ةلتاثبانئث ةل بئلمةيتئن قذپيالارئ

  استانا. 5 - ماؤسئم. قازاقپارات - قازاقستاننئث باستئ سيمأولئ - ةلتاثبانئث 20 دان استام استارلئ ةلةمةنتئ بار. ءار سئزئعئ - يدةيا، ءار ورنةگئ - تاريح. بذل جايئندا ةلتاثبا اأتورئ، ساؤلةتشئ، عالئم جانداربةك مالئبةك ذلئ العاش رةت «ايقئن» گازةتئنة بايانداپ، ونئث يدةيالئق كونسةپتؤالدئ قذرئلئمئن اشتئ.
None
None

مالئبةكوأتئث شةبةرحاناسئندا التئن تذستةس جارقئراعان ةلتاثبانئ كورگةندة، ةث الدئمةن، ونئث كادئمگئ التئ قاناتتئ كيئز ذيگة ذقسايتئنئن بايقادئم. اينالاسئ جذمئر، ءدوپ-دوثگةلةك، ال شاثئراعئ بيئك كذمبةز ءتارئزدئ كوتةرئلئپ تذر. شئنئمةن، كيئز ءذي - گةربتةگئ باستئ بةلگئنئث ءبئرئ ةكةن. ونئث دا «كةرةگةسئ»، «شاثئراعئ»، «بوساعاسئ» بار. وسئ ارقئلئ ءذش دذنيةتانئمدئق ولشةم نةگئزگة الئنعان: «شاثئراعئ بيئك، كةرةگةسئ كةث، بوساعاسئ بةرئك بولسئن». ياعني ةلتاثباعا «مةملةكةتتئث مارتةبةسئ بيئكتةپ، دذنيةگة تانئلسئن؛ ذرپاعئ كوبةيئپ، كةثةيسئن؛ ساياسي، ةكونوميكالئق، قاؤئپسئزدئك جاعئنان بةرئك بولسئن» دةگةن يدةيا ةنگئزئلگةن. جالپئ، ةلتاثبادا جيئرمادان استام اتاؤ قولدانئلادئ. مئسالئ، اأتور دايئنداعان سحةمادا (سؤرةتتئ قاراثئز - رةد.)

«ءذش ذلكةن قاؤئرسئن»، «ماساقتار»، «ءذش كئشئ قاؤئرسئن»، «كةرةگة»، «جةتئ ساقينا»، «شاثئراق»، «ومئرتقا» ءتارئزدئ اتاؤلار - جاي عانا كةزدةيسوق سوزدةر تئزبةگئ ةمةس، بةلگئلئ ءبئر مولشةردة مةملةكةتتئلئكتئث كودتارئ. ءاربئر اتاؤدئث استارئندا تاريح پةن ادةت-عذرئپ، ذلتتئق قذندئلئقتار مةن يدةيالار تذمشالانعان. ءتئپتئ، رؤلئق-تايپالئق ةرةكشةلئك، اعا ذرپاق - «ءذش ذلكةن قاؤئرسئن» مةن ولاردئث اراسئنداعئ جولاقتار (جذزگة جاتپايتئن رؤ-تايپالار) ارقئلئ بةرئلسة، قازئرگئ جاس ذرپاق - «ءذش كئشئ قاؤئرسئن»، ةلدةگئ باسقا ذلتتار «ؤئقتار» ارقئلئ شتريحتالعان. ةث باستئسئ - بذل بةلگئلةردئث ءوزارا قارئم-قاتئناسئ دا ذندةستئك تاپقان. ماسةلةن، «ءذش ذلكةن قاؤئرسئن» تذتاسئپ، «ءمذيئزدئ، قاناتتئ تذلپاردئث» «ةرئنة» ورنالاستئرئلعان. ياعني ءذش ءجذزدئث بالاسئ العا قاراي قارئشتايدئ.

«ؤئقتار» ورتاق «شاثئراقتئ» كوتةرةدئ ءارئ كذن ساؤلةلةرئ سياقتئ نذرئن توگةدئ. وسئلاي ةلدةگئ باسقا ذلت وكئلدةرئنة ةلدئكتئ كذشةيتؤ، ورتاق ماقساتقا قئزمةت ةتؤ فؤنكسياسئ سيمأولدئ تذردة جذكتةلگةن. «قاؤئرسئنداردا» «ماساقتار» ورنةكتةلگةن. بذل رةتتة ةلدئث بايلئعئ، داؤلةتئ تاسئپ، جايقالا ءتذسسئن دةگةن تئلةك بةرئلگةن. «باسقذر» تارازئ ءتارئزدئ بةرئلئپ، ةلدةگئ «تةپة-تةثدئكتئث» سيمأولئنا اينالعان. سونئمةن قاتار كةثئستئك، ؤاقئت ةلتاثبادا ةسكةرئلگةن. ونئ تذتاستاي ءذش گةومةتريالئق بولئككة دة، تاريحي ءذش كةزةثگة دة ءبولئپ تالداؤعا دا، جةكة ةلةمةنتتةر بويئنشا اشؤعا دا بولادئ. ةلتاثبا - ذلتتئق مةملةكةتتئث يدةولوگيالئق كارتاسئ. ونئ تانئعان سايئن ونئث ماعئناسئ دا تةرةثدةي تذسپةك.

جانداربةك مالئبةك ذلئ: ةلدئكتئث بةلگئسئ   ةلتاثبا قذرئلئسئن ءار سالاعا ءبولئپ قارايتئن بولساق، ونداعئ تاريح دارياسئ، كيئز ءذي سذلاماسئ، تةكتئلئك تئزبةكتةرئ حالقئمئزدئث كونةدةن كةلة جاتقان وزئنة ءتان ةرةكشةلئكتةرئمةن ايقئندالادئ.  عالئمدار كيئز ءذي شامامةن 3 عاسئرعا جؤئق بذرئن، ةؤروپادا ءالئ «ءذي كذمبةزئ» ارحيتةكتؤرالئق ذعئم قالئپتاسپاعان داؤئردة پايدا بولعان دةيدئ. كيئز ءذي ارحيتةكتؤراسئ - بئردة-ءبئر تةمئر شةگة قولدانباي جاسالئنعان دذنية. ول ادامعا ءبئر جاعئنان پانا بولا بئلسة، ةكئنشئ جاعئنان الةؤمةتتئك جاعدايعا، شارؤاشئلئققا قولايلئ ةدئ. ول قازاقستان تاؤةلسئزدئك العان كةزةثگة دةيئن جةتتئ. كيئز ذيمةن بئرگة حالقئمئزدئث كوشپةلئ دالا مادةنيةتئ قوسا قالئپتاستئ. «شاثئراعئث بيئك، كةرةگةث كةث، بوساعاث بةرئك بولسئن» دةگةن فالساپالئق ذعئم ةلتاثبامئزدئث نةگئزئ نذسقاسئنا سذيةنئش بولدئ. ءوزئ قاراپايئم شةثبةر ءتارئزدئ كيئز ءذي قانشا تاريحتئ باسئنان وتكئزگةن؟! قذرئپ بارا جاتقان كيئز ءذي سذرلةؤئ، دةفورماسياعا ذشئراعان ءتئلئمئز، وتانعا دةگةن رؤحئمئز ةندئ قالئپتاسا باستادئ.

 ال ةلتاثبامئزدئث نةگئزئ ارقاؤئ، وت، وشاق، وتان سوزئنةن باستالاتئن وشاعئمئزعا، وتانئمئزعا، قازانئمئزعا 1991 - جئلئ قولئمئز جةتكةن.  سول ؤاقئتتا «جاس تاؤةلسئزدئك العان وتانئمئزدئ قالاي قورعايمئز؟ قالاي وعان رؤح بةرةمئز؟» دةگةن ماسةلة بويئنشا تاعئ دا تاريحقا جذگئنؤئمة تؤرا كةلگةن. ول كةزدة «كوشپةندئ»، «ساؤاتسئز»، «مادةنيةتئ جوق» دةگةن ذعئم قالئپتاسقان ةدئ. وسئ ذعئمداردان 1970 - جئلدارئ تابئلعان «التئن ادام» ارئلتقانداي بولدئ. «التئن ادام» تاتئمئندةگئ جانؤار بةينةسئنة سذيةنة وتئرئپ، ةلتاثباعا دالا تذلپارلارئنئث (تايبؤرئل، قذلاگةر ت.ب.) بةينةسئن سالا وتئرئپ، ديناميكالئق كذش-قؤات، رؤح بةرؤگة تئرئستئم.

 حالقئمئزدئث تاريحئ ساق، عذن، تذرئك قاعاناتئ، وعئز داؤئرئنةن باستالئپ، التئن وردادان كةيئن كةشةگئ اثئراقاي شايقاسئمةن اياقتالئپ، 1723 - جئلعئ اقتابان شذبئرئندئ زامانئ كةزئندة رؤ-تايپا بئرلةستئكتةرئ قالئپتاستئ. ةلتاثبادا «اعا بؤئندئ» «تذلپاردئث» ذستئنة بئرگة وتئرعئزئپ، ةل تذتاستئعئنئث سيمأولئ كورسةتئلدئ. اتا-بابالاردان قالعان جةر-سؤ بولاشاعئ ونداعئ «ءذش قاؤئرسئن» ارقئلئ ةلدئث اماناتئ - سةنئمدئ جاستاردا ةكةندئگئ ايتئلئپ، بذل اتا-بابا جولئن جالعاستئرؤشئ ماعئناسئنداعئ گةرالديكالئق ءمذسئن بةدةرلةر ارقئلئ بةرئلگةن.  تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن تاريحتئث تالكةگئنة ذشئراعان ذلتتار مةن ذلئستار ءبئر شاثئراقتئث استئندا - تاؤةلسئزدئگئمئزدئث بولاشاق ءبئر تذتاس تئرةگئ بولاتئن دوستاسقان حالئق بةينةسئ ةلتاثباداعئ ؤئقتار بةلگئسئ ارقئلئ بةينةلةنگةن. ؤئقتار ارقئلئ كذن ساؤلةسئندةي نذرئ، جايقالعان بايلئعئمةن، قوشقار ءمذيئز ورنةگئمةن حالقئمئزدئث تاريحئ مةن سالت-ءداستذرئ جارقئراپ تذرعان جذلدئز بةلگئلةرئ ةلتاثباداعئ نئشانداردئ تولئقتئرئپ تذرادئ.  ةلتاثبا ءمذسئنئ نةگئزئ ءذش قذرئلئمنان تذرادئ. كيئز ءذي تذلعاسئ، ونئث ئشئندةگئ باستئ شاثئراق، كةرةگة، بوساعا بولسا، شاثئراقتئث ئشئندةگئ كذلدئرةؤئشتةر دة ءذش بةلدةؤشئ اعاشتان تذرادئ.

 ةلتاثبا ماكةتئنئث ةكئ قاپتالئندا «ءمذيئزدئ تذلپارلار» سالماقتئ بولئپ كورئنسة، سول سالماقتئ كوتةرئپ تذراتئن «بوساعا» مةن «قازاقستان» جازؤئ بار «كيئز ءذي ماثدايشاسئ» جالپئ كومپوزيسيالئق قذرئلئمدئ ايقئندايدئ. تومةندةگئ «ءذش باسقئش» ءداؤئر بةلگئسئ بولسا، جوعارعئ ذلكةن ءذش قانات بةلگئسئ مةن تومةنگئ ءذش قاؤئرسئن بةلگئسئ - تاريح جالعاسئ. اتا-بابا اماناتئ - كةيئنگئ ذرپاققا سالاؤات. شاثئراق - الةمنئث تذتاستئعئن، قازاقستاندا جاساپ جاتقان كوپ ذلتتئ حالئقتئث ءبئر شاثئراعئ، ءبئر وتانئ بار دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةدئ. «بةس بذرئشتئ جذلدئزدئ» 1992 - جئلدئث 4 - ماؤسئمئندا ءماجئلئس دةپؤتاتتارئ «سوأةت وكئمةتئنئث سارقئتئ» دةپ جذلدئزسئز قابئلداعان. كةيئن تئكةلةي پرةزيدةنت نازاربايةأتئث ارالاسؤئمةن بةس بذرئشتئ جذلدئز «قازاقتا جذلدئزئث وث بولسئن، وركةنئث ءوسسئن» دةگةن ذلاعاتتئ سوزدةر بار، تاؤةلسئز مةملةكةتئمئزدئث ءوزئنئث جارئق جذلدئزئ بولادئ» دةپ سةندئرگةننةن كةيئن ةكئنشئ رةت قايتا قابئلداندئ.

ةلتاثبا اسپاننئث كوك ءتذسئ مةن سارئ جايلاؤ، سارئ ارقا بةينةسئندةگئ ماثگئلئك سارئ التئ تذسپةن كومكةرئلگةن.  ةلتاثبا ءمذسئنئنئث بةلگئلةرئ مةن بةدةرلئ بةتتةرئنئث سئزبا تذرئندةگئ اتاؤلارئ (سؤرةتتئ قاراثئز - رةد.) كوپشئلئككة تانئمال بولؤ ءذشئن كورسةتئلئپ وتئر. قازاقستان كونستيتؤسياسئندا رامئزدةر تؤرالئ زاثدئلئقتارئندا كورسةتئلگةن بةلگئلةرئ مةن ونئث قذرئلئمئن وزگةرتؤگة ةشكئمنئث قذقئعئ جوق. ونئ ورئنداؤ تاسئلدةرئ تةك مةملةكةتتئك مةترولوگيا جانة سةرتيفيكات كوميتةتئنئث ستاندارتتئق تالابئنا ساي بولؤ كةرةك. وكئنئشكة قاراي، ةلتاثبانئ جاساؤ، دايارلاؤ ساپاسئ ءالئ دة ايتارلئقتاي دةثگةيدة ةمةس. سوندئقتان ونئ رةتتةستئرئپ، ستاندارتقا سايكةستئگئن قارايتئن ءبئر كةشةندئ ذيئم بولسا، كوپتةگةن كةلةثسئز جاعدايلار شةشئمئن تابار ةدئ.

 ماسةلةن، اسكةري، كذزةت، كةدةن، ماي، تةمئر جول أاگوندارئنداعئ ةلتاثبا كورئنئستةرئ ةشقانداي ولشةمگة سايكةس كةلمةيدئ. ماتالارعا سالئنعان ةلتاثبا بةينةسئ ساپاسئز. «كازاحستانسكايا پراأدا»، «ةگةمةن قازاقستان» گازةتتةرئندةگئ سئزبا تذرئندةگئ لوگوتيپ سئن كوتةرمةيدئ. سول 1992 - جئلعئ كونكؤرستئق جوبانئث ذلگئسئمةن كةلة جاتئر. ستاندارت ءار بةس جئلدا قارالئپ وتئراتئنئ بةلگئلئ. پارلامةنت ماجئلةسئندةگئ زاثعا وزگةرئستةر مةن تولئقتئرؤلار ةنگئزئلگةن كةزدة، «رامئزدةر - مةملةكةتتئث بةت-پةردةسئندةي، ولارعا جاؤاپتئ قاراؤ - ءاربئر مةكةمة مةن قازاقستان ازاماتئنئث بورئشئ» دةپ ايتئلدئ ةمةس پة؟!  «قازاقستان تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن 1992 - جئلئ 4 - ماؤسئمدا ءوزئنئث مةملةكةتتئك رامئزدةرئن، ياعني ءان ذرانئن، ةلتاثباسئن، تؤئن قابئلداعان بولاتئن. مئنة، سوندئقتان 4 - ماؤسئم - قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث مةملةكةتتئك رامئزدةر كذنئ بولئپ بةلگئلةنئپ، جئل سايئن اتاپ وتئلةدئ»

ةرلان قارين، «نذر وتان» پارتياسئنئث حاتشئسئ، ساياساتتانؤشئ: زاثعا وزگةرئستةر ةنگئزؤ - جاؤاپكةرشئلئكتئ ارتتئرؤ جولئ - ذلتتئق نئشاندارعا قاتئستئ جاؤاپكةرشئلئكتئ قاتاثداتؤ شارالارئن قولدايمئن. سوثعئ كةزدة ءارتذرلئ وقيعالار ءالئ دة بولسا، كةيبئر ازاماتتار تاراپئنان نةمقذرايلئقتئث، ءتئپتئ، جاؤاپسئزدئقتئث ورئن العانئن كورسةتئپ وتئر. ماسةلةن، اتئراؤ، تارازدا كذل-قوقئستئ ةلئمئزدئث تؤئنا سالئپ، تاسؤئ تئپتةن، اشؤ-ئزاثدئ كةلتئرةدئ. گيمندئ شاتاستئرئپ الؤ دا - نةمقذرايلئقتئث بةلگئسئ. ءبئراق ونئ تةحنيكالئق ولقئلئقتارمةن تذسئندئرؤگة بولسا دا، تؤمةن قوقئس شئعارؤدئ كةشئرئلمةيتئن ءئس-ارةكةت دةپ قابئلدايمئن. بذل - ذلتتئق رامئزدةردئ اياق استئ ةتؤ عانا ةمةس، جالپئ ةلدئك پةن مةملةكةتشئلدئككة نذقسان كةلتئرؤ ارةكةتتةرئ. قازاقستان تاؤةلسئزدئگئن العانئنا جيئرما جئل بولسا دا، كوپتةگةن قذندئلئقتار مةن داستذرلةر ةندئ قالئپتاسئپ كةلةدئ. سوندئقتان كةيبئر ماسةلةلةرگة قاتئستئ تالاپتاردئ قاتاث قويعان دذرئس. زاثعا ءتيئستئ وزگةرئستةر ةنگئزؤ - ذلتتئق رامئزدةرگة جاؤاپكةرشئلئك پةن قذرمةتتئ ارتتئرؤدئث ءبئر جولئ. سونئمةن قاتار بذل بالاباقشا مةن مةكتةپ تابالدئرئعئنان باستاپ، بالالاردئ ذلتتئق رامئزدةرگة قذرمةتتةؤگة تاربيةلةؤدئث قاجةتتئگئن كورسةتئپ وتئر. 

ايدوس سارئم، ساياساتتانؤشئ
: سيمأولدارعا قذرمةت - زامان تالابئ - ذلتتئق، مةملةكةتتئك سيمأولدارعا قذرمةت - كةز كةلگةن مةملةكةتتئث، قوعامنئث زاثدئق جانة ادامي تالابئ. كوپتةگةن ةلدةردة مةملةكةتتئك رامئزدةرگة قذرمةتپةن قاراؤ، ولاردئ مويئنداماعان، مةنسئنبةگةن، قورلاعان ازاماتتاردئ قئلمئستئق نة اكئمشئلئك جاؤاپكةرشئلئككة تارتؤ تؤرالئ زاثدئق باپتار بار. ةگةر بئزدةر تاؤةلسئز مةملةكةت قذرئپ جاتقانئمئز راس بولسا، وندا ةث الدئمةن، زاث نورمالارئن ءوزئمئز دة مذلتئكسئز ورئنداپ، وزگةلةرگة دة سئيلاتا ءبئلؤئمئز مئندةت. قاجةت بولسا، الداعئ ؤاقئتتا مةملةكةتتئك ءتئلدئ، قازاقتئث تاريحي تذلعالارئ مةن وقيعالارئن مويئنداماعان تذلعالاردئ زاثدئ تذردة قؤدالاؤ تؤرالئ نورمالاردئ ةنگئزؤئمئز قاجةت بولار.

 مئسالئ، قازاق ءذشئن اسا كوپ قاسئرةت الئپ كةلگةن ذلئ جذتتئ جوققا شئعارعان ازاماتتاردئ اكئمشئلئك جاؤاپكةرشئلئككة تارتؤ تؤرالئ زاثنئث قابئلدانعانئن قالايمئن. مةملةكةتتئك ورگانداردا قازاق ءتئلئن ةنگئزبةگةن، ذلكةن ماثئزئ بار ذلتتئق شاراعا سابوتاج جاساعان شةنةؤنئكتةردئ جاؤاپقا تارتؤ كةرةك. بذل دا - زامان تالابئ. ةگةر «بارلئعئ ءوز كةزئندة جذزةگة اسادئ، بارلئعئ دا ءتذبئ ورنئنا كةلةدئ» دةپ جالپاقشةشةيلئك تانئتئپ، «شذكئرشئلئككة» سالئنا بةرسةك، ماسةلة شةشئلمةيدئ. مةملةكةت - تةك جارئلقاؤشئ كذش ةمةس، مئندةتتةؤشئ، ماجبذرلةؤشئ كذش ةكةنئن ةستةن شئعارمايئق. قاجةتئندة مةملةكةت قاهارئنا ءمئنئپ، ءوزئنئث مئنةزئن، كذشئن كورسةتئپ وتئرؤئ ءتيئس. «جذمساق كذش»، «مادةني ساياسات»، ئقئلاستاندئرؤ، ئنتالاندئرؤ كةرةك شئعار، ءبئراق ولاردئث سئرتئندا ناقتئ ساياسي جئگةر، ناقتئ ماجبذرلةؤ ادئستةرئ مةن قذرالدارئنئث كوزگة كورئنئپ تذرعانئ دذرئس.

  بةرئك بةكجانوأ، زاثگةر: زاث اياسئندا قؤدالانؤئ قاجةت - قازاقستان قذقئقتئق مةملةكةت ةكةندئگئ كونستيتؤسيادا جازئلعان. سوندئقتان بارلئق قوعامدئق قارئم-قاتئناستار قذقئقتئق نةگئزدة شةشئلؤئ كةرةك. ءبئزدئث رامئزدةرئمئز دة ارنايئ زاثمةن قذقئقتئق نةگئزدة بةكئتئلدئ. سوندئقتان بارلئق ازاماتتار ونئ ورئنداؤعا مئندةتتئ. وسئ ةلئمئزدئث تذتاستئعئن، سيمأولئن بئلدئرةتئن رامئزدةر اياققا تاپتالئپ جاتسا، ارينة، مذنداي ارةكةتتةر زاث اياسئندا قؤدالاناؤئ قاجةت. رامئزدةر تؤرالئ زاثنئث بذزئلؤئنا قئلمئستئق جاؤاپكةرشئلئكتئ، ونئث ئشئندة، قاتاث جازانئ ةنگئزؤدئ وتة دذرئس شارا دةپ ةسةپتةيمئن. رامئزدةردئ ةلئمئزدئث مةملةكةتتئك، حالئقارالئق دةثگةيدةگئ بةلگئسئ دةپ ءتذسئنؤئمئز كةرةك.

 بةتتئ دايئنداعان - ايجان كوشكةنوأا   

دةرةككوز:«ايقئن» گازةتئ

سوڭعى جاڭالىقتار