قورقئت - قوبئزدئث عانا ةمةس، قازاق مؤزئكاسئنئث دا اتاسئ
ءوز ءداؤئرئنئث ذلئ ويشئلئ بولعان قورقئتتئ ةل-جذرتتئث قاتتئ قادئرلةگةنئ سونشالئق، ول تؤرالئ نةبئر اثئزدار تؤعئزعان. سول سةبةپتئ دة ذلئ جئراؤدئث تؤعانئنان باستاپ، ومئردةن وتكةنگة دةيئنگئ ءاربئر ءساتئن، بذكئل ءئس-ارةكةتئن قيالعا بةرگئسئز ادةمئ اثگئمةگة، اسةرلئ ميفكة اينالدئرعان. ابئز بةينةسئنئث شارتتئلئققا قذرئلعان بةلگئلةرئ كوبةيئپ كةتكةندئكتةن دة، كةيئنگئ جذرت اقئرئندا قورقئت ومئردة بولعان با، بولماعان با دةگةن ءدذدامال ويدا قالعان.
قورقئت ومئرئنة قاتئستئ ةث نةگئزگئ اثئزدارعا توقتالار بولساق، اؤةلگئ اثگئمة ونئث دذنيةگة كةلؤئنة قاتئستئ. قازاقتئث اثئز-ةرتةگئلةرئندة قورقئتتئث تؤعان كذنئ وتة قورقئنئشتئ ةتئپ كورسةتئلةدئ. ول كذنئ الاي-دذلةي بوران سوعادئ، نوسةرلئ جاؤئن قذيادئ، كذن تذتئلعانداي اينالانئ قارا تذنةك باسئپ، ءذش كذنگة دةيئن كذننئث كوزئ اشئلماي قويادئ. قاراتاؤدئ قاپتاعان قالئث بذلتتان كذن كذركئرةپ، جذرتتئث قذتئن قاشئرئپ، زارةسئن ذشئرادئ. قورقئتتئث اناسئ توعئز كذن بويئ قاتتئ تولعاتئپ، اسا قورقئنئشتئ جاعدايدا نارةستةنئ ومئرگة اكةلةدئ. ول تؤئلاردا دذنيةنئ باسقان قارا تذنةكتةن قورئققان حالئق جاثا تؤعان بالاعا قورقئت دةپ ات قويادئ. قورقئت تؤعاندا سويلةپ تؤادئ. ول تؤاردا قاتتئ قورئققان ةل تؤعان سوث قاتتئ قؤانادئ. ةرتة ةسةيگةن بالا قورقئت وعئز جذرتئنئث ذلئ كوسةمئ دةثگةيئنة كوتةرئلةدئ.
قورقئتتئث قاشان تؤعانئ، قانشا ءومئر سذرگةنئ جونئندةگئ پئكئرلةر دة ءار الؤان. كةيبئر دةرةكتةر قورقئت « VII-VIII عاسئرلاردا ءومئر سذرگةن» دةسة، ةندئ ءبئر عالئمدار « VIII-IX عاسئرلاردا جاساعان» دةگةن پئكئردئ ذستانادئ. سول سياقتئ بئرقاتار دةرةكتةردة قورقئتتئث 95 جئل جاساعاندئعئ ايتئلسا، كةيبئرئندة 300، ءتئپتئ 400 گة كةلگةن دةگةن بولجام بار. ال ءازئربايجانداردئث «دةدة قورقئت كئتابئندا» «راسؤل عالةي هي ؤاس-سالام زامانئنا جاقئن، بايات بويئندا قورقئت اتا دةيتئن ءبئر ةر تذرئپتئ» دةپ، قورقئتتئث ءومئر سذرگةن ؤاقئتئن مذحاممةد پايعامباردئث زامانئنا جاقئنداتادئ. ءتئپتئ كةيبئر عئلئمي ةثبةكتةردة قورقئت اتانئث پايعامبارعا ةلشئ بولئپ جئبةرئلگةنئ جازئلعان. ءبئراق مذنئث ءبارئ تذركئ حالئقتارئ يسلام ءدئنئن قابئلداعاننان كةيئنگئ تئرلئك بولؤئ مذمكئن. شئن مانئندة، كوپتةگةن دةرةككوز قورقئتتئث وعئز-قئپشاق ةلئ ءتاثئر ءدئنئن ذستانعان كةزةثدة ءومئر كةشكةندئگئنة، جئراؤ، جئرشئلئقپةن قاتار، باقسئلئق قاسيةتئ زور اسقان ةمشئ، كورئپكةل بولعاندئعئن مةثزةيدئ. الايدا كوشپةلئلةردئث يسلامعا بةت بذرؤئنان كةيئنگئ كةزةثدة قورقئت «مذسئلمان اؤليةسئ»، «ءدئن جولئنداعئ ادام» رةتئندة كورسةتئلة باستاعان. فولكلورتانؤشئ عالئم شاكئر ئبئرايةأتئث پئكئرئنشة، «قورقئتتئث بةينةسئ ترانسفورماسياعا ذشئراعان. باسئندا تاثئرلئك باقسئ بولعانئمةن، بئرتة-بئرتة وعئزدار ونئ مذسئلمان اؤليةسئنة اينالدئرعان».
ةندئ قورقئت اتا قازاق حالقئنا نةسئمةن جاقئن، نة ءذشئن ماثئزدئ دةگةنگة كةلةيئك. وعئز-قئپشاق تايپالارئنا ورتاق تئلدة جازئلعان «قورقئت اتا كئتابئ» سيؤجةتئ جاعئنان قازاق اؤئز ادةبيةتئنئث وزئق ذلگئسئ ساناتئنداعئ «الپامئس»، «بوزجئگئت»، «قذلامةرگةن»، «قوزئ كورپةش - بايان سذلؤ»، «مذثلئق - زارلئق» داستاندارئمةن مةيلئنشة ذندةس، ةرةكشة سارئنداس.
سونئمةن قاتار قورقئت اتانئث «تاكاپپارلئقتئ ءتاثئر سذيمةس»، «كوثئلئ پاسئق ةردة داؤلةت بولماس»، «كذل توبة بولماس، كذيةؤ بالا ذل بولماس»، «قارا ةسةك باسئنا جذگةن كيگئزسةث دة، تذلپار بولماس. كذثگة قامقا تون جاپساث دا، حانئم بولماس. جاپالاق-جاپالاق قار جاؤسا، جازعا قالماس. ةسكئ قامئس ءبئز بولماس. ةجةلگئ دذشپان دوس بولماس. مئنگةن اتئث قينالمايئنشا، جول الئنباس. قارا بولات ءوز قئلئشئثدئ شالمايئنشا، جاؤدئث تاؤانئ قايتپاس. ةر مالئن قيمايئنشا، اتئ شئقپاس. قئز انادان كورمةيئنشة، ونةگة الماس. ذل اتادان كورمةيئنشة، ساپار شةكپةس»، «جةر قادئرئن ةل بئلةدئ، ةل قادئرئن ةر بئلةدئ»، «قذلان قذدئققا قذلاسا، قذرباقا قذلاعئندا وينايدئ»، «كوثئلئ پاسئق ةردة داؤلةت بولماس»، «ذلئ - اتانئث ةرئ، ةكئ كوزئنئث ءبئرئ»، «داؤلةتتئ ذلئث بولسا، وشاعئثنئث قورئ بولار. داؤلةتسئز ذل بولسا، اتانئث كورئ بولار. ذلدئث كذنئ قاراث، اتا ءولئپ، مال قالماسا. اتا مالئنان نة پايدا، باستا داؤلةت بولماسا» دةگةن سئثايلاس ناقئلدارئ قازاقتئث عيبراتتئ سوزدةرئندة دة كةثئنةن كةزدةسةدئ. بذل ابئز قورقئتتئث ءوزئ دة، ونئث رؤحاني باي مذراسئ دا قازاق حالقئنئث، ادةبيةتئ مةن مادةنيةتئنئث باستاپقئ قاينارئ، تول مذراسئ ةكةندئگئن ءسوزسئز ايعاقتايدئ.
وسئ ورايداعئ تاعئ ءبئر ماسةلة، قازاقتئث مؤزئكالئق مذراسئ ساناتئندا قورقئتتان جةتكةن 11 كذي بار. ءبئر ايتا كةتةرلئگئ، بذل قورقئت مذراسئن ورتاق مذرا سانايتئن ءازئربايجاندا دا، تذرئكتة دة، تذرئكمةندة دة جوق، ياعني قورقئت كذيلةرئ - تةك قازاققا عانا ءتان ولشةؤسئز بايلئق. دةمةك، قورقئتتئ قازاق مؤزئكاسئنئث اتاسئ دةپ ساناؤعا تولئق نةگئز بار. وكئنئشكة قاراي، پ.مومئن ذلئنئث «قازاق مؤزئكاسئنئث قئسقاشا تاريحئ» مةن بةس ادامنان تذراتئن اأتورلئق ذجئم شئعارعان «قازاق حالقئنئث ءداستذرلئ مؤزئكاسئ» كئتابئنئث ةكةؤئندة دة قورقئتتئث ةسكةرئلمةگةنئن بايقايمئز. پ.مومئن ذلئ قازاق مؤزئكاسئنئث اتاسئ رةتئندة ءابؤ ناسئر ءال-فارابيدئ اتايدئ. ءبئراق ءال-فارابيدةن مؤزئكا تةورياسئ جونئندةگئ ةثبةكتةردئث جةتكةندئگئ بولماسا، مذرا ةسةبئندةگئ ناقتئ شئعارما قالماعانئ بةلگئلئ. وسئ رةتتة «قورقئت»، «اققؤ»، «جةلمايا»، «ةلئم-اي، حالقئم-اي»، «سارئن»، «تارعئل تانا»، «ذشاردئث ذلؤئ»، «اؤپباي»، «باشپاي» ئسپةتتئ عاجاپ كذيلةرئ قالعان «قوبئز اتاسئن» قازاق مؤزئكاسئنئث نةگئزئن سالؤشئ رةتئندة تاني الماي جذرگةنئمئز وكئنئشتئ.
فولكلورتانؤشئ ش.ئبئرايةأ قورقئتتئث مؤزئكاعا ةرةكشة مئندةت جذكتةگةندئگئن ايتادئ. دانا ابئز كذي تارتؤ ارقئلئ تئثداؤشئسئنا ةستةتيكالئق ءلاززات بةرؤدئ عانا كوزدةمةگةن، ونةر ارقئلئ ءومئردئث ءمانئن ئزدةگةن جانة «مؤزئكا، جالپئ ونةر ارقئلئ كةز كةلگةن نارسةگة اسةر ةتؤگة، بارلئعئن جةثؤگة بولادئ» دةپ بئلگةن. اثئزعا جذگئنسةك، جذزدةگةن جئلدار بويئ كذي تارتئپ وتئرعان كةزئندة قورقئتتئ اجال الا المايدئ، ياعني ماثگئلئك جاسايتئن، ولئمگة دة باس يمةيتئن قذدئرةت - تةك ونةر عانا. سوعان بايلانئستئ قورقئت ونةرگة كيةلئ سيپات بةرگةن. ادامنئث ءتانئ وتكئنشئ بولعانئمةن، ونئث جانئ، رؤحئ، ارتئندا قالعان ئستةرئ ماثگئ جاسايتئندئعئن ذعئندئرا بئلگةن.
وسئدان 21 جئل بذرئن قئزئلوردا وبلئسئنئث جوسالئ ستانسئسئنان 18 شاقئرئم جةردة قورقئت اتاعا ةسكةرتكئش ورناتئلعان. تةمئر بةتوننان جاسالعان تئپ-تئك ءتورت كوكتاستان تذراتئن ةسكةرتكئشتئث بيئكتئگئ - 8 مةتر. جوعارعئ جاعئنا اؤزئ كةث تذتئكتةر ورناتئلعان. ورتالئق ويئققا كةلئپ تذيئسةتئن 40 مةتالل تذتئك جةل سوققان كةزدة قوبئز سارئنئمةن ذندةس دئبئس شئعارادئ...
ءبئر پئكئر
شاكئر ئبئرايةأ، حالئقارالئق تذركئ اكادةمياسئنئث پرةزيدةنتئ، پروفةسسور، اكادةميك:
- مةنئث زةرتتةؤئم بويئنشا، قورقئت ومئردة بولعان. قورقئتتئث، شامامةن العاندا، VIII-IX عاسئرلاردا سئرداريانئث بويئندا ءومئر كةشكةنئ انئق. ايتپةسة جوق ادامعا ةسكةرتكئش ورناتئپ، باسئنا بةلگئ قويمايدئ. بذل - ءبئر جاعئ. ةكئنشئ جاعئنان، ومئردة بولماعان ادامنان سونشاما اثئز تؤدئرئپ المايدئ. دةمةك، ول - ناقتئ بولعان ادام. ءبئراق ول - قازاق دالاسئنا يسلامنئث ةنةتئنئنئث الدئندا ءومئر سذرگةن كئسئ. جالپئ، قورقئت ءداؤئرئ تاثئرلئك ةسكئ نانئم-سةنئمنئث يسلامعا ورئن بةرئپ جاتقان تذستارئنا دا سايكةس كةلةدئ. سةبةبئ ول تؤرالئ اثئزداردئث مازمذنئ سوعان مةثزةيدئ. مذندا بةلگئلئ ءبئر دارةجةدة تاثئرلئك ءدئننئث قاعيدالارئن قورعاؤ بار. ءسويتئپ، يسلامنئث كةيبئر قاعيدالارئنا قارسئ كةلؤ بايقالادئ. مئسالئ، ولمةؤدئث جولئن ئزدةؤ، اجالعا قارسئ تذرؤ دةگةن - يسلامدا جوق نارسة. الداعئ ؤاقئتتا ونئث تةك ومئردة بولعان-بولماعانئن عانا ةمةس، جئرلارئنئث دا كوركةمدئك ةرةكشةلئكتةرئن ءارئ قاراي زةرتتةي بةرؤئمئز كةرةك. بذل - جالپئ تذركئ حالئقتارئنئث ةجةلگئ مادةنيةتئنئث، مذراسئنئث ورتاق ةكةندئگئن كورسةتةتئن، قازئرگئ ايتئلئپ جذرگةن رؤحاني ينتةگراسيا ماسةلةسئنة مذرئندئق بولاتئن ةسكةرتكئش.
اأتور: روزا راقئم قئزئ
دەرەككوز:«الاش ايناسئ» گازەتى