ورئس حاننئث كةزئندة «الاش» قازاقتئث باسئن بئرئكتئرگةن جاؤئنگةرلئك ذرانئ بولدئ - زاردئحان قينايات ذلئ

استانا. 4- قئركذيةك. قازاقپارات. تاريح عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور زاردئحان قينايات ذلئمةن سذحبات.
None
None

- اعا، قازاقستانداعئ سوثعئ دةموگرافيالئق احؤالدئث وسؤئنة سئرتتان كةلگةن اعايئنداردئث كومةگئ كوپ بولدئ. ءبئراق سوثعئ كةزدةرئ وسئ كوشئ-قون ماسةلةسئ وتة كذردةلئ ذدةرئسكة اينالدئ. بذدان قازاققا كةلةتئن قيئندئق بار ما؟

- 1955-1962- جئلدار ارالئعئندا قئتايدان كةلگةندةر قازئر 1 ميلليونعا جةتتئ دةسئپ ءجذر. ال وعان قوسا، 1991-دةن بةرئ سئرتتان 1 ميلليون قازاق كوشئپ كةلمةگةندة ءبئزدئث قازاقتئث سالت-ءداستذرئ، ءتئلئ، ءدئلئ، وي-ساناسئ، ذلتتئق يدةياسئ مذلدةم السئرةپ كةتةر ةدئ. ويتكةنئ سئرتتان كةلگةن 2 ميلليون قازاق تةك قانا فيزيكالئق دةنة ةمةس قوي، ولار ةلگة رؤحاني، ماتةريالدئق كوپتةگةن قذندئلئقتار اكةلدئ. ةلگة كةلگةن اعايئنمةن بئرگة جةرگئلئكتئ قازاق تا ذمئت بولا باستاعان قولونةرئن قايتا جانداندئردئ، ولارمةن بئرگة قانشاما جازؤ-سئزؤ، جئر-داستان، ةرتةگئ-اثئزدار كةلدئ.

 مئنة، وسئلايشا ةل قازئناسئنا ءبئرتالاي ادامي قذندئلئقتار مةن مادةني قذندئلئقتار قوسئلدئ، قازاقتئث ءتئلئنئث ءورئسئ كةثئدئ، ادةبيةتئ تولئقتئ، ءان-كذيئ كوبةيدئ، قانشاما تاريحشئلار قازاق تاريحئنئث مذراعاتئنا تاريحقا قاتئستئ تئث دةرةكتةردئ اكةلدئ. مةن، مئسالئ، موثعوليا مذراعاتئنان قازاققا قاتئستئ بذكئل دةرةكتئ ةلگة اكةلدئم. قئتايدان كةلگةن تاريحشئلار دا سولاي ئستةدئ. وسئ دةرةكتةمةلةردئ بالةنباي ميلليون دوللارعا دا ساتئپ الا المايسئز.

جالپئ، كوشئ-قون ماسةلةسئ قازاققا ذلكةن ابئروي اكةلدئ. العاشقئ كوشكة قازاقستان ذكئمةتئ كوپ كومةك كورسةتتئ. ءبارئن ذشاقپةن تاسئدئ. مئنة، سول كةزدة سئرتتاعئ قازاق ذدةرة كوشئپ كةلؤئ كةرةك ةدئ. مئسالئ، موثعولياداعئ قازاقتاردئث ءبارئ تذگةلدةي كوشئپ كةلؤگة مذمكئندئكتةرئ بولئپ ةدئ. وزدةرئنئث كةرتارتپالئعئنان جارتئسئ قالئپ قويدئ. موثعولياعا كوش ءذشئن ارنايئ ذشئپ بارعان سوثعئ ذشاقتار بوس قايتتئ. ءبئراق ةندئ ءبئز قازئر وسئ قارقئننان ايئرئلئپ قالدئق. قازئر كوش توقتاپ تذر. قالاي دةگةنمةن دة ةندئگئ جةردة العاشقئداي ءدذبئرلئ كوش بولا قويمايتئن ءتذرئ بار.

- ءسئز «قازاقتئث جاستارئنا سةنةمئن» دةيسئز. كةيبئر اعا بؤئن وكئلدةرئمةن سويلةسة قالساثئز، قازئرگئ جاستاردئث ءمانساپقذمار، شةنقذمار بولئپ بارا جاتقانئن ايتادئ. ولاردا «قازاعئم»، «ذلتئم» دةگةن ذراننان گورئ جاعئمپازدئق سيپات باسئم دةيدئ. شئنئمةن دة، ءبئز وسئنداي جاس بؤئن وكئلدةرئمةن ذلتتئث جارقئن بولاشاعئن لايئقتئ دارةجةگة كوتةرة الامئز با؟

- مةنئثشة، بئزدة جاستاردئ «ذلكةندئ سئيلاؤ» دةگةن تذسئنئكپةن باسئپ تاستاعان. عئلئمدا دا، ونةردة دة، تويدا دا قارتتاردئ العا شئعارادئ. تويدا العا شئقسئن-اق، باس تارتئلسا باتاسئن جاساسئن-اق. ال عئلئمدا، بئلئمدة، ونةردة جاستاردئ نةگة العا شئعارماسقا؟ مةيلئ ول ون توعئز جاستاعئ بالا بولسئن، ويئ وزسا الدا ءجذرؤئ ءتيئس. «مةن جاستارعا سةنةمئن» دةپ تاعئ قايتالاپ ايتامئن. ويتكةنئ زامان سولاردئكئ، ءبئزدئث بؤئن - ءوتئپ بارا جاتقان بؤئن. ءبئزدئث قازاق ماقالدئ ايتؤئن دذرئس ايتادئ دا، ئستةگةندة كةرئ ئستةيدئ. «اقئل - جاستان، اسئل - تاستان» دةيدئ. ال شئن مانئندة سول جاستاردان وزدةرئن اقئلدئ سانايدئ، وزدةرئن كةمةثگةر سةزئنةدئ. جاستارئن سئيلاي الماعان ةل وسپةيدئ.

- اعا، بئزدة ذلتتار دوستئعئ دةگةن ةل ذستانار ذرانعا اينالدئ. «كوپ ذلتتئمئز، تاتؤمئز، بئرلئگئمئز جاراسقان» دةگةن جالئندئ سوزدةر ءجيئ ايتئلادئ. وسئ ذستانئمعا كوزقاراسئثئز قانداي؟ تاريحشئ رةتئندة ايتئثئزشئ، باسقا ةلدةر تاريحئندا وسئنداي جاعداي كةزدةسة مة؟

 - مةن تاريحتان دوكتورلئق قورعاماي تذرئپ، 1975- جئلئ ماسكةؤدة فيلوسوفيادان كانديداتتئق قورعادئم. سونداعئ تاقئرئبئم ذلت ماسةلةسئ بولدئ. «ءوزئم شةتةلدة باسقا ذلتتئث ورتاسئندا جذرگةننةن كةيئن ذلت ماسةلةسئمةن اينالئسايئن» دةپ سول كةزدة ذلت تاقئرئبئن تاثداعان ةدئم. سول كةزدةن بةرئ ئزدةنئپ كةلةمئن. بايقاسام، الةمدة بئزدةن وزگة «ءبئز كوپ ذلتتئ حالئقپئز، بئرلئگئمئز جاراسقان» دةيتئن حالئق نةكةن-ساياق. «كوپ ذلتتئمئز» دةپ قايتالاي بةرؤ كةرئ اسةر بةرؤئ مذمكئن. قازاقستاندا 130 ذلت وكئلئ دةگةن جوق. ول بةكةر ءسوز. قازاقستاندا نةگئزگئ ذلت - قازاق، ول - مةملةكةت قذرؤشئ ذلت. ودان كةيئنگئ ةكئنشئ ورئنداعئ ذلت توبئ - ورئستار. ورئستاردان كةيئن ذلت توبئ دةپ قاراؤعا تذراتئن بئزدة 15-17 ذلت توبئ عانا بار. ولاردئ ةندئ ذلت وكئلدةرئ دةپ قاراؤ كةرةك.

 مةن 130 ذلت دةگةندةردئ ساناپ كوردئم، سوندا بئزدة ةكئ عانا چؤكچا بار ةكةن. ءتورت جاپون ستؤدةنتئ بولئپتئ. ولاردئ دا جاپون، چؤكچا ذلت توبئ دةدئك، بةس-التئ، جةتئ-سةگئز ادامنان تذرعان ذلت وكئلدةرئ بار. باسقا ةلدةردة ةگةر باسقا ذلت وكئلدةرئ حالئق سانئنئث 0،01 پايئزئن قذراماسا، ذلت توبئ دةپ ةسةپتةمةيدئ. ءبئز ذلت توپتارئن قازاقتان ءبولئپ الئستاتؤ ةمةس، جاقئنداتؤ، ءسئثئرؤ ساياساتئن جذرگئزؤئمئز كةرةك.

- اعا، كورةرمةن تاراپئنان جوعارئ باعاعا ية بولعان «جاؤجذرةك مئث بالا» اتتئ جاثا فيلمگة كةثةسشئ بولئپسئز. جاثا تؤئندئ نةسئمةن قذندئ؟

 - مةن بذل كينوتؤئندئنئث سسةناريئ جازئلا باستاعاننان كينونئ ءتذسئرؤ اياقتالعانعا دةيئن قاتئستئم. بذل - نةگئزئندة تازا تاريحي-دةرةكتئ فيلم ةمةس، شئتئرمان وقيعالئ تاريحي-كوركةم فيلم. جوثعارلار مةن قازاقتاردئث اراسئنداعئ سوعئس ذزئن سانئ 120-130 جئلداي ؤاقئتقا سوزئلدئ. «اقتابان شذبئرئندئ، القاكول سذلامانئث» كةزئندةگئ سوعئستا قازاقتاردئث ةكئدةن ءبئرئ قئرئلدئ دةگةن دةرةكتةر بار، ةندئ ءبئر دةرةكتةر حالقئمئزدئث ذشتةن بئرئنئث قئرئلعانئن ايتادئ. راس، قازاقتئث ةكئدةن ءبئرئ بولماسا دا، وسئ قئرعئن كةزئندة ذشتةن ءبئرئ قئرئلعانئندا ءسوز جوق.

 جوثعار شاپقئنشئلئعئنان قازاق ذلكةن جاپا شةكتئ. قيئنشئلئق كوردئ، ازئپ، ات تذياعئمةن توزدئ. قازاققا كوپ قاسئرةت اكةلگةن جوثعار ماسةلةسئنة تاريحشئلار، ونةر ادامدارئنئث ءجيئ-ءجيئ ورالا بةرةتئنئ سوندئقتان. بذل كينودا قازاق جاستارئنئث وتانئن ازات ةتؤ ءذشئن جذرگئزگةن كذرةسئ سؤرةتتةلةدئ. فيلمنئث «جاؤجذرةك مئث بالا» اتالؤئنئث سةبةبئ دة وسئندا. تاريحتا ناقتئ مئث بالا تؤرالئ جازئلئپ قالعان ايقئن دةرةك جوق. بذل - دالانئث جازئلئپ قالعان اقيقاتئ باسئم اثئزئ. «قازاق دالاسئندا قازاقتئث ذل-قئزدارئ مئث-مئثداپ بئرلةسئپ، جوثعارلارعا قارسئ سوعئسقان» دةگةن اثگئمة حالئق اراسئندا تاراعان.

 كئشئ جذزدةن شئققان نذرماعامبةت قوسجان ذلئنئث «سارتاي باتئر» دةگةن داستانئ بار. وندا «مئث بالا قوزعالئسئ» تؤرالئ ايتئلادئ. جئردئ مةن وقئعانمئن. «جاؤجذرةك مئث بالاداعئ» سارتايدئث جئرداعئ سارتاي باتئرمةن اتئنئث ذقساستئعئنان وزگة قاتئسئ جوق. سارتاي باتئر 1785- جئلئ دذنية سالئپ، قازالئدا جةرلةنگةن. ال «جاؤجذرةك مئث بالاداعئ» سارتاي - ادةبي جيئنتئق بةينة. كينوداعئ سارتاي - وتانئ ءذشئن كذرةسكةن مئث سارتايلاردئث ءبئرئ. سارتايدان دةربةس تذلعا (پةرسون) جاساؤ دذرئس بولمايدئ.

- ءبئز جوثعار شاپقئنشئلئعئنا كوپ باسئمدئق بةرئپ كةتكةن سياقتئمئز. قازاقتئث تاريحئندا باسقا دا جايلار بولدئ عوي. ماسةلةن، پاتشالئق رةسةيمةن اراداعئ وقيعالار. ءبئزدئث بذگئنگئ تاريح، ءبئزدئث بذگئنگئ كينو وسئ تاقئرئپتارعا نةگة بذرئلماي جاتئر؟

- ارينة، بذل ونةر يةلةرئنئث وزدةرئنة قويئلاتئن ساؤال عوي. ال مةن بذل تاقئرئپقا بةت بذرماي جاتؤئمئزدئث باستئ سةبةبئ ءبئزدئث ساياساتقا بايلانئستئ ما دةپ ويلايمئن. ورئستئث تاريحئنا كوپ توقتالماي-اق قويايئن. ءبئراق جوثعار-قازاق سوعئسئ كةزئندةگئ ورئستاردئث اتقارعان رولئ تؤرالئ ايتا كةتكئم كةلئپ وتئر. ءبئزدئث بئرةر تاريحشئلاردئث اؤزئنان «ةگةر ورئس بولماسا، جوثعارلار ءبئزدئ ءبئرجولا قذرتئپ كةتةر ةدئ» دةگةن پئكئر ةستئلئپ قالادئ.

- ال بذل پئكئردئث جانئ بار ما؟

- «ءبئزدئ ورئس قذتقاردئ، ورئس بولماسا، قازاق قذريتئن ةدئ» دةگةن ذعئم ءالئ كذنگة دةيئن بار. ول وتة قاتة ذعئم. نةگة دةسةثئز، جوثعار مةن قازاقتئث سوعئسئ 1635 تةن 1755- جئلعا دةيئن جالعاستئ. ءجذز جيئرما جئلعا سوزئلعان سوعئستا قازاق پةن جوثعار اراسئندا ورئس قانداي رول اتقاردئ؟ ءبئرئنشئ، وسئ سوعئس بارئسئندا ورئس پةن جوثعاردئث اراسئندا قازاقتئث تؤ سئرتئنان ون جةتئ رةت، ال 1723-1755- جئلدار ارالئعئندا ون توعئز رةت كةلئسئم جاسالعان ةكةن. ول تؤرالئ قئتاي، موثعول دةرةكتةرئندة جازئلعان. بذل مالئمةت قازاقستان دةرةكتةرئندة جوق.

 ال ةندئ كازاكتاردئث قولباسشئسئ ةرماك ءبئزدئث ءسئبئردئ باسئپ العان كةزئندة انا جاقتان جوثعارلار كةلدئ دة، جوثعارلارمةن كازاكتاردئث اراسئندا قاتئناس ورنادئ. مئسالئ، جوثعاردئث ابلاي تايشئسئنئث ادامدارئ كازاك ةرماكقا جولسةرئك بولئپ، پةكينگة دةيئن ةرتئپ باردئ. جوثعارلارمةن سوعئسئپ، قازاق كذيرةپ جاتقاندا ورئستار قازاقتاردئث حاندارئ مةن بيلةرئن ءبئر-بئرلةپ شاقئرئپ الئپ، «سةندةر ءبئزدئث قاراماعئمئزعا وتئثدةر» دةپ ذگئت جاسادئ. «اؤةلئ 1730- جئلئ ءابئلقايئر حان باردئ، ودان كةيئن 1743- جئلئ (ءبئراق ولار تؤرا كئرئپ قول قويعان جوق) ابئلمامبةت حان مةن ابئلاي باهادذر سذلتان (120 ادامئمةن) باردئ. ولاردئ دا «ورئسقا قاراثدار» دةپ ذگئتتةدئ.

 كةيبئر تاريحشئلار «ورئستئث ميللةر دةگةن كاپيتانئ ابئلاي حاندئ موثعول تذتقئنئنان بوساتتئ» دةگةندئ ايتادئ. مةنئثشة، ابئلاي حاندئ تذتقئننان ميللةر ةمةس، قازاق پةن جوثعاردئث اراسئنداعئ جاقئندئق قذتقاردئ. قانشا دةگةنمةن ةكةؤئ دة كوشپةندئ حالئق. شئثعئس حاننان كةلة جاتقان ةجةلگئ موثعول داستذرئندة حان ذرپاعئن ءوزئنئث قاراماعئنا تارتؤئ مذمكئن، ءبئراق ولتئرمةيدئ. بذل - شئثعئس حاننئث كةزئنةن كةلة جاتقان ذستانئم. ال ارعئ ءتذبئن قؤاتئن بولساق، ةكةؤئ دة - شئثعئس حان اؤلةتئنئث ذرپاقتارئ. ابئلايدئث امان قالؤئنا نةگئزئنةن وسئ سةبةپتةر اسةر ةتكةن بولؤئ مذمكئن دةپ ويلايمئن.

 ال ميللةر جوثعاردئث گالدان-سةرةنمةن كةزدةسؤگة كةتئپ بارا جاتقان جولئندا ونئ قازاقتئث ناؤرئز باتئرئ (ناؤرئزباي باتئر بولؤئ كةرةك، تاريحتا ناؤرئز دةپ جازئلعان) ميللةرمةن كةزدةسةدئ. ول گالدان-سةرةنگة حات الئپ بارا جاتادئ. ءبئراق ول حاننئث حاتئ ةمةس، ورئنبور گؤبةرناتورئ گةنةرال نةپليؤيةأتئث حاتئ بولاتئن. ءبئزدئث باتئر سول حاتتئ كورسةتؤئن تالاپ ةتكةندة ميللةر ونئ كورسةتؤدةن باس تارتقان. سوعان قاراعاندا، ةگةر ءبئزدئث كةيبئر تاريحشئلار ايتئپ جذرگةندةي، ابئلايدئ ازات ةتؤ ءذشئن كةتئپ بارا جاتسا، ميللةر مئندةتتئ تذردة كورسةتةر ةدئ عوي. ال ول كورسةتپةي قويعان. بذل تاريحتا جازئلعان دةرةك.

 1716- جئلئ ورئس پةن جوثعاردئث اراسئندا قازئرگئ پاألودار جةرئندةگئ قامئستئ (يامئشةأا) دةگةن جةردة، ورئس جاعئنان 4000 ادام، جوثعار جاعئنان 10 مئث ادام قاتئسقان قاقتئعئس بولدئ. سول سوعئستا شأةد يوگانن گؤستاأ رةنات دةگةن تةمئر شةبةرئ قولعا تذسكةن. ول بذرئن پولتاأا سوعئسئندا ورئستا قولدئ بولئپ، بةس جئلدان كةيئن جوثعارلاردئث قولئنا ءوتئپ، كوپتةگةن وتتئ قارؤ، مئلتئقتار، زةثبئرةكتةر جاساپ بةرگةن. ول كةزدة ءبئزدئث قازاقتا نة تذراقتئ اسكةرئ بولماعان (جوثعاردا 60 مئث تذراقتئ اسكةر بولعان، ءتئپتئ سوعئس كةزئندة ولار 130 مئثعا دةيئن قولدئ اتقا قوندئرا العان).

ورئستار «قازاقتار جوثعارلارمةن سوعئسئپ ابدةن السئرةيدئ، سوسئن بئزگة وزدةرئ كةلةدئ» دةپ ويلادئ. ءبئراق قازاقتار سوعئسئپ ءجذرئپ اقئرئ جوثعارلاردئ جةثدئ. ول كةزدة ولاردئ شئعئسئنان چيث يمپةرياسئ قئسئپ كةلة جاتقان بولاتئن. ءبئراق جوثعارلاردان سوث قازاقتار ورئستئث ئقپالئنا قالاي ءتذسئپ قالعانئن وزدةرئ دة بئلمةي قالدئ.

ءسويتئپ، 1870- جئلداردان باستاپ ءبئزدئ ورئستار ءبئرجولا جاؤلاپ الدئ (كةيدة سوعئسپةن، كةيدة سوعئسسئز). مذنئ تاريحشئلار ءبئرشاما جازدئ. ءبئراق بذعان ازئرگة كينو بةت بذرا الماي وتئر. ادةبيةتتة دة بذل تاقئرئپ ءالئ كوتةرئلگةن جوق. ءبئراق، ءسوز جوق، كةلةشةكتة بذل تاقئرئپقا بارؤئمئز كةرةك.

 - كوشپةندئلئك ءومئردئث قازاققا بةرگةن جاقسئلئعئ مةن جاماندئعئن قالاي سارالاپ ايتقان بولار ةدئثئز؟ باسقا ذلتتئث عالئمدارئ مةن زةرتتةؤشئ، تاريحشئلارئ قازاقتئث وسئ كوشپةندئلئگئن كةزبةلئككة، جابايئلئققا تةثةدئ. ونئ ءوزئثئز دة «لةأشين قازاق تاريحئنئث گةرودوتئ ما؟» اتتئ ماقالاثئزدا ايتاسئز.

- كوشپةندئلئك سالتئنان ةجةلگئ داؤئرلةردة الةمنئث بارلئق حالقئ ءوتتئ. مئسالئ، اندرونوأ مادةنيةتئ كةزئندة دة، ودان بذرئنعئ مادةنيةتتةر كةزئندة دة ةؤروپانئث بارلئق حالقئ كوشپةندئلئك عذمئر كةشتئ. باتئستا مذزدئق ءداؤئرئ باستالعان كةزدة شئعئسقا، شئعئستا قيئنشئلئق بولعان كةزدة باتئسقا قاراي ادامدار جئلجئپ ءومئر ءسذردئ. ال ورتا عاسئرلاردا ةؤروپا ورنئعئپ، وتئرئقشئ بولئپ قالدئ. پارسئلار مةن ارابتار دا وتئرئقشئلئققا كوشتئ، سوسئن مئنا ةؤرازيا دالاسئ.

 جالپئ، ءبئز ةؤرازيا دةپ نةنئ ايتئپ ءجذرمئز؟ ةؤروپا مةن ازيا ورال تاؤئ، ورال وزةنئ، كاسپيدئث قذيعان جةرئمةن بولئنةدئ. سول سئزئقتان قازئرگئ ءذندئ تذبةگئنة دةيئنگئ ذلئ دالا «ةؤرازيا دالاسئ» دةپ اتالادئ. وسئ ةؤرازيا دالاسئندا كوشپةندئلئك جيئرما عاسئرعا جالعاستئ. كوشپةندئلئك قازئرگة دةيئن بار. مئسالئ، موثعوليادا، تيبةتتة كلاسسيكالئق كوشپةندئلئك قالعان. قئرعئزداردا دا ازداپ كوشپةندئلئك بار. بئزدئكئ ةندئ تذبةگةيلئ كوشپةندئ دةگةننةن گورئ جارتئلاي كوشپةندئ دةؤگة كةلةدئ.مةنئث ءوز ءومئرئم ءومئر بويئ كوشپةندئلئكپةن ءوتتئ. كوشپةندئ قازاقتئث ذيئندة تؤئپ، كوشئپ ءجذرئپ ءومئر ءسذرئپ، ةندئ، مئنة، موثعوليادان قازاقستانعا كوشئپ كةلئپ وتئرمئن.

تاريحتا «كوشپةندئلةر - ارتتا قالعان حالئق، جابايئ حالئق» دةگةن پئكئر قالئپتاسقان. ءتئپتئ گةگةلدئث ءوزئ: «كوشپةندئلةر دةگةن - قويئمةن بئرگة ءورئپ، قويئمةن بئرگة جايئلئپ، قويئمةن بئرگة جؤسايتئن حالئق» دةپ جازعان. ونئ باسقا عالئمداردئث دا قذپتايتئنئ بار. ةؤروپانئث كةيبئر عالئمدارئ «كوشپةندئلةردة مةملةكةت بولماعان» دةگةن پئكئر ايتادئ. ةگةر كوشپةندئلةردة مةملةكةت بولماسا، كوشپةندئ ذلئ دةرجاأالار قايدان شئقتئ؟ مئسالئ، ةؤرازيا دالاسئندا ءذش ذلكةن كوشپةندئ دةرجاأا بولدئ. ءبئرئ - اتتيلانئث يمپةرياسئ، ةكئنشئسئ - باتئس-تذرئك يمپةرياسئ، ءذشئنشئسئ - موثعول يمپةرياسئ. ءذشةؤئ دة - ذلكةن جةتئستئككة جةتكةن ذلئ يمپةريالار. بذلار - كوشپةندئ حالئقتئث تؤئندئسئ. كوشپةندئلةر ةشكئمگة ذقسامايتئن وزئندئك وزئق مادةنيةت ذلگئسئن جاسادئ.

- ءسئز ا.لةأشيندئ «قازاق تاريحئنئث اتاسئ ةمةس» دةپسئز، وسئ ماسةلةگة ءسال توقتالئپ وتسةثئز.

- مةن بذرئندارئ «قازاق - جارتئلاي جابايئ، كوشپةلئ، جئرتقئش، جانكةسپة ذرئ، قاراقشئ جذرت...» دةپ جازعان ا.ي.لةأشيندئ شوقان ءؤاليحانوأ قالايشا «قازاق تاريحئنئث گةرودوتئ» دةپ اتادئ ةكةن دةپ تاثعالئپ جذرةتئنمئن. كةيئنئرةك لةأشيندئ دة، شوقاندئ دا ءبئرشاما وقئعاننان سوث شوقان مذندا لةأشيننئث پئكئرئن جاقتئرماعاندئقتان كةكةتئپ ايتقان ءسوز ةكةنئن ءتذسئندئم. نةگة دةسةثئز، ا.ي.لةأشين فيردوؤسيدئث «رذستةم-داستانئنداعئ» كةيكئباد كةزبةلةرئن ءبئزدئث «قازاق» دةپ ويلاعان ةكةن. شوقان لةأشيننئث مذنداي سالئستئرؤئن جاقتئرماي، ونئ «گةرودوتئم-اي» دةپ ورئندئ كةكةتئپتئ.

 ال شوقاننئث بذل كةكةسئنئنئث ءمانئن تذسئنبةي، «شوقان لةأشيندئ «قازاق تاريحئنئث گةرودوتئ» دةپ اتاپتئ-مئس» دةپ كوپئرتئپ جئبةرگةن شوقاننان سوثعئ تاريحشئلار ةكةن. تئپتةن قايسئبئرةؤلةر بذگئننئث وزئندة سولاي تذسئنةدئ. تاريحقا تةرةث ذثئلسة نةتتئ. ءيا، رةسةي جانة فرانسيا گةوگرافيالئق قوعامئنئث مذشةسئ ا.لةأشين پاتشالئق رةسةي وكئمةتئنئث تئكةلةي تاپسئرماسئمةن قازاق، قئرعئزداردئث تاريحي گةوگرافياسئ، شارؤاشئلئعئ، سالت-ساناسئ، مئنةز-قذلقئ، رؤلئق قاتئناستارئن زةرتتةپ، مونوگرافيالئق ةثبةك جازدئ. عالئمنئث ةثبةگئ قازاق تاريحئن زةرتتةؤدةگئ قذندئ ماتةريال ةكةنئ راس. ءبئراق الةكسةي يراكليةأيچ لةأشين «قازاق تاريحئنئث گةرودوتئ» ةمةس.

1. ول ةث اؤةلئ قازاق دالاسئن، قازاقتاردئ جاؤلاپ الؤدئ ماقسات ةتكةن پاتشالئق رةسةي وكئمةتئنة قئزمةت ةتتئ.

2. ا.لةأشين بذل تاپسئرئستئ ويداعئداي ورئندادئ. قازاق ءومئرئن جان-جاقتئ زةرتتةي كةلئپ، «قازاقتار مئنا تذرئمةن ءوز الدئنا ةل بولئپ تذرا المايدئ، ولاردئ ورتالئقتانعان بيلئككة باعئندئرؤ قاجةت» دةپ اشئپ كورسةتتئ. ونئث ةثبةكتةرئ پاتشالئق رةسةيدئث قازاقتاردئ جاؤلاپ الؤئنئث عئلئمي نةگئزئ بولدئ.

3. ا.لةأشين - تةك تاريحشئ ةمةس، پاتشا وكئمةتئنئث جوعارئ شةندئ شةنةؤنئگئ. ول قاراپايئم قازاق ومئرئنة پاتشالئق رةسةي شةنةؤنئگئ تذرعئسئنان قارادئ. سوندئقتان بولار، قازاقتئث جان ارمانئن تذسئنة المادئ. مةنئث بذل پئكئرئم «ورئسجاندئ» قازاقتاردئث وزئنة وعاشتاؤ كورئنؤئ مذمكئن. ول ءذشئن ا.لةأشيننئث ةثبةگئنئث كةيبئر قورئتئندئ ذسئنئس-پئكئرلةرئن بايئپپةن وقئپ شئعؤ قاجةت شئعار. اأتور قازاقتاردئث مئنةز-قذلقئن تالداؤ ءذشئن قازاقتئ ءذش ذيئقتاسا تذسئندة كورمةگةن، XVII-XVIII عاسئرلاردا ءومئر سذرگةن فرانسؤز اعارتؤشئ فيلوسوفتارئ جان جاك رؤسسو، شارل لؤي مونتةسكةنئث ةثبةگئنة جذگئنؤئنئث ءوزئ تاثدانئس تؤدئرادئ.

 مئسالئ، مونتةسكة دذيئم ازيانئ ةثبةكقور، قاهارمان، ةركئندئكتئ اثساعان سولتذستئك جانة وسال، جالقاؤ، قذلدئقتئ كوكسةگةن وثتذستئك دةپ ةكئ توپقا ءبولئپ قاراعان ةكةن. ا.لةأشين ءبئزدئث قازاقتئ وسئلاردئث ةكئنشئ توبئنا جاتقئزادئ. ال ةندئ لةأشين قازاقتاردئ كورئپ، اسئن ءئشئپ، اياعئن بوساتقان ادام عوي. سويتة تذرا ول «قازاقتار تابيعاتئنان جالقاؤ، جازدئث اپتاپ ئستئعئندا كوپ ؤاقئتئن ذيقئمةن وتكئزةدئ، ال قئستا قار قالئث ءتذسئپ، جول جابئلئپ قالاتئندئقتان، ذيئنةن شئقپايدئ» دةپ بئلگئرسيدئ. سوندا نة، قازاقتئث مالئن قئسئ-جازئ ورئستار قايئرئپ بةرگةن بة؟ ءارئ قاراي «ءسال اؤقاتئ بار قازاقتار كذنئ بويئ سابا تولئ قئمئزدئث جانئنان شئقپايدئ، قئمئزعا تويئپ الئپ ازاننان كةشكة دةيئن قئرتادئ» دةيدئ. سوندا نة، لةأشيننئث قاتئنئ قازاقتئث بيةسئن ساؤئپ، ساباسئن قئمئزعا تولتئرئپ بةرئپ وتئرعان با؟

كوشپةندئ مال شارؤاشئلئعئ دةگةن ورئستئث قول ءوندئرئسئ مانيفاكتؤراسئنان دا اؤئر جذمئس. قول ءوندئرئس جئلئ جايدا وتةدئ. ال مال شارؤاشئلئعئ دةگةن - تابيعاتپةن بةتپة-بةت كذرةس. قازاق مالئن قاؤئم بولئپ باعادئ جانة قالاي باعؤدئ ةشكئمنةن سذرامايدئ. مال باعؤدئث وزئندئك ءذردئسئ، ئشكئ ةرةجةسئ بار. ءذي يةسئ مال تابادئ، ذل بالالار مالئن باعادئ، ايةلدةر مةن قئز بالالار وتئن جاعادئ، مالئن ساؤادئ. بذل - قازاقتئث جالقاؤلئعئ ةمةس، شارؤاشئلئق ءداستذرئ.

ول قازاقتئث ءذش ءتذرلئ قاسيةتئن دذرئس اثعارعان. ءبئرئنشئسئ - «جاسئ ذلكةندئ سئيلاؤ»، ةكئنشئسئ - «قاؤقارسئزدئث الدئندا ذلكةيئپ، قولئندا بيلئگئ بار، قاؤقارلئلاردئث الدئندا ءاردايئم وسالدئق تانئتاتئندئعئ»، ءذشئنشئسئ - «رةسةي جةرئندة نةمةسة استراحاندا ءجذرئپ مالدانئپ، الدةنئپ قايتقان قازاق جايئقتان ءوتئپ، ةلئنة قايتئپ ورالعان سوث قازاق توپئراعئن ءسذيئپ كورئسةتئن وتانسذيگئشتئگئ».

- «الاش» ءسوزئ نةگة جالپئ حالئقتئق قولدانئسقا ةنة الماي وتئر؟ ول ءبئزدئث ةكئنشئ اتاؤئمئز ةمةس پة؟ جالپئ، «الاش» ءسوزئنئث مارتةبةسئ قاي كةزدة ذلكةن باسئمدئققا ية بولدئ؟

- «الاش» ءسوزئ كةيئنگئ كةزدة ايقئن بولا باستادئ. ول - «قازاق» دةگةن ءسوزدئث سينونيمئ، ةكةؤئ ءبئر ذعئم. الاش دةگةن ذعئمنئث پايدا بولعانئن كةيبئر تاريحشئلار سان-ساققا جذگئرتئپ، كوپتةگةن وتئرئك انئقتامالار بةرگةن. «الاچا» دةگةن موثعولدئث «ولتئرة بةرئثدةر» دةگةن ءسوزئ ةكةن»، «الاشا» دةگةن الاپةس حاننئث اتئنان شئققان ةكةن» دةپ جازئپتئ كةيبئر عالئمدار.

 ءبئزدئث تذسئنئگئمئزدة، «الاش» ذرانئ اق وردانئث كةزئندة پايدا بولعان. اق وردانئ شئمتاي ذلئ ورئسحان بيلةپ تذرعان كةزدة ورئس حان قازاق حاندارئنئث اتاسئ دةپ تانئلدئ. مئسالئ، شوقان قازاق حاندارئ كةستةسئن ورئس حاننان باستايدئ. ورئس حاننان بةرئ قاراي ونئث بالاسئ قذيئرشئق، ودان باراق، باراقتان جانئبةك؛ ورئس حاننئث ءبئر بالاسئ توقتاقيا، ودان انئكة، بولات، ودان كةرةي حان. وسئ ورئس حاننئث كةزئندة «الاش» قازاقتئث باسئن بئرئكتئرگةن جاؤئنگةرلئك ذرانئ بولدئ.

 كةيبئر عالئمدار التئ الاش دةگةن ءسوزدئ «ول باشقذرت، قئرعئز جانة تاعئ بالةنشة» دةسئپ ءجذر. ول تةرئس پئكئر. اق وردانئث تذسئندا «الاش» ذرانئ وسئلايشا قازاقتئث ذلتتئق يدةولوگياسئنا اينالدئ. بذل جايئندا ءماشهذر ءجذسئپ كوپةيةأ: «الاش» دةگةن اتتئ ذرانعا قويئپ، جاؤعا شاپقاندا «الاش، الاش» دةپ شابئثدار، الاش دةمةگةندئ اكةث دة بولسا ذرئپ جئعا بةرئثدةر» دةسئپ باتا قئلئستئ. «كةشة الاش، الاش بولعاندا، الاشا حان بولعاندا، ءذيئمئز اعاش بولعاندا، ذرانئمئز الاش بولعاندا ءذش ءجذزدئث بالاسئ قازاق ةمةس پة ةدئك؟!» دةپ ايتئلعان ءسوز سودان قالعان»، - دةيدئ. شوقان ءؤاليحانوأ «قازاق» ات-اتاؤئنئث تةگئن كوپ ئزدةدئ. اقئرئ وسئ «الاش» ذعئمئ قازاقتئث جالپئ ةسئمئ دةپ تاپتئ. قادئرعالي جالايئر «الاش» ذعئمئن «قازاق» دةگةن ماعئنادا قولداندئ.

الاشوردا كوسةمدةرئنئث ءبئرئ ءا.بوكةيحانوأ كادةت پارتياسئنئث ذلت ساياساتئن سئنعا الئپ، «ءبئز، الاش ذراندئ جذرت، جيئلئپ، ذلت اأتونومياسئن تئكپةك بولدئق» دةسة، І جالپئ قازاق سيةزئنئث قاؤلئسئندا پارتيانئث «الاش» اتالؤئنئث ءمانئن بئلايشا تذسئندئرةدئ: «ءبئزدئث پارتيانئث ذرانئنا كةلسةك، - دةيدئ اأتور، - بابامئزدئث «الاش» ذرانئنان ارتئق ذراندئ ئزدةسةك تة تابا المايمئز. ءسويتئپ، قازاق ساياسي پارتياسئنئث اتئن «الاش» قويؤ، ويلاپ اؤرة بولماستان اؤئزعا ءتذسئپ تذر».

قازاق قايدا جذرمةسئن ءبئرئن-ءبئرئ «الاشتئث ازاماتئ عوي» دةپ مذسئركةپ، ءبئر-بئرئنة جاناشئرلئق تانئتئپ جذرةدئ. ال قئرعئز، نوعاي، باشقذرتتاردئ «الاشتئث ازاماتئ» دةمةيدئ، ءتذبئرئ ءبئر تذركئ حالئقتارئ دةيمئز. وسئنئ اجئراتا ءبئلؤئمئز كةرةك.

- اعا، اثگئمةثئزگة راقمةت. ةثبةگئثئز جةمئستئ بولسئن.

اأتور: شولپان قارايةأا

«الاش ايناسئ» گازةتئ

سوڭعى جاڭالىقتار