنة قايشئ. ءوزئ جةرلةتئپ، جةرلةنگةن جةردئ كورمةگةنئ نةسئ؟.. شاكارئمدةي عذلامانئ سذلاتئپ سالئپ، اثعا شئعئپ كةتكةنئ نةسئ؟.. 47 جئلدان كةيئن وردةن الا الماعانئنا وكئنگةنئ نةسئ؟.. دةمةك، ونئث بار ماقساتئ - وردةن بولسا، الا الماعانئنا ءومئر بويئ وكئنئپ جذرسة، چةكيست قاراسارتوأتئث قانداي ادام ةكةنئن پايئمداؤئمئزعا بولار دةپ ويلايمئن. ابزالدئث جوعارئداعئ مويئنداؤلارئنان كةيئن «قاراسارتوأتئث ازاماتتئعئنئث» قاي دارةجةدة بولعانئن كورةمئز.
«اقئننئث ولئمئنة كئمدةردئث قاتئسئ بار؟» دةگةن سذراققا كةلةر بولساق، 1963- جئلعئ حاميت ةرعاليةأ باستاعان تةكسةرؤ كوميسسياسئنئث 300 دةن استام ادامداردان جاؤاپ الئنئپ، سول كذنگئ وقيعاعا قاتئسقان ميليسيا قئزمةتكةرلةرئ ز.وسپانوأ (ا.قاراسارتوأتئث ورئنباسارئ)، ا.تذثلئكبايةأ، م.بايمئشةأ، ب.تولعانبايةأ، ن.الدامجاروأ، ت.ب. كؤالاردئث دالةلدةرئن قايدا قويامئز؟
ايتمئرزا تذثلئكبايةأتئث ايتقانئنان ذزئندئ كةلتئرسةك: «...قاراسارتوأ بئزگة بئردةن-اق «اتئثدار!» دةپ بذيرئق بةردئ... قاپةلئمدة جان ءتاسئلئم قئلا الماي قينالئپ جاتقان قارتتئث قارؤئن، ذستئندةگئ كيئمئن بذيرئق بويئنشا جذرت ذلةستئرئپ الا باستادئ... اق قئراؤدئث ذستئندة اق جةيدة، اق دامبالئمةن قان-جوسا بوپ اقساقالدئ شال جاتتئ...» ( «شاهكارئم»، 3-توم، 662-663-بةتتةر). مارات تذثلئكبايةأ (ايتمئرزاعا تؤئستئعئ جوق): «...كومانديرئمئز - ابزال قاراسارتوأ دةگةن. ونئث ايتقانئ زاث، اق دةگةنئ العئس، قارا دةگةنئ قارعئس، جات دةسة جاتامئز، ات دةسة اتامئز...».
وسئ جانة وزگةلةردئث ايتقاندارئن ابزالدئث ة.بؤكةتوأپةن بولعان سذحباتئمةن سالئستئرساثئز اتؤعا بذيرئق بةرگةن دة، اتقان دا انئقتالادئ. بذنئث دالةلدةنگةن شئندئق ةكةنئنة كذمان كةلتئرؤ قيئن بولار دةيمئن. سولاي دةگةنئمئزبةن، ولئمگة سةبةپ بولعان ءذشئنشئ وقتئث («كونترولنئي أئسترةل») كئمدئكئ ةكةنئ ايتئلمايدئ. حاليتوأتئث ةكئ رةت اتئپ، ءبئر وعئ تورجورعا اتقا، ةكئنشئسئ اقئنعا تيگةنئن ايتقان ادامدار، ءذشئنشئ وقتئث يةسئنئث كئم ةكةنئن نةگة جاسئرئپ ايتپايدئ؟ انشةيئندة «كونترولنئي أئسترةل» كومانديردئث ةنشئسئندة بولادئ. الدة «ايتپاثدار!» دةپ، بذيرئق بةرئلئپ، ذرةيلةندئرئپ قويدئ ما ةكةن؟!
ةل اؤئزئندا «ابزالدئث ازاپ لاگةرئ» دةپ، اتالئپ كةتكةن لاگةردة «كوتةرئلئسكة قاتئسئ بار» دةپ اتئلعان 70 ادامنئث ئشئندة ابايدئث نةمةرةسئ، تذراعذلدئث ذلئ مةكالاي دا بار ةدئ-عوي! سول تذتقئندا ون اي جاتئپ، ارةث بوساعان شاكارئمنئث ايةلئ ايعانشا، قئزئ كذلزيا مةن ذلئ قابئش، ةلگة جةتة الماي جولدا ولمةپ پة ةدئ؟! «ونئنشئ ايدا بوساتئپ جئبةرگةندة، ءبئر گذللاردان باسقاسئ ءولدئ اشتان» دةگةن، احاتتئث ولةث جولدارئ بار ةمةس پة؟! («شاهكارئم»، 3-توم، 625-بةت).
ابزال مةن ماز قاراسارتوأتاردئث م.اؤةزوأتةن باستاپ، م.ماعاؤينگة دةيئنگئ جازؤشئلارعا، ن.جاندئلدين، س.يماشةأتارعا، ءتئپتئ د.قونايةأقا سةس كورسةتئپ جازعان حاتتارئن قالاي جوققا شئعارارسئز. بذلاردئث بارلئعئ ءار جئلدارئ باسپا بةتئندة شئقتئ عوي! ونداعئ: «شاكارئمدئ جارئققا شئعارؤ دةگةن ءسوز - رةأوليؤسيا جةثئسئ ءذشئن قانئن توككةن ارداگةرلةردئث رؤحئن قورلاؤ دةگةن ءسوز» دةگةن جولدارئنا دةن قويساق، رةپرةسسياعا ذشئراعان الاش زيالئلارئ تذگةلئمةن جاؤ بولئپ شئقپاي ما؟ سوندا ولاردئث كوزدةگةنئ نة؟ ارينة، جازئقسئز ةلدئ قئرعئنعا ذشئراتقان قئلئقتارئن جابؤ. شاكارئمدةي ادامنئث قانئن مويئنئنا جذكتةگةن ءئسئنئث جاريا بولؤئنان قورقؤ. «زامان سولاي بولدئ، اداستئق» دةپ، كةشئرئم سذراؤعا پاراساتتئلئعئ مةن ورةسئ جةتپةگةن ادامنئث ارةكةتئ.
كةز كةلگةن سؤرةتكةر تاريحشئنئث كةبئن كيئپ، كوپتةگةن فاكتئلةردئ زةرتتةيتئنئن، زةردةلةيتئنئن ذمئتپاعانئثئز ءجون. دراماتؤرگيا - تاريحتئ قايتالاؤ ةمةس، فاكتئلةرگة سذيةنة وتئرئپ، قاقتئعئسقا تولئ كوركةمدئك شةشئمگة قول جةتكئزؤ. بذل تذستا سؤرةتكةردئث ءوز بايلامئ مةن جورامالئ بولاتئنئ زاثدئ قذبئلئس. مةنئث جوعارئدا كةلتئرگةن فاكتئلةرئم 2008- جئلئ باسپادان شئققان «شاهكارئم» اتتئ كئتاپتئث ءذشئنشئ تومئندا جانة «جذلدئز» جؤرنالئندا، «قازاق ادةبيةتئ»، ت.ب. گازةتتةردة جارئق كورگةن ماقالالار. مةن ةشقاشان، ءسئز ايتقانداي ءوز جانئمنان شئعارئپ، جازعان ةمةسپئن! وسئنئ ازامات رةتئندة ةسكةرؤئثئزدئ، ةستةن شئعارماؤئثئزدئ قالار ةدئم. بذل سئزبةن ايتئسؤ ةمةس، قاراسارتوأتئ اقتايمئن دةپ، شاكارئمدةي عذلامانئث اتئنا كئر كةلتئرؤدةن اؤلاق بولسا ةكةن، اقيقاتتئ اياقاستئ ةتئپ، شئندئقتئ بذرمالاماسا ةكةن دةگةن تئلةگئم دةپ تذسئنةرسئز!
اؤباكئر راحيموأ، قازاقستاننئث ةثبةك سئثئرگةن قايراتكةرئ، ماحامبةت اتئنداعئ سئيلئقتئث لاؤرةاتئ، پروفةسسور.
«ايقئن»