قازاق جةرئندة نةمئس اأتونومياسئ قالاي قذرئلماي قالدئ؟

استانا. 17- قاثتار. قازاقپارات - ةگةر 1979- جئلئ نةمئستةر قازاقستاننان اأتونوميا السا، ونان سوثعئ كةزةك ذيعئر مةن كارئستئكئ ةدئ. ولار دا بذل ماسةلةنئ كذن تارتئبئنة شئعارؤعا ءازئر بولاتئن. ءسويتئپ، قازاق ةلئ ءبئر باسئندا بالةنباي اأتونومياسئ بار، سونئث سالدارئنان قاندئ قئرعئننئث وشاعئنا اينالئپ كةتؤئ دة عاجاپ ةمةس قوي.
None
None

قازاقتئث ازاتتئق جولئنداعئ كذرةس تاريحئنئث اقتاثداق تذستارئنئث ءبئرئ - 1979- جئلئ سةلينوگراد وبلئسئنئث ورتالئعئندا بولعان «اقمولا كوتةرئلئسئ» بولاتئن. بذل، ءسوزسئز، «تذكئرئگئ جةرگة تذسپةي تذرعان» توتاليتارلئق يمپةريانئث ساياسي شةشئمئنة قارسئ شئققان حالئقتئق ءئرئ قوزعالئستاردئث ءبئرئ.

قازاقستاندا نةمئس اأتونومياسئن قذراتئنداي ولاردئث قازاققا نة قاتئسئ بار دةگةن سذراققا جاؤاپ بةرؤ ءذشئن تاريحقا ءسال شةگئنئس جاسايئق. رةسةي يمپةرياسئنئث اؤماعئنا نةمئستةردئث العاش قونئستانؤ كةزةثئ ХІІ عاسئردئث سوثئنان باستالعان. ال، 1924- جئلدئث 20- اقپانئندا كةثةستئك حالئق كوميسسارلارئنئث دةكرةتئ بويئنشا ةدئل جاعالاؤئندا نةمئس اأتونوميالئق رةسپؤبليكاسئ قذرئلدئ. وسئ ءبئر ورتالئقتا شوعئرلانئپ وتئرعان نةمئستةردئ ك س ر و جوعارعئ كةثةسئنئث 1941- جئلعئ 28- تامئزداعئ جارلئعئمةن 24 ساعاتتا تؤ-تالاقايئن شئعارئپ تاراتتئ. ةدئل جاعالاؤئنان كذشتةپ كوشئرئلگةن  497841 نةمئس ازاماتتارئنئث 420 مئثنان استامئ قازاقستانعا ايدالدئ.

1920-1932- جئلدارداعئ اقسيراق اشتئقتان جالپئ سانئنئث 75 پايئزئن جوعالتئپ، ستاليندئك قؤعئن-سذرگئننةن تذرالاي سةلدئرةگةن قازاق ءوز جاعدايئنئث مذشكئلدئگئنة قاراماستان، تابيعي كةثقولتئق، ادالدئعئنئث ارقاسئندا جالاثاش-جالپئ اشئق اسپان استئندا قالعان ولاردئ (تةك ولاردئ عانا ةمةس، دةپورتاسيالانعان باسقا حالئقتاردئ دا) باسپاناسئنئث ءبئر بذرئشئنا پانالاتئپ، جارتئ نانئن ءبولئستئ. قازاقتئث سول ءبئر سذراپئل دا اؤئر جئلدارداعئ زور ادامگةرشئلئك قاسيةتتةرئن، اسقان باؤئرمالدئلئعئن نةمئس حالقئ بارئنشا سةزئنئپ، شةكسئز قذرمةتپةن ةسكة الئپ، ةشقاشان ذمئتقان ةمةس.

 «قازاق حالقئنئث سول ءبئر اؤئر تاريحي كةزةثدةردةگئ اسقان ادامي باؤئرمالدئلئعئنا دةگةن شئنايئ قذرمةت سةزئمئ 1979- جئلعئ «اقمولا كوتةرئلئسئ» كةزئندة نةمئستةر تاراپئنان ايرئقشا سةزئلدئ. ك و ك پ ورتالئق كوميتةتئ ساياسي بيؤروسئنئث قازاق ك س ر-نئث قذرامئندا نةمئس اأتونوميالئق وبلئسئن قذرؤ تؤرالئ شةشئمئن بئرةن-ساران بولماسا، نةگئزئنةن قازاقستاندئق نةمئستةردئث باسئم كوپشئلئگئ قولداعان جوق.

 سول كةزدة سةلينوگراد قالاسئنداعئ كةثةستةر ءذيئنئث جةتئنشئ قاباتئندا «فروينشافت» گازةتئنئث جؤرناليستةرئمةن كورشئ تذرئپ، قويان-قولتئق ارالاسئپ جذرگةندة، وعان تالاي رةت كؤا بولدئق»،- دةيدئ بذگئندة «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئنئث شولؤشئسئ، ول كةزدة اقمولا وبلئستئق گازةتئندة جذمئس ئستةگةن قارئمدئ قالامگةر، وسئ كوتةرئلئسكة قاتئسؤشئلاردئث ءبئرئ، ذلشئل ازامات جئلقئباي جاعئپار ذلئ.

بذل تؤرالئ ول كةزدةرئ ك گ ب قئزمةتكةرئ بولعان امانتاي كاكةن «شئرعالاث» كئتابئندا بئلاي دةيدئ: «بذدان سوث ماسكةؤلئكتةر نةمئستئث بيلئك باسئندا جذرگةن ازاماتتارئ - كراسنوزنامةن اؤداندئق پارتيا كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ ا.براؤنمةن، كةثشار ديرةكتورلارئ ا.ريممةرمةن، د.بؤرباحپةن سويلةسؤ ءذشئن اؤدانعا ءجذرئپ كةتتئ. كةيئن ولارمةن سذحباتتاسقان نةمئس باسشئلارئ: «قازاقستاننان اأتونوميا سذراعانئمئز جوق. بئزگة جاندارئث اشئسا، ةدئل جاعالاؤئنداعئ رةسپؤبليكامئزدئث شاثئراعئن قايتا كوتةرئثدةر، ال مذنداعئ جاعدايئمئز جاقسئ» دةگةن تذرعئدا جاؤاپ بةرگةنئن ايتتئ».

ءبئراق، وعان قاراماستان، قازاقستاندا نةمئس اأتونوميالئق وبلئسئنئث قذرئلاتئندئعئ شئندئققا اينالدئ. وعان دالةل «شئرعالاثدا» ساياسي بيؤرو مذشةسئ يؤ.اندروپوأ باستاعان كوميسسيانئث 1978- جئلئ تامئزدا ماسةلةنئ جان-جاقتئ زةرتتةپ، دايئنداعان قذجاتئ، ك و ك پ ساياسي بيؤروسئنئث قاؤلئسئ، اأتونوميا تؤرالئ ةرةجة ءتذپنذسقادا بةرئلگةن. سونئمةن بئرگة، وندا قازاق ك س ر جوعارعئ كةثةسئ پرةزيديؤمئنئث نةمئس اأتونوميالئق وبلئسئن قذرؤ تؤرالئ جارلئعئنئث، ك س ر و جوعارعئ كةثةسئ پرةزيديؤمئنئث جارلئعئنئث، قازاق ك س ر-نئث وسئ ماسةلةگة بايلانئستئ شئعارعان ارنايئ زاثئنئث جوبالارئ جاريالانعان. ماؤسئم ايئندا ةرةيمةنتاؤ قالاسئنا قازاقستان كومپارتياسئ ورتالئق كوميتةتئنئث ةكئنشئ حاتشئسئ ا.كوركين باستاعان ارنايئ كوميسسيا كةلئپ، بولاشاق اأتونوميانئث اؤماعئ مةن باسشئ كادرلارئنا دةيئن بةلگئلةپ قويئپتئ.

امانتاي كاكةن ناقتئ قذجاتتارمةن ايقئنداعانداي، نةمئس اأتونوميالئق وبلئسئنئث ورتالئعئ ةرةيمةنتاؤ قالاسئ بولئپ بةلگئلةنئپ، ونئث قذرامئنا قازئرگئ قاراعاندئ، كوكشةتاؤ، پاألودار جانة سةلينوگراد وبلئستارئنئث قذرامئنداعئ بةس اؤداننئث اؤماعئ بةرئلگةن. سوندا نةمئس اأتونوميالئق وبلئسئنئث جالپئ كولةمئ 46 مئث شارشئ شاقئرئم، حالقئ 202 مئث ادام بولئپ بةلگئلةنگةن. بولاشاق نةمئس اأتونوميالئق وبلئسئنئث ءبئرئنشئ باسشئلئعئنا ا.براؤن جانة ا.ريممةر تاعايئندالاتئن بولئپتئ. ءبارئ جان-جاقتئ شةشئلگةن، كةلئسئلگةن. تةك ةندئ باس حاتشئ، ك س ر و جوعارعئ كةثةسئ پرةزيديؤمئنئث ءتوراعاسئ ل.برةجنةأتئث جارلئققا قول قويؤ ماسةلةسئ عانا قالعان.

ءبئراق، تاريحتا تذثعئش رةت جارتئ الةمدئ جةتپئس جئل بويئ «اشسا الاقانئندا، جذمسا جذدئرئعئندا» ذستاعان قئزئل يمپةريانئث بذيرئعئ ورئندالماي قالدئ. ونئ ورئنداتپاعان قازاقتئث تةگةؤرئنئ، 1979- جئلئ 16-18- ماؤسئم كذندةرئ سةلينوگراد قالاسئندا بولعان حالئق كوتةرئلئسئ ةدئ. بذعان دةيئن 1979- جئلعئ سةلينوگراد وقيعاسئن تئلگة تيةك ةتكةندةر «ستؤدةنت جاستاردئث قارسئلئعئ» دةگةن ماسةلةمةن شةكتةلئپ كةلگةن. ءبئراق، ول ولاي ةمةس ةدئ، بذل بذكئل حالئقتئق قوزعالئس دةثگةيئنة كوتةرئلدئ.

ورتالئقتئث شةشئمئنة نارازئ حالئق 16-18- ماؤسئم ارالئعئندا ورتالئق، أوكزال الاثدارئنا جينالدئ، كوشة-كوشةنئ ارالاپ شةرؤگة شئقتئ. بةلسةندئلةر ورتاعا شئعئپ ذندةؤلةر وقئدئ، ذران شاقئردئ. ءتئپتئ، ءبئر جاپ-جاس قئز بالا: «ةگةر قازاق جةرئندة نةمئس اأتونومياسئن قذراتئن بولسا، مةن ءوز-ءوزئمدئ ورتةيمئن»، دةپ الاثعا ءبئر كونيستر بينزين الئپ شئعئپتئ. قازاقتئث قاباعئ قاتؤلئ ةدئ. حالئق ةندئ نةدةن بولسا دا تارتئنبايتئنئن انئق بايقاتتئ. وكتةم بيلئك ءبئرئنشئ رةت قالئث بذقارانئث كارئنةن قايمئقتئ. ةگةر جاعداي بذدان بئلاي ؤشئعا بةرةتئن بولسا، بذكئل قازاق دالاسئ كوتةرئلئپ كةتؤئ مذمكئن ةكةنئنةن قاؤئپتةندئ. مذنئ جوعارئ بيلئك تة، ك گ ب قئزمةتكةرلةرئ دة انئق سةزئندئ.

 بذكئل وداقتئ ءدذر سئلكئندئرگةن توتةنشة وقيعاعا بايلانئستئ كوشةدةگئ ءتارتئپ ساقشئلارئن ايتپاعاندا، ك گ ب قئزمةتكةرلةرئن دة جةر-جةردةن شاقئرتقان. بذل ورئستانئپ كةتكةن ولكةدة باس كوتةرگةن اقمولا قازاعئنئث باتئل قادامدارئنئث ءبئرئ ةدئ. ارينة، اقمولا دةپ شارتتئ ايتقانئمئز، ايتپةسة قئزئل يمپةريانئث ادئلةتسئز شةشئمئنة قارسئلئق كورسةتكةن جذرت جان-جاقتان اعئلدئ. ولاردئث اراسئندا قاشاندا قوعامنئث سانالئ بؤئنئ بولعان ستؤدةنت-جاستار كوپ.

 كةيبئر دةرةككوزدةرئنئث ايتؤئنشا، سول كذندةرئ 4 مئثنان استام ادام الاثعا شئققان كورئنةدئ. ذندةمةستةر ةرةؤئلشئلةردئث اراسئندا ءجذرئپ، بيئك قاباتتئ عيماراتتاردئث ذستئنةن باقئلاپ، كوتةرئلئسشئلةردئث ئشئندةگئ ةث بةلسةندئ دةگةندةرئن سؤرةتكة تذسئرة بةرگةن. جينالعان جذرتتئث ورتاسئندا سويلةپ تذرعان جئقاث دا سول كةزدة سؤرةتكة ءئلئنئپ كةتكةن ةكةن. كةيئننةن وسئ سؤرةت باسئنا پالة بولئپ جابئستئ.

«18- ماؤسئم كذنئ سةلينوگراد وبكومئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ ن.موروزوأ الاثعا شئعئپ، ءوزئنئث جاثا عانا قازاقستان كومپارتياسئ ورتالئق كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ د.ا.قونايةأپةن، باس حاتشئ، ك س ر و جوعارعئ كةثةسئ پرةزيديؤمئنئث ءتوراعاسئ ل.برةج-نةأپةن سويلةسكةنئن، ةندئ قازاق جةرئندة ةشقانداي نةمئس اأتونومياسئ قذرئلمايتئنئن جةتكئزگةندة حالئقتئث قؤانئشئندا شةك بولمادئ. جذرت ءبئرئن-ءبئرئ قذشاقتاپ، قئزدار جاعئ ةگئلة جئلاپ، كوتةرئلئس الاثئ ناعئز ءبئر شاتتئق پةن قؤانئشتئث ورتاسئنا اينالدئ»،- دةيدئ جئلقئباي اعا.

ازاتتئق اثساعان حالقئمئزدئث تاؤةلسئزدئك شةجئرةسئندةگئ 1979- جئلعئ «اقمولا كوتةرئلئسئنئث» تاريحي ماثئزئن قئسقا قايئرئممةن ايتئپ جةتكئزؤگة بولماس. ويلاپ قاراثئزشئ، «اق دةگةنئ العئس، قارا دةگةنئ قارعئس» ك و ك پ  و ك ساياسي بيؤروسئنئث سول شةشئمئ جذزةگة اسئپ، قازاقستان اؤماعئندا نةمئس اأتونوميالئ رةسپؤبليكاسئ قذرئلئپ كةتسة، نة بولاتئن ةدئ؟ وندا بذگئنگئ ءبئرتذتاس قازاقستان رةسپؤبليكاسئن كوز الدئمئزعا ةلةستةتؤدئث ءوزئ مذمكئن ةمةس. ةگةر 1979- جئلئ نةمئستةر قازاقستاننان اأتونوميا السا، ونان سوثعئ كةزةك ذيعئر مةن كارئستئكئ ةدئ. ولار دا بذل ماسةلةنئ كذن تارتئبئنة شئعارؤعا ءازئر بولاتئن. ءسويتئپ، قازاق ةلئ ءبئر باسئندا بالةنباي اأتونومياسئ بار، سونئث سالدارئنان قاندئ قئرعئننئث وشاعئنا اينالئپ كةتؤئ دة عاجاپ ةمةس قوي.

وسئنداي زور تاريحي ماثئزئ بار كوتةرئلئستئ كئم ذيئمداستئردئ؟ لةكتور شاپروأتئث نةمئس اأتونوميسئنئث قذرئلؤئنا ايتقان قارسئلئق سوزئنةن كةيئن كوتةرئلگةن سةلينوگراد اؤئل شارؤاشئلئعئ ينستيتؤتئنئث ستؤدةنتتةرئ ساياسي بيؤرونئث شةشئمئن وزگةرتةتئندةي وسئنداي تةگةؤرئندئ قارسئلئقتئ ذيئمداستئرا الار ما ةدئ؟ (الاثعا ةث ءبئرئنشئ بولئپ وسئ وقؤ ورنئنئث ستؤدةنتتةرئ جينالدئ-اأت).

وسئنئ ةرةؤئلگة تئكةلةي قاتئسقان جئلقئباي اعادان سذراعان ةدئك. «ءبئز 19- ماؤسئمدا وتةتئن نةگئزگئ ميتينگكة دايئندئق بارئسئندا پةداگوگيكالئق ينستيتؤتتئث جاتاقحاناسئندا حالئقتئ ةرةؤئلگة شاقئرعان ترانسپورانتتار مةن ذندةؤلةر دايئندادئق. سول كذندةرئ ةرةؤئلگة شئعاتئن ستؤدةنتتةر زأةنولارعا ءبولئنئپ، زأةنولار بريگادالارعا توپتاستئ. سوندا ستؤدةنتتةر وزدةرئنة باسشئلئق جاساعان زأةنو جةتةكشئسئنةن ارتئق ةشكئمدئ بئلمةيتئن ةدئ. ةكئنشئدةن، 16- ماؤسئم كذنئ ورتالئق الاثداعئ ميتينگئدةن كةيئن سةلينوگراد تةمئر جول أوكزالئنا دةيئن كةلئپ، أوكزال الدئنداعئ الاثدا تاعئ دا ميتينگ وتكئزئلدئ.

 سوندا سةلينوگراد ستانساسئنا كةلئپ توقتاعان بئرنةشة پويئز جارتئ ساعاتقا كةشئكتئرئلئپ، جولاؤشئلاردئث ميتينگئگة قاتئسؤئنا مذمكئندئك جاسالدئ. أوكزال الاثئنداعئ ميتينگئ اياقتالئسئمةن، ونداعان بوس اأتوبؤستار كةلئپ، ستؤدةنتتةردئ جان-جاققا تاراتئپ اكةتتئ. ال، مذنداي جان-جاقتئ ويلاستئرئلعان ذيئمداستئرؤشئلئق شارالارئنئث تةك ستؤدةنتتةردئث عانا قولئنان كةلة قوياتئن ماسةلة ةمةس ةكةندئگئن وزدةرئثئز دة تذسئنةرسئزدةر»،- دةدئ جئقاث.

ارينة، جارتئ الةمدة ذستةمدئگئن جذرگئزئپ وتئرعان مةملةكةت باسشئلئعئنئث شةشئمئنة قارسئ شئققان قوزعالئسقا قاتئسؤشئلار تةكسةرئلمةي، جاؤاپقا تارتئلماي قالعان جوق. قازان ايئندا الماتئدان كةلگةن ك گ ب قئزمةتكةرلةرئ جوعارئدا ايتئلعان فوتوسؤرةت ارقئلئ جئقاثدئ تاؤئپ الئپ باسئن ءبئراز اؤرة-سارساثعا سالعان. گازةتتةن كةتئرةمئز، سوتتايمئز دةپ قورقئتقان.

 ذندةمةستةر ول كئسئنئ 4 كذن قاتارئنان تةرگةپ، وسئ 4 كذن بويئ بئرنةشة ساعاتتان ك گ ب تذرمةسئندة ذستاعان. سول كةزدة سةلينوگراد وبلئستئق پارتيا كوميتةتئنئث حاتشئسئ ماعاؤيا ةسماعامبةتوأا مةن سةكتور مةثگةرؤشئسئ، مارقذم سابئر سيپاتوأ ناعئز ذلتجاندئلئق مئنةز تانئتئپ، اعانئث باسئن امان الئپ قالئپتئ. وعان قازاقستان كومپارتياسئ ورتالئق كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ د.ا.قونايةأتئث «سةلينوگراد قالاسئنداعئ ةرةؤئلگة قاتئسؤشئ بئردة-ءبئر ادام زارداپ شةكپةيتئن بولسئن» دةگةن تاباندئ نذسقاؤئنئث اسةر ةتكةنئ ءسوزسئز. سونئث ارقاسئندا قاتاث جازا قولدانئلمادئ، قئزمةتئندة قالدئ. بذل جايت ماسكةؤدئث شةشئمئنة رةسپؤبليكا باسشئلئعئ دا نارازئ بولعانئن كورسةتةدئ، اتتةث قول قئسقا. دةگةنمةن، قازاق بيلئگئنئث سول اؤئر كةزةثدةردة كوتةرئلئسشئلةردئ بارئنشا قورعاپ، ساقتاپ قالؤعا تئرئسقانئن كورةمئز.

ءسوز سوثئ. قاسيةتتئ جةرئن قاستةرلةي بئلةتئن قازاق حالقئ ذرپاعئنئث ةرتةثئ ءذشئن تايسالماي قئلئشئنان قان تامعان قئزئل يمپةرياعا قارسئ شئقتئ. قارسئ كةلگةندة قانعا بوكتئرةتئن توتاليتارلئق ماشينةنئث مذنداي قارسئلئقتئ كةشئرمةيتئنئن دة ءبئلدئ. ءبئراق، تاريح تارازئسئ ازاتتئق سذيگئش ادال حالئقتئث مذددةسئنة باسئمدئق بةردئ. عاسئرلار بويئ قازاق جذرتئنئث قاسيةتتئ مةكةنئ بولعان تؤعان جةرئمئزدئث تذتاستئعئ ساقتالئپ قالدئ. «اقمولا كوتةرئلئسئنئث» تاؤةلسئز قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث بذگئنئ مةن بولاشاعئنداعئ تاريحي دا، ساياسي دا ماثئزئ وسئندا.

داؤلةتقالي اساؤوأ

Baq.kz

سوڭعى جاڭالىقتار