سذلةيمةن ءبيدئث اسئ

 استانا. 18- مامئر. قازاقپارات -  قازاقتئث ارؤاققا اس بةرؤ، ات شاپتئرؤ سالتئ سوناؤ ساق، عذن داؤئرئنةن كةلة جاتقانئ ءمالئم. مئثجئلدئق تاريحئ بار، بارشا تذركئ حالقئنئث ماثدايئنا باسقان ايگئلئ «ماناس» جئرئندا «كوكةتاي حاننئث اسئنا» ذلكةن ءبئر تاراؤ ارنالعان. م.اؤةزوأتئث الةمگة ايگئلئ «اباي جولئ» مةن ءئ.جانسذگئروأتئث «قذلاگةرئندة» قازاق اسئنئث ءوتؤ بارئسئ، ءسان-سالتاناتئ ءسوزدئث مايئن تامئزا، ءتئلدئث بالئن اعئزا سؤرةتتةلةدئ.
None
None

 حالئق جادئنداعئ قاريا سوزدةردة ةثسةگةي بويلئ ةر ةسئمنئث بايگةنئث الدئن بةرمةس سارئپ قذلا اتئ، ابئلاي حاننئث اسئن ةسكة سالاتئن «ابئلايدئث اسئندا شاپپاعاندا، اتاثنئث باسئنا شابامئسئث» دةگةن ناقئل ساقتالعان. ال بةرتئنگئ ХІХ عاسئردئث سوثئ مةن ХХ عاسئردئث باسئنداعئ وقيعالاردان ةردةن ساندئباي ذلئنئث اسئ، توبئقتئ وسكةنبايدئث اسئ، كةرةي ساعئنايدئث اسئ جانة نايمان سذلةيمةن ءبيدئث اسئنئث داثقئ الابوتةن. نةگة؟ مارقذمنئث كوزئ تئرئسئندة اتقارعان ءئسئ مةن قازاق قوعامئنداعئ سالماعئ قانشالئق بولسا، ونئث اسئنئث ءسان-سالتاناتئ دا سوعان ساي بولؤئ ءتيئس دةپ سانالعان. ةندةشة، ءبئز ءسوز ةتئپ وتئرعان سذلةيمةن بي كئم ةدئ؟

سذلةيمةن بي ادئلبةك ذلئ (1841-1905) - قاراكةرةي قابانباي باتئردئث قارا شاثئراعئن ذستاپ قالعان ءالئ دةگةن ذلئنان تؤعان جاقاس بايدئث بالاسئ، ياعني قابةكةثنئث 4-ذرپاعئ. 1860-1866 - جئلدارئ شاؤةشةك پةن قذلجادا قئتاي بيلةؤشئلةرئنئث ذستةمدئگئنة قارسئ بئرنةشة رةت كوتةرئلئس بولعان. نايماننئث بايجئگئتئنةن تارايتئن ةل كوتةرئلگةندئكتةن، ول تاريحتا «بايجئگئت كوتةرئلئسئ» دةگةن اتپةن قالعان. قازاقتئث ادئلبةك، توقئر باتئرلارئ مةن دذثگةننئث بذر باتئرئ باستاعان قول قئتاي مةن قالماقتئ تورعايداي توزدئرعان. سول كةزدة 22-23 جاس شاماسئنداعئ سذلةيمةن ءادئلبةك ذلئ دا وسئ كوتةرئلئسكة بةلسةنة قاتئسقان. قئتاي دؤانباسئنئث حاتشئسئنان سذراستئرئپ جازعان قذربانعالي حاليدتئث «تاؤاريح حامساسئندا» ايتئلعانداي، وسئ كوتةرئلئستة قئتاي-قالماق اسكةرئنةن 60-70 مئثداي ادام قازا تاپقان. شاؤةشةكتةگئ رةسةي ةلشئلئگئ مةن ساؤداگةرلةردئث بارلئعئ ذرئجارعا قاشئپ بارئپ تئعئلعان. قازاقتار وسئ كوتةرئلئسكة تذرتكئ بولعان قئتاي دؤانباسئنئث كوزئن جويعان. بئرةر جئلداي باسشئسئز قالعان سوث ورتاسئنان وتئنشئ ءبيدئ حان سايلاعان. ءبئراق كةلة-كةلة قازاق پةن دذثگةننئث اراسئنا جئك تذسكةن. ونئث ذستئنة وسئ كةزدة ئشكئ قئتايدان 200 مئثداي جازالاؤشئ اسكةر شئققانئ ءمالئم بولئپ، كوتةرئلئسشئلةردئث كوبئ رةسةي قول استئنداعئ قازاقتاردئث ورتاسئنا قاراي لئقسئعان. ءتئپتئ مامبةت وتئنشئ بي مةن جذمئق قوثئز باتئردئ (قذرمانعاجئ) ورئس اسكةرئ ذستاپ الئپ، سةمةي تذرمةسئنة قاماپ قويعاندا، وسئ بايجئگئتتةر تاشكةن ماثئنداعئ جانجئگئتتئث (بايجئگئتتئث اعاسئ) ذرپاقتارئنئث قاسئنا كوشئپ كةتؤگة قامدانعان. اراسئنان بارلاؤعا بئرنةشة ادام وكئل جئبةرئپ، بئرةر جئلداي الئس جولعا دايئندالئپ، دذرلئگئپ بارئپ توقتاعان. سول بذلعاق جئلدارئ ادئلبةك باتئر جاقاس ذلئ دذنية سالادئ. سةيئلقان زاثگئنئث (1876-1922) شةجئرةسئندة وسئ وقيعالاردئث ناقتئ مةرزئمئ: «1864 - جئلئ ماناسقا اؤئپ، ةكئ جئلدان سوث ذلؤ جئلئ جذتاپ قايتا ورالدئق. 1866 - جئلئ ورئسقا بودان بولدئق. ءتورت جئلدان سوث جئلقئ جئلئ سذلةيمةن عادئلبةك ذلئ بولئس بولئپ سايلاندئ...1893 - جئلئ 1 - قازان كذنئ قئتايعا قارادئق»، - دةپ جازئلعان ةكةن.1855 - جئلدان باستاپ ذرئجاردان ارئ اسا الماي وتئرعان رةسةي اسكةرئ وسئنداي الاساپئراندئ پايدالانئپ، 1865 - جئلئ باقتئعا بارئپ، بةكئنئس سالعان. وسئ تاريحي وقيعالاردئ ق. حاليد تة اتالعان كئتابئنئث بئرنةشة جةرئندة تاپتئشتةپ تذرئپ جازادئ.

ءسويتئپ، 1870 - جئلئ 29 جاسئندا سذلةيمةن ادئلبةك ذلئ ةل اعاسئ بولئپ سايلانادئ. بذلئنشئلئككة ذشئراعان ةلئنئث باسئن قوسئپ، ئمئرا-توقتامعا كةلتئرةدئ. سول كةزدةگئ مامبةت ةلئنئث ايتؤلئ بي-شةشةندةرئ - وتئنشئ، توقئر، مئثباي، بؤراتاي، جامانبالا، جاثاباي، قييارئستان ت.ب. بارئ دة: «باتؤا جاساسئپ، ءامئرئثة كئردئك، ايتقانئثا تذردئق» ، - دةپ انت بةرئسةدئ. سودان 27 - ناؤرئز 1905 - جئلئ قايتئس بولعانشا 35 جئل بويئ ةل بيلةپ، قارا قئلدئ قاق جارعان ادئلدئگئمةن قالئث جذرتئنئث ئقئلاسئنا بولةنةدئ (ز.سانئك. «سذلةيمةن بي» ا. «توعاناي ت» 90-بةت). ونئ ايگئلئ اسةت نايمانبايذلئنئث مئنا جئر جولدارئ ايعاقتايدئ:

 ...ةرةكشة تؤعان ةر ةدئ،

شاراسئن شاپقان كةثئنةن.

الماستان العان قورئتئپ،

ءناسئلئ بولات تةگئنةن.

ومئرتقادان شابئلئپ،

ايئرئلدئ حالقئم بةلئنةن...

ارذن-راشيد پاتشاداي

ءامئرئ جةردة قالماس-تئ.

ؤاعداسئ مئقتئ، وپالئ،

ايتقانئنان تانباس-تئ...

ءتورت بةتتئك جوقتاؤدا وسئ تةكتةس اسئل سوزدةر تولئپ جاتئر. ال كارئباي اقئن سذلةيمةن ءبيدئث پاراسات-پايئمئن بئلايشا سيپاتتايدئ:

 ءبئر ءئستئ ءذش ولشةمةي كةسپةي-تذعئن،

ءوزئنئث زامانئنئث داناسئ ةدئ...

ناپسئگة ةرئپ، دذنيةگة قئزئقپاعان،

از باسئ ارامدئقتان اؤاشا ةدئ.

اتاقتئ كوكتذمانئث سيةزئندة،

جيئننئث توبةباسئ - اعاسئ ةدئ.

بئتئرگةن سيةزدةگئ ئستةرئنة،

ءسذيئنئپ، بولدئ رازئ الاش ةلئ...

 مذنداعئ «ءبئر ءئستئ ءذش ولشةمةي كةسپةي-تذعئن» دةگةن باعا سذلةيمةن ءبيدئث ءذش تاراپتئث (ءوز تارابئ، قارسئ جانة قالئس اعايئن جاقتار) كوزقاراسئ تذرعئسئنان ويلاي بئلةتئن سذثعئلالئعئن، سول ذشةؤئن تارازئلاپ بارئپ قانا كةسئم شئعاراتئن ادئلدئگئن ايعاقتاسا كةرةك. وزگةنئث پئكئرئ، بوگدةنئث تذرعئسئنان وي قورئتئپ، ءئس تارازئلاي ءبئلؤ قابئلةتئ «شاراسئن كةثئنةن شاپقان»، ئلؤدة ءبئر كةزدةسةر، سيرةك ءبئتئستئ جانداردئث عانا ذلةسئندة بولسا كةرةك. ال «ناپسئگة ةرئپ دذنيةگة قئزئقپاعان، ءاز باسئ ارامدئقتان اؤاشا ةدئ» جانة «ؤاعداسئ مئقتئ، وپالئ» دةگةن ولةث جولدارئنئث ءمان-ماعئناسئن جئلئكتةپ، تالداپ جاتؤ ارتئقتاؤ بولار. سذلةيمةن بي، بولئس ءارئ توبةباسئنا باعئتتالعان وسئ سياقتئ سيپاتتاؤلار مةن ماداقتاؤلاردئ اتالعان اقئنداردان باسقا، جانذزاق، سارا، ماؤسئمباي، ارعئنبةك جئرلارئنان كوپتةپ كةزدةستئرؤگة بولادئ.

قئتاي مةن رةسةيگة قاراعان قازاقتار اراسئندا كةيدة بئرةر، كةيدة ءذش-ءتورت جئلدا ءبئر رةت سيازدار (تذسةلدةر) ءوتئپ تذرعان. وندا ةكئ ةل قازاقتارئنئث اراسئنداعئ داؤ-شارئ شةشئلئپ، مال-باسئ تذگةندةلئپ، ءبئر مامئلةگة توقتاسئپ، باتالاسئپ تارقاعان. سونئث ئشئندة حاتقا ءتذسئپ، مذراعات قذجاتتارئندا ساقتالعانئ ءارئ بذكئل وبلئستئ قامتئعان اؤقئمدئسئ - 1885 - جئلئ سةمةيدةن 70 شاقئرئم جةردةگئ شار وزةنئنئث بويئنداعئ قارامولا سيازئ. زايسان، وسكةمةن، قارقارالئ، كةرةكؤ، سةمةي سئندئ بةس دؤاننئث بي-بولئستارئ باس قوسقان وسئناؤ القالئ جيئندا قازاقتئث باس اقئنئ اباي قذنانباي ذلئنئث ءذش توبة ءبيدئث ءبئرئ بولئپ سايلانعانئ، سوندا قابئلدانعان 74 باپتان تذراتئن ةرةجةنئ ماقذلداعان 47 ادامنئث ئشئنةن ونئث 18-بولئپ قول قويعانئ ءمالئم (ب.بايعاليةأ. «ةرةجة اأتورئ اباي ما؟» «قازاق تاريحئ» جؤرنالئ. №6.1995.30-34 بةتتةر). وسئ توتةنشة سيازعا سول كةزدةگئ ايتؤلئ بيلةردئث ءبئرئ رةتئندة 44 جاستاعئ سذلةيمةن ادئلبةك ذلئ دا قاتئسئپتئ. بالكئم، وسئعان دةيئن ءبئر رةت 1884 - جئلئ نارئن-كذرشئم سييازئندا 50 بولئستئث ذستئنةن بيلئك ايتئپ، توبة بي سايلانعان سذلةيمةننئث مذندا دا جوعارئداعئ ءذش مئقتئنئث ءبئرئ بولئپ سايلانؤئ ابدةن مذمكئن.

قئتاي مةن رةسةيگة قاراعان قازاقتار اراسئنداعئ قذجاتتا تاثبالانعان كةلةسئ باسقوسؤ - 1888 - جئلئ قئركذيةكتة وتكةن باقتئ سيازئ. ونئ بارلئق بولئسئ باقتئ قالاسئنان (دةرةكتة سولاي كورسةتئلگةن) «دالا ؤالاياتئ» گازةتئنة ارنايئ حابار قئلئپ جازعان - ابئز سابةك ذعلئ دةگةن كئسئ («دؤگ» №47. 1988. ا. «عئلئم» 1994). باسقوسؤدئ اياگوزدئث وياز باستئعئ اشقان. وندا اياگوز، زايسان، وسكةمةن جانة قئتايعا قاراعان قازاقتاردئث اراسئنداعئ ءذش-ءتورت جئل قوردالانعان 1040 ءئس ءبئر جارئم اي بويئ قارالعان. مذندا دا توبةباسئ سايلانعانئ ايتئلادئ. ءبئراق كئمنئث سايلانعانئ حاباردا كورسةتئلمةگةندئكتةن، ءارئ باسقا مذراعاتتئق قذجات كةزدةسپةگةندئكتةن، باقتئ سيازئندا سذلةيمةن ءبيدئث توبةباسئ بولعان-بولماعانئ تؤرالئ ناقتئ ةشتةثة ايتا المايمئز.

بئزگة ءمالئم باسقوسؤدئث تاعئ ءبئرئ - 1894 - جئلئ تامئز-قئركذيةكتة وتكةن شذباراعاش سيازئ. بذل تؤرالئ «دالا ؤالاياتئ» گازةتئندة بئلاي دةپ جازئلئپتئ: «... قئتايدئث شاؤةشةك دةگةن قالاسئنان ارمةن 13 شاقئرئمدا تذرعان شذباراعاش دةگةن جةردة... حالئق اراسئنئث سيةزئ بولدئ...زايسان ويازئنان 15 بولئستان قازاقتار بولئستارئ باس بولئپ كةلدئ. امبة قئتاي جاعئنان تارباعاتاي وكرؤگئنة قاراعان ءتورت ذكئرداي قازاقتارئ مامئربةك، كةرئمباي، ةثسة ءهام جاعالباي دةگةن ذكئردايلار باس بولئپ كةلدئ. توبةباسئلار ورئسقا قاراعان قازاقتاردان ةمئل ةلئنئث بولئسئ سذلةيمةن ادئلبةك ذلئ ءهام زايسان ويازئنان ءازئمباي بوتاباي ذلئ بولدئ». ((46. 1894).

قذجاتتا تاثبالانعان القالئ باسقوسؤلاردئث تاعئ ءبئرئ - 1896 - جئلعئ كوكتذما سيازئ. قئتايداعئ حالئق مذرالارئن جيناؤشئ، شةجئرةشئ بةيسةنعالي سادئقان ذلئ (1911-2001) 1985 - جئلئ ايگئلئ جازؤشئ، زةرتتةؤشئ، «سذلةيمةن بي»، «حان باتئر قابانباي» سئندئ ونداعان كئتاپتئث اأتورئ زةينوللا سانئككة جازعان حاتئندا بئلاي دةيدئ: «مةنئث بذل جونئندة (قابانباي تؤرالئ - ءا.س.) سوناؤ 1930-1940 - جئلداردان باستاپ جيناستئرعانئم بار ةدئ. ونئ كارئباي جانة ماؤسئمباي اقئندار 1896 - جئلئ وتكئزئلگةن كوكتذما سيةزئندة قابانبايدئث ءتورتئنشئ ذرپاعئ سذلةيمةن بولئستان الئپتئ. قئتاي-رةسةي ةكئ ةلدئث ةلشئلةرئ قاتئناسقان سول سيةزدة سذلةيمةن بي 37 بولئستئث ذستئنةن بيلئك ايتاتئن توبةباسئ بولئپ سايلانعان ةكةن». (ز.سانئك. «سذلةيمةن بي». ت.7-بةت). اتاقتئ ءبيدئث بذدان باسقا شذباراعاش-ويجايلاؤ سيازئندا دا توبة بي سايلانعانئ تؤرالئ شةجئرةلةردة، ولةث-جئرلاردا دةرةكتةر كةزئگةدئ.

مئنة، وسئلايشا قارا قئلدئ قاق جارعان ادئلدئگئمةن، دانالئعئمةن ةل جادئندا قالعان سذلةيمةن ادئلبةك ذلئنا 1908 - جئلئ قازئرگئ ءذرجار اؤدانئنئث باقتئ اؤئلئنا تاياؤ ماثداعئ جانتةزةك وزةنئنئث بويئندا اس بةرئلگةن. وندا 300 ات شاؤئپ، 40 اتقا بايگة بةرئلگةن. ابئلاي حاننئث اسئنان كةيئنگئ ءذش ءجذزدئث بالاسئ باس قوسقان ةث ذلكةن اس وسئ بولعان (ق.حاليد). اتتئث باسئن ةمئلدئث وتكةلئنةن جئبةرئپ، قوس كةلئنشةك پةن داستاردئ باسئپ، قذتيدان قذيعئتئپ، سابازدئث باتئس جاعئنداعئ «بايگة توبةنئث» تذبئنةن وتكةن. ةكئ ارالئق - 60 شاقئرئم. 300 اتتئث جارتئسئنا جؤئعئ بولدئرئپ، بارلئعئ جولدا قالعان. اسقا ورئستئث ويازئ، قئتايدئث دؤتئثئ قوناق بولئپ قاتئسقان. ءتارتئپ ساقتاؤ ءذشئن باقتئ شةكاراسئنداعئ ورئس اسكةرئ مةن شاؤةشةكتةگئ قئتاي شةرئگئ جالدانعان (ا. جاقئپ). وسئناؤ ءدذبئرلئ مةرةكةگة قازاقتئث كوپتةگةن تاريحي تذلعالارئ قاتئسقان.

سونئث ءبئرئ - ХХ عاسئر باسئنداعئ قازاق گازةت-جؤرنالدارئنا قئرؤار قارجئ بولگةن، تذثعئش قازاق رومانئنا بايگة جاريالاعان، قاراعاشتا مةكتةپ، مةدرةسة سالدئرئپ، وعان ؤفا، قازاننان ذستازدار الدئرتقان قازاق مةسةناتئ مامان تذرئسبةك. مامان اؤلةتئ تذثعئش قازاق كونستيتؤسياسئن جازعان زاثگةر بارلئبةك سئرتتانوأ پةن تذركئستان اأتونومياسئنئث العاشقئ ءتوراعاسئ، تذثعئش تةمئرجولشئ-ينجةنةر، تاريحشئ مذحامةتجان تئنئشبايةأ باستاعان قازاق جاستارئنئث ماسكةؤ مةن پةتةربوردا وقؤئنا قارجئلاي دةمةؤشئلئك كورسةتكةن. ونداي ءئرئ بايلاردئث اقئن-جئرشئ مةن بالؤانئن، ءانشئ-كذيشئسئ مةن مةرگةنئن ةرتئپ جذرةتئنئ ءمالئم. قارا نارعا قالئ كئلةم جاؤئپ، جئبةك قورجئنعا توعئز-توعئزدان قارا جامبئ، جانات ئشئك باستاتقان اسئل بذيئمدارئن سالدئرئپ، سابا-سابا قئمئز ارتئپ، سويئسقا ءذيئرلئ جئلقئ ايداتئپ، ءسان-سالتاناتئمةن كذيمةلئ پاؤةسكةمةن كةلگةن.

استا قازاقتئث بولاشاق ءدذلدئل اقئنئ، سول كةزدة 12-13 جاسار ءئلياس جانسذگئروأ اتقا شاپقان. وسئناؤ ءدذبئرلئ جيئندا كورئپ-بئلگةنئن زةردةلئ جاس جادئنا مئقتاپ ءتذيئپ، كةيئن «قذلاگةردةي» وزئق ونةر تؤئندئسئن جازئپ، دةرتئنةن شئققان. كةرةي ساعئنايدئث اسئ بةرئلگةندة دذنيةگة دة كةلمةگةن ءئلياس اقئننئث، اسئرةسة پوةمانئث «اس»، «بالؤان»، «بايگة»، «كومبة»، «ات قايتقاندا» بولئمدةرئنة كةلگةندة تذلپارداي كوسئلئپ، ساثلاقتاي سامعايتئنئ سذلةيمةننئث اسئنئث ئقپال-اسةرئ ةكةنئ انئق.

قذرئلتايعا بةرگئسئز بةرةكةلئ استاءئ. جانسذگئروأ اسقاق اقئن ءارئ «ءئنجؤ-مارجانداي» ءان جاؤهارئنئث اأتورئ اسةتتئ العاش رةت كورگةن. «اسپاننئث اياسئندا ءان شالقئتقان» اسةتتئث ونةرئنة قذشئرلانا قول سوققان دا كةيئن جذرةگئنئث تورئنة بةكةم ورنئققان سذلؤ سؤرةتتئ اقان بةينةسئ ارقئلئ سئرتقا شئعارعان. ال وعان دةيئن «تذثعئش توعئسؤ»، «اسةت» سئندئ ولةثدةرئ دذنيةگة كةلگةن.

وسئ استا ايگئلئ الاش ارداگةرئ كولباي توگئسوأتئث باؤئرئ ابدئلدابةك توگئس ذلئ ءذش ءجذزدئث بالؤاندارئنئث ءبارئن جئعئپ، اقتئق ايقاستا سيرك پالؤانئ «قذجقارانئث» جئلئگئن سئندئرئپ، تذية پالؤان اتانعان. ول - 20-جئلدارئ قاجئمذقان پالؤان زايسانعا كةلگةندة قاجةكةثة امانداسا بارئپ، تةثبئلكوك تذلپارئن سئيعا تارتاتئن ابدئلدابةك. ءوزئ جاسئراق كةزئندة بولماسا، پالؤاندئق جولئن قؤماعان، زايسان ويازئندا بولئس بولئپ، كةيئن الاساپئراندا قئتاي اؤئپ، 1945 - جئلئ سول جاقتا جةتئ كذندئك بوراندا كوز جذمعان.

ءسويتئپ، سذلةيمةننئث اسئ الاش بالاسئنئث ذلتتئق رؤحئن وياتئپ، ةثكةيگةن ةثسةنئ تئكتةپ، كوكئرةكتةرگة نذر قذيعان. استان قايتقان ةلدئث كوپتئگئ سونشا - اتتئلئلاردئث اراسئنا تذلكئ تذيئقتالعان، قذر ذشا الماي ات تذياعئنئث استئندا قالعان دةسةدئ. باسئ قوسئلسا، كةرةمةت كذش ةكةنئن كورگةن قازاق، بايگة، بالؤان، اقئندار سايئسئنا ذرانداپ، قانئ قئزعان قازاق، بةستئ قئمئزعا قئزارا بورتكةن قازاق قايتاردا جارمةثكة بازاردئ تويدئث سارقئتئ ساناپ، حان تالاؤ قئلئپ، تئپ-تيپئل جايپاپ كةتكةن كورئنةدئ. اس يةسئ قاناعات سذلةيمةن ذلئ ساؤداگةرلةردئ قوناق قئلئپ، تاؤار شئعئنئن تولةپ، ريزا قئلئپ قايتارعان ةكةن.

اأتور: ابدئلدابةك سالئقباي

دةرةككوز:«الاش ايناسئ» گازةتئ

سوڭعى جاڭالىقتار