التايداعئ "شوقئنعان" قازاقتار: ولار كئمدةر؟
ءيا، دةگةنمةن دة، وسئ تذركئ جذرتئ، سونئث ئشئندة قازاقتار وزدةرئنئث ءتئلئ مةن ءدئنئن، مادةنيةتئ مةن سالت-ءداستذرئن قالايشا ساقتاپ وتئر؟ مئنة، بذل تذرعئدا، كوثئل كونشئتپةيتئن جاعدايلار از ةمةس. موثعوليانئث التاي ايماعئ - بايان ولگيدةگئ قازاقتاردا ءدئن مةن ءتئل ماسةلةسئنة قاتئستئ الاثداؤشئلئق جوق بولعانئمةن، رةسةيدةگئ قازاقتاردا جاعداي مذلدةم باسقاشا. ولار تذگةلگة جؤئق ورئستانؤ ئقپالئنا ذشئراعان. قازاق مةكتةبئ بئرةن-ساران عانا. كوبئسئ انا ءتئلئن بئلمةيدئ. كةزئندة ل. مةيةر دةگةن عالئم ءوزئنئث «قازاق دالاسئ» اتتئ ةثبةگئندة: «قازاقتاردئث دئنشئلدئگئ - ولار ءذشئن ئشكئ ذلتتئق سةزئمئنئث ناق ءوزئ»، - دةپ ايتقان ةكةن. سوندئقتان، قازاق حالقئ قاي مةملةكةتتة، قاي كةزةثدة ءومئر سذرمةسئن، يسلام ءدئنئنئث قذندئلئقتارئنان اجئراپ كورگةن ةمةس. ءبئراق، كةيبئر عئلئمي ةثبةكتةردة رةسةيدئث التاي رةسپؤبليكاسئنداعئ ؤست-كان اؤدانئن مةكةندةيتئن قازاقتاردئث جاپپاي شوقئنعاندئعئ تؤرالئ مالئمةتتئ كوزئمئز شالعاندا، تئلئنةن قول ذزة باستاعان ونداعئ قانداستارئمئز ةندئ دئنئنةن دة ايئرئلعان ةكةن دةگةن كوثئلسئز ويدا قالدئق. البةتتة، شةتتةگئ تذگئلئ، ءوز ةلئمئزدةگئ كةيبئر باؤئرلارئمئزدئث دا اتا-بابا ءدئنئن تاستاپ، ءتذرلئ سةكتا، اعئمداردئث قاتارئنا كئرئپ جاتقانئ راس قوي. دةگةنمةن، ولار بئرةن-ساران ادامدار عانا. ال ءبئر اؤماقتاعئ قازاقتاردئث جاپپاي حريستيان ءدئنئن قابئلداپ كةتؤئ نةلئكتةن دةگةن ساؤال كوكةيدةن كةتپةي قويدئ.
رةسمي مالئمةتتةرگة قاراعاندا، التاي رةسپؤبليكاسئنئث ؤست-كان اؤدانئنا قازاقتار ХІХ عاسئردئث ورتاسئندا قونئستانا باستاپتئ. ولار سول جاقتا قارا انؤي دةگةن ةلدئ مةكةننئث نةگئزئن قالاعان. التايعا بارعان قازاقتاردئث كوپشئلئگئ مئنا جاقتا ذرلئق-قارلئق، توناؤ، ت. ب. قئلمئس جاساپ، جةرگئلئكتئ اتقامئنةرلةردئث جازاسئنان قاشقان-مئس. سول جةردةگئ پراأوسلاأ ءدئندارلارئ قازاقتاردئث وسئندا قالؤئنا كةپئلدئك بةرة وتئرئپ، ولاردئ تذگةلدةي شوقئندئرئپ، اتئ-جوندةرئن ورئسشاعا وزگةرتئپتئ. بذگئندة سول العاشقئ بارعانداردئث ذرپاقتارئ حح عاسئر باسئندا ئرگةسئ قالانعان تذراتا اتتئ اؤئلدئ مةكةندةيدئ ةكةن. بذل - حريستيان قازاقتار تذراتئن الةمدةگئ جالعئز اؤئل كورئنةدئ...
ءيا، كةؤدةسئنة كرةست ئلگةن قازاقتاردئث اؤئلئ تؤرالئ مالئمةتتئ كوپ ةشكئم ةستئمةگةنئ راس. سوندا، كئراشةن تاتارلار سةكئلدئ ةندئ «كئراشةن» قازاقتاردئث دا پايدا بولعانئ ما؟
دةگةنمةن، وسئدان ءبئراز ؤاقئت بذرئن سول تذراتا اؤئلئندا تذثعئش مةشئت تذرعئزئلدئ دةگةن اقپارات عالامتوردئ شارلاپ كةتتئ. حريستياندار اؤئلئندا مةشئت قالاي اشئلدئ؟ الايدا، وسئ اقپاراتتان كةيئن عالامتور كةثئستئگئندة پايدا بولعان مالئمةتتةر ءبئزدئث كذدئگئمئزدئ سةيئلتتئ...
- راسئندا، تذراتالئق قازاقتار باياعئدان مذسئلمان دئنئندة، بذرئن كةيبئر شوقئنعاندارئ توثكةرئستةن كةيئن-اق ءوز دئنئنة قايتقان، - دةيدئ التاي قازئياتئنئث بذرئنعئ باسشئسئ امانگةلدئ قوبدابايةأ، - جؤرناليستةرگة سةنساسيا كةرةك قوي، سوندئقتان تذراتالئقتاردئ «شوقئنعان قازاقتار» دةپ ايتؤدئ ولار جاقسئ كورةدئ...
ونئث ايتؤئنشا، شئنئمةن دة ХІХ عاسئردئث ورتاسئندا التايعا بارعان قازاقتاردئ پراأوسلاأ ميسسيونةرلةرئ شوقئندئرؤعا ارةكةت ةتكةن كورئنةدئ. قارا انؤي ةلدئ مةكةنئندة قازاق جئگئتتةرئنة ذيلةنؤگة جاس قازاق قئزدارئ جةتپةگةندئكتةن، جةرگئلئكتئ پوپ: «قازاقتارعا ورئس قئزدارئن بةرةمئز، ءبئراق الدئمةن ولار شوقئنؤئ ءتيئس»، - دةپ قؤلئققا باسئپتئ. سوندئقتان، تةك كةيبئر جاس قازاق جئگئتتةرئ عانا شئركةؤدة «شوقئنؤ» راسئمئنةن وتكةن. الايدا، وسئ «شوقئنعان» قازاقتار ودان كةيئن دة ايت پةن ناؤرئزدئ تويلاپ، مذسئلماندئق سالتپةن ءومئر سذرة بةرگةن. ال ولاردئث ورئس قالئثدئقتارئ قازاق ءتئلئن ذيرةنئپ، قازاقئ ءومئر سالتئنا بةيئمدةلئپ كةتكةن كورئنةدئ.
سونداي-اق، عئلئمي ةثبةكتةردة ايتئلعانداي، التايعا اؤعان قازاقتار ءوز تؤعان جةرلةرئنةن قاشقان ذرئ-قارئ، قئلمئسكةرلةر ةمةس، ولار 1822 - جئلعئ «ءسئبئر قازاقتارئ تؤرالئ جارعئنئث» قابئلدانؤئنا بايلانئستئ تؤئنداعان وزگةرئستةرگة كونگئسئ كةلمةي، شةتكة كةتؤگة ءماجبذر بولعان قاراپايئم شارؤالار بولعان ةكةن. نوأوسئبئرلئك تاريحشئ يرينا وكتيابرسكايانئث زةرتتةؤلةرئنة قاراعاندا، ءدال وسئ كوشئپ بارعان قازاقتاردئ شوقئندئرعانئ تؤرالئ دةرةكتةر ؤلالئ سپاسسك شئركةؤئنئث 1855-1870 - جئلدارداعئ تؤؤ تؤرالئ مالئمةتتةر كئتابئندا جازئلعان كورئنةدئ.
الايدا، كةيئن ХХ عاسئر باسئندا شئركةؤدئث ئقپالئ ازايعاندا قارا انؤيداعئ قازاقتار جاقئن ماثنان تذراتا اتتئ جاثا اؤئلدئث ئرگةسئن قالاپ، ءبارئ سوعان كوشةدئ. ال بذعان دةيئن ءوز ئقتيارئنسئز حريستياندئققا «وتكةن» قازاقتار توثكةرئستةن كةيئن-اق يسلام دئنئنة قايتا ورالادئ. كةثةس ذكئمةتئ ورناعان سوث، وسئ اؤئلدا ذجئمشار قذرئلئپ، قازاقتار اؤئلداعئ ءبئر ءذيدئ مةشئتكة اينالدئرادئ. الايدا، كوپ ذزاماي ءدئندارلاردئ قؤدالاؤ باستالعاندا قئزئل قذدايسئزداردئث سوققئسئ تذراتانئ دا اينالئپ وتپةيدئ. ولار اشئلعانئنا كوپ بولماعان مةشئتتئ تالقانداپ، 72 ادام ءدئني سةنئمئنة بايلانئستئ قؤعئنعا ذشئرايدئ...
تذراتالئق قازاقتاردئث ايتؤئنشا، ولار وسئ ايماققا كوشكةلئ بةرئ شئعئس قازاقستان وبلئسئنداعئ الئس تؤئستارئ بذلاردئ «شوقئندئعا» ساناپ، سول كةزدةن ارالاسپاي كةتكةن كورئنةدئ. ياعني، ءبئر عاسئردان استام ؤاقئتتان بةرئ ولار تؤعان جةرمةن بايلانئستئ ذزگةن. سودان دا بولار، مذنداعئ قازاقتار ءوز ذلتتئق بةت-بةينةسئن قانشالئقتئ ساقتاعان دةگةنئمئزبةن، ولاردئث اراسئندا ورئس فاميلياسئن العان، ةسئمدةرئ ورئسشا قازاقتار كةزدةسئپ قالادئ (ارينة، ءبئراق بارئ دة يسلام دئنئندة). ماسةلةن، سميرنوأ، سوكولوأ، يستومين، كؤسكوأ تةكتئ قازاقتار ذشئراسادئ. سونداي-اق كةثةس وكئمةتئ كةزئندة بالالارئنا تاتيانا، سأةتلانا، ولگا، أياچةسلاأ دةپ ات قويؤ بةلةث السا كةرةك. ءبئراق، سوثعئ كةزدةرئ تةك قازاقشا ةسئمدةر قويؤ سانگة اينالئپ كةلةدئ، دةيدئ ولار.
امانگةلدئ قوبدابايةأ التاي ايماعئنئث باس يمامئ بولئپ تذرعان كةزئندة تذراتا قازاقتارئمةن العاش رةت 1993 - جئلئ تانئسئپ، ولاردئث حريستياندار ةمةس، قازاق تئلئندة ةركئن سويلةپ، مذسئلماندئق بولمئس-ءبئتئمئن جوعالتپاعانئنا كوز جةتكئزئپ، سول كةزدةن وسئندا كوپتةگةن ءدئني ادةبيةتتةردئث جةتكئزئلؤئنة مذرئندئق بولعان ةكةن. تذراتاعا يمامدئققا ءبئر كئسئنئ سايلاعان. كةيئن ول ادام ومئردةن وزعان سوث، اؤئل يمامئ قئزمةتئن جةرگئلئكتئ جولدئباي تذياقوأ ةسئمدئ اقساقال اتقارئپ كةلة جاتئر.
مئنة، تذراتاداعئ جاثا مةشئتتئ دة وسئ كئسئ اشئپ وتئر. ول اؤئلداعئ بوس تذرعان ءبئر ةسكئ ءذيدئ جةرگئلئكتئ تذرعئنداردئث باسئن قوسا وتئرئپ، جوندةپ، مةشئتكة اينالدئرعان. «اتا جذرتتان الئستاپ كةتكةندئكتةن، مذنداعئ قازاقتئث يسلام تؤرالئ تذسئنئگئ وتة تومةن دةثگةيدة. سوندئقتان، اؤئلعا ءبئر بئلئكتئ يمام كةلئپ، جذرتتئ يماندئلئققا شاقئرئپ، ؤاعئز ايتاسا جاقسئ بولار ةدئ»، - دةيدئ ج.تذياقوأ.
كوركةمدئگئمةن كوز تارتار ةكئ تاؤدئث ورتاسئندا جاتقان بذل اؤئلدا جاثا مةشئتتةن وزگة باستاؤئش مةكتةپ، ةكئ دذكةن، كلؤب، مةدپؤنكت جانة كئتاپحانا جذمئس جاسايدئ. مةكتةپتئث جانئندا كئشئگئرئم ساياباق بار. سونئث ئشئندة وسئ اؤئلدان شئققان ةكئ باتئردئث ةسكةرتكئشئ تذر.
ءيا، ايتپاقشئ، تذراتا - ءذش بئردةي كةثةس وداعئنئث باتئرئن شئعارعان اؤئل. ةكئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئس كةزئندة جانئبةك ةلةؤئسوأ پةن قئدران تؤعانبايةأ كةثةس وداعئنئث باتئرئ اتاعئن الادئ. سونداي-اق، حاسةن ؤگريؤموأقا دا وسئ اتاق بةرئلگةنئمةن، بةلگئسئز ءبئر سةبةپتةرمةن ونئ كةيئن قايتارئپ الئپتئ. الايدا، ونئث جاساعان ةرلئكتةرئ باتئر اتاعئن الؤعا لايئق ةدئ، دةيدئ اؤئل تذرعئندارئ.
بذگئندة تذراتا حالقئنئث بارلئعئ، سونداي-اق، كورشئ قارا انؤي اؤئلئ حالقئنئث ذشتةن ءبئرئ - قازاقتار. «ينشاللا، تذراتا وزگةلةرگة ذلگئلئ مذسئلمان اؤئلئ بولادئ، - دةيدئ امانگةلدئ قوبدابايةأ، - وسئ العاشقئ ؤاقئتتا ولارعا قولداؤ جاساؤ قاجةت. ءدئن نةگئزدةرئن ءبئر يگةرئپ السا، ءارئ قاراي وزدةرئ-اق الئپ كةتةدئ. بذل ناعئز باتئرلار اؤئلئ عوي! ءذش بئردةي كةثةس وداعئنئث باتئرئن شئعارعان باسقا قانداي اؤئلدئ بئلةسئز؟ بذكئل بذرئنعئ كةثةس وداعئ كةثئستئگئندة جوق ونداي اؤئل 150جئل بويئ شوقئندئرؤعا دا، قذدايسئزدار ساياساتئنا دا توتةپ بةرة العان تذراتالئقتار ةندئ بابا ءدئنئن ساتپايدئ...».
ءيا، شةكارانئث ار جاعئنداعئ باؤئرلارئمئزدئ اللا تاعالا تؤرا جولدان اداستئرماي، يسلام نذرئن ءناسئپ ةتسئن دةپ تئلةيمئز!..
ةسكةندئر تاسبولات
دةرةككوز:«يسئلام جانة وركةنيةت» گازةتئ