اي مەن جەر «اجىراسقالى» جاتىر
ايتسە دە تىرشىلىكتىڭ سوڭىنا نۇكتە قويىلار اقىرەت كۇنىن ەشكىم بىلمەيدى. ەرتەڭ بە، بۇرسۇگۇنى مە، بالكىم، ميلليون جىلدان كەيىن بە؟ ونى زاماناۋي تەحنيكامەن جاراقتانعان عىلىم دا ايتا المايدى. ءبىراق ءتۇبى ءبىر تۇنەكتىڭ بولارىن ەشكىم جوققا شىعارا الماۋدا. جەر-جاھان تۇنەككە ورانىپ، تىرشىلىك يەسى جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىسار كۇن بولا ما، جوق پا؟ ءبىرى "جوق" دەسە، ءبىرى "يا، بولادى" دەسەدى. ارينە، ونى ايتاتىن وقىمىستىلار. ال قاراپايىم حالىققا ءبارىبىر. كەشكە امان جەتىپ، ەرتەڭگى تاڭدا كوزىن تىرنالاپ اشسا بولعانى دا، سول ءۇشىن قۇدايىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى. دەگەنمەن...
ءيا دەگەنمەن "اقىرزامان بولادى" دەيتىندەردىڭ داۋىسى سوڭعى كەزدە جارقىن شىعا باستادى. نەگە؟ ارينە، ءبارىنىڭ العا تارتارى - باياعى مايا تايپاسىنىڭ كۇن تىزبەسى. الەمدى ۇرەيگە بوكتىرگەن، بۇدان 1400 جىل بۇرىن جاسالعان ءۇندىس تايپاسىنىڭ كۇنتىزبەسى 2012 - جىلدىڭ 21 - جەلتوقسانىمەن اياقتالادى (ياعني ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ). ءارى قاراي جالعانباي قالعان. نەگە؟ "دەمەك، ءارى قاراي ءومىر جوق. اقىرزامان" دەسەدى كەيبىر وقىمىستىلار. كىم ءبىلسىن؟ راس، سولاي بولسا، وعان دا كوپ قالعان جوق. نە ءبارى بەس اي. ودان ارعىسىن... جالپى، مايا تايپاسىنىڭ كۇنتىزبەسى قايدان شىققان پالە؟ تاريحقا ءسال شەگىنىس جاسايىق. بۇدان 1400 جىل بۇرىن تاس تاقتاعا شەكىلگەن كۇنتىزبە 1958 - جىلى مەكسيكانىڭ تابوسكا شتاتىنداعى تورتۋگەرو ەلدى مەكەنىنەن تابىلعان. بۇل جەر مەكسيكا شىعاناعىنىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان. تاقتانىڭ بيىكتىگى - 1 مەتر 90 سانتيمەتر. كولدەنەڭى - 55 س م. قالىڭدىعى - 6 س م. بۇل تاقتا حرام قابىرعاسىنا بەكىتىلگەن. ال وندا اتىشۋلى "2012 - جىل 21 - جەلتوقسان" دەگەن جازۋ بار. بار پالە تاقتاداعى يەروگليف جازۋدى ەجىكتەپ وقۋدان باستالعان...
شىندىعى سول، سوڭعى جىلدارداعى الەمنىڭ ءار قيىرىنداعى تابيعي اپاتتار، ءزىلزالالار، سۋ تاسقىنى، ءزىلزالا، سۋنامي ت.ب. ادامداردىڭ "اقىرزامان جاقىن قالدى" دەگەن سەنىمدەرىن راستاي تۇسكەندەي. ءبىراق عالىمدار "ول كۇن ءالى كەلمەيدى" دەگەندى ەسكەرتۋمەن كەلەدى. ءتىپتى مايا تايپاسىنىڭ كۇنتىزبەسىندە ونداي اڭگىمە ايتىلماعانىن دا العا تارتۋدا. راس، اقىرزامان جايىندا ايتقان كورىپكەلدەر كوپ. ماسەلەن، 1524 - جىلى نەمىس استرونومى شتوففەر جويقىن تاسقىن بولىپ، جەر بەتىن سۋ باسادى. تىرشىلىك سوڭى بولادى دەگەن. ءبىراق حالىق امان، ەل تىنىش، ءومىر بۇگىنگە دەيىن ءوز ارناسىمەن اعىپ جاتىر...
1700 جىلى شوتلاند ماتەماتيگى نەپەر ەسەپتەۋلەر ارقىلى جەر شارىنىڭ سوڭعى كۇنى تاقاۋ دەگەن... 1736 - جىلى اعىلشىن ۋيستون دا جەر بەتىن سۋ باسادى، بىتتىك دەپ اھ ۇرعان. 1945 - جىلى امەريكالىق چارلز لونگو الەم وتقا ورانادى دەدى...
ول - ول ما، 1999 - جىلدىڭ باسىنان 2000 - جىلعا دەيىن "اقىرزامانعا بايلانىستى" 30 ءتۇرلى بولجام ايتىلعان. ادامزاتتىڭ باعىنا وراي ازىرگە ەشكىمنىڭ ايتقانى ءدال كەلگەن جوق. كۇن ارتىنان ءتۇن كەلىپ، جاز ارتىنان كۇز بەن قىس كەلىپ، تىرشىلىك جالعاسۋدا... سولاي بولعاننىڭ وزىندە جۇرت ۇندىستەردىڭ كۇنتىزبەسىنە نەگە سەنەدى؟ ومىرىنىڭ 40 جىلىن مايا تايپاسىنىڭ كۇنتىزبەسىندەگى سىرى قۇپيا جازۋلاردى وقۋعا ارناعان نەمىس ماتەماتيگى يواحيم ريتتشتيگ مىناداي اڭگىمە ايتادى. "وسىدان 13 جىل بۇرىن ومىردەن وتكەن امەريكالىق زەرتتەۋشى، بۇكىل عۇمىرىن مايا تايپاسىنىڭ جازۋلارىن، پيراميدالارىن زەرتتەۋگە ارناعان ليند شەلەن ۇلكەن قاتەلىك جاسادى. اقىرزامان جونىندە مايا تايپاسىنىڭ كۇنتىزبەسىنە قاراپ ايتقان سول. شىندىعىندا، مايالىقتار اقىرزامان جونىندە ايتپاعان. مايالىقتاردىڭ وركەنيەتى دامىپ تۇرعان تۇستا، بىردە كۇن تۇتىلىپ، كۇشتى ءزىلزالا بولعان. سول جونىندە مايالىقتار قابىرعا تاسقا الگى تابيعي اپاتتىڭ قالاي بولعانىن جازعان. سونى ليند شەلە قاتە وقىدى. ادامزاتتى الدا قاسىرەت كۇتىپ تۇر، ول 2012 - جىلى بولادى دەپ قاتە پىكىر ءبىلدىردى. قازىرگى عىلىم سول شەلەنىڭ ايتقاندارىن پايدالانىپ، سانالى تىرشىلىك بىتكەندى اقىرزامانمەن ۇركىتىپ ءبىتتى" دەيدى. نەمىس ماتەماتيگىنىڭ ايتقانىن وقىعان جۇرت "ۋھ" دەسكەن. ءبىراق ءالى دە "اقىرزامان بولادى-مىس" دەگەنگە سەنەتىندەر كوپ. اسىرەسە، عالىمدار سوڭعى كەزدە تاعى ءبىر ۇرەيلى اڭگىمە تاراتتى. وندا دا عارىشتى زەرتتەپ جۇرگەندەر. سويتسەك جەردىڭ امان تۇرۋى ايعا بايلانىستى ەكەن. الايدا سول قۇرعىرىڭ (ايدى ايتامىز) جىل سايىن جەردەن 4 س م-عا الىستاپ بارا جاتقان كورىنەدى. ال 100 مىڭ جىلدان كەيىن بۇل كورسەتكىش ءجۇز ەسە جىلدام بولماق. 120-130 مىڭ جىلدان كەيىن اي جەردەن جارتى سانتيمەتر عانا بولىپ كورىنبەك. وسى كەزدە ءبىر-ءبىرىن تارتىلىس كۇشى ارقىلى ۇستاپ تۇرعان ەكى عارىش دەنەسىنىڭ اراسىنداعى بالانس جويىلادى، نە بولماسا ازايماق. ءسويتىپ، جەردىڭ كۇندى اينالۋ باعىتى بۇزىلادى. ال مۇنىڭ ارتى ناعىز اقىرزامان بولماق. ءوز وسىنەن جاڭىلعان جەر گالاكتيكانى شارلاپ، قاڭعىپ كەتكەلى تۇر.
سەيسەن امىربەك ۇلى
دەرەككوز:«ايقىن» گازەتى
