حاق نازار حانعا ةسكةرتكئش قويئلسا

استانا. 17- مامئر. قازاقپارات- «حان جايلاعان قاراتاؤ، بي جايلاعان الاتاؤ» دةپ بةكةر ايتپاعان. قاريا تاؤدئث قوس قاپتالئ تذنعان تاريح. تذستئك-باتئسئندا كذللئ تذركئ جذرتئنئث رؤحاني تئرةگئ - تذركئستان قازاق ورداسئنئث دا كوپ جئل استاناسئ بولعان. ال تةرئسكةيئندةگئ كونة سوزاق شاهارئنا قازاق حاندارئنئث تابانئ تيمةگةنئ كةم دة كةم شئعار.
None
None

 كذرة جولدان بذرئستاؤ، ارنايئ ارتئنئپ- تارتئنئپ شئقپاسا، بةيساؤات جولاؤشئعا جايئلئپ توسةك بولا قالؤئ ةكئتالاي. ءشوبئ شذيگئن، اؤاسئ تازا، تاؤلاردان اققان ءمولدئر دة سالقئن بذلاقتار، كوسئلة جاتقان كةث قونئس حانداردئث جازعئ جايلاؤئنا اسا قولايلئ-اق.

قازاقتئث قيلئ تاريحئ بذل ولكةدة از تاثبالانعان جوق. قارئنداستان ايئرئلعان قايعئلئ جذرتتئث ةلئم-ايلاعان زار ءذنئ تاستارعا ءسئثئپ قالعانداي ءالئ كذنگة دةيئن كوثئل ةلةگئزئتةدئ. قازاق ورداسئنئث العاشقئ تؤ كوتةرگةن جةرئ وسئ ءوثئر بولاتئن «قاراتاؤدئث تةرئستئگئندةگئ قامال قالا سوزاق قازاقتئث تالاي حاندارئنا تئرةك بولعان» (ءا. مارعذلان).

بذل ولكةدة «قاراقورئم»، «اقنازار»، «حان مازارئ»» «حان توبة»، «تورة توعان»، «توي توبة» دةگةن جةر اتتارئ بار. سونئمةن بئرگة ةدئگة بي دذنيةگة كةلگةن بذل ايماق «ةدئگةنئث مايلئ جذرتئ» اتانادئ..

قازاق حاندئعئنا العاشئ استانا بولعان سوزاقتا كةيئن اؤئق-اؤئق تالاي حانداردئث كةثةسئ وتكةنئ بةلگئلئ. قاسئم حاننئث ذلئ حاق نازار سئندئ تةگةؤرئندئ باسشئنئث جئگةرلئ قيمئلدارئ ارقاسئندا قازاق تاعئ دا «الماس قئلئشتاي» جارقئلداپ شئعا كةلدئ.

حاق نازار - قازاق حاندارئنئث ئشئندة ةث كوپ ؤاقئت ةل بيلةگةن حانداردئث ءبئرئ. قئتاي دةرةكتةرئندة حاق نازار جايلئ ةداؤئر دةرةك بار ةكةن. ولادئث ايتؤئنشا 42 جئل تاقتا وتئرئپتئ. وسئ ؤاقئت ئشئندة اكةسئ قاسئم حاننئث جولئن قؤؤشئ، قازاق ورداسئن بئرئكتئرؤشئ، ءارئ نئعايتؤشئ، مةملةكةتتئكتئ نئق ورنئقتئرؤشئ، ةث ءبئر ئقپالدئ حان بولعان.

ونئ كةزئندة ورئس پاتشالئعئ دا، قئتايلار دا تانئپ، ماملةگةرلئك قارئم-قاتئناستار ورناتئسقان. ول 1510- جئلئ تؤئپ، 1580 ج. ولتئرئلگةن.

حاق نازار حان بيلئككة 1538 ج. كةلگةن كةزدة قازاقتار جان-جاعئ انتالاعان جاؤ بولاتئن. تةرئستئكتة كوشئم، باتئسئندا نوعايلئلار، شئعئسئندا موعولستان، وثتذستئگئندة وزبةك حاندارئ كوز الارتئپ، ءالسئن-ءالسئن شابؤئلداپ، توناپ كةتؤگة بةيئم تذردئ. ايتسة دة، جاثا حان كذش جيناقتاپ، از ؤاقئتتا نوعايلئلار يةمدةنگةن ولكةنئث ءبئر بولئگئن قايتارئپ الدئ. قازاق ورداسئنئث شةكاراسئن ةدئلگة دةيئن كةثةيتئپ، بايئرعئ قونئستاردئ جانة باشقذرتتار يةمدةنگةن اؤماقتاردئ دا وزئنة قايتا قوسئپ الدئ. ءتئپتئ ةشتةثةدةن قايمئقپاي ورئستاردا كةتكةن ةسةنئ قايتارئپ، ءاجئتارحان حاندئعئن وزئنة قاراتئپ الدئ.

 وسئ ارةكةتتةرئنئث ارقاسئندا ءبئر بذيئردةن ذنةمئ شانشئلئپ تذراتئن نوعاي ورداسئنئث مذلدةم تاراپ تئنؤئنا سةبةپشئ بولدئ. ةندئگئ قاؤئپ - ءسئبئر حانئ كوشئم بولاتئن. وعان تويتارئس بةرؤ ءذشئن تذستئك جاقتاعئ ئرگةنئ بةكئتئپ الؤ كةرةك. بايئرعئ تؤئستئقتئ العا تارتئپ، ماؤرةنناحرداعئ شايباني اؤلةتئمةن تاتؤ تذرؤدئ كوزدةدئ. سول ماقساتپةن تابيعاتئ جانعا جايلئ سوزاق قامالئنئث جانئنداعئ شذيگئن جازئققا كوپتةگةن ذيلةر تئكتئرئپ، بارئنشا ءسان-سالتاناتئن جاساپ، بذحارا حانئ II ابدوللانئ قوناققا شاقئردئ. وسئ جةردة وزبةك حانئمةن انتتاسئپ كةلئسئم-شارت جاساسادئ. بذل انت كوپكة دةيئن قازاقتاردئث ةس جيئپ، نئعايا تذسؤئنة وث سةپتئگئن تيگئزةدئ. سول سةبةپتئ بولسا كةرةك، حاندار كةزدةسئپ ذلكةن جيئن وتكئزئپ تذرعان جةردئ كةيئن حالئق «حاق نازار» اتاپ كةتتئ. ةل اؤزئنداعئ اثگئمةلةردة اقنازار حانعا قاستاندئق جاسالئنئپ، ولتئرئلگةندة سذيةگئن وسئ جةرگة اكةپ قويئپتئ دةسةدئ.

سوزاق قامال-قالاسئنئث وسئ جايلاؤئندا كةيئن دة تالاي حانداردئث ءماسليحات-كةثةستةرئ ءوتئپ تذرعان. مذنئث ءبئر مئسالئ م.ماعاؤيننئث «الاساپئران» رومانئندا تاؤةكةل حاننئث وتكئزگةن كةثةسئ ةگجةي-تةگجةيلئ باياندالعانئن وقئعانبئز. وسئلاردئ ويعا الا وتئرئپ كونة سوزاق شاحارئنئث تذبئندةگئ اقنازار اتالاتئن جةرگة نةگة سول حانعا ارناپ ةسكةرتكئش بةلگئ قويماسقا دةگةن وي كةلةدئ.

ماسةلة ول كئسئنئث سذيةگئ وسئندا جاتئر ما، جاتقان جوق پا دةگةندة ةمةس. ماسةلة - حان بابامئزدئث وسئندا بولؤئندا. قازاق ورداسئنئث ذلكةن شاثئراعئن كوتةرئپ، اق ورداسئن تئگؤئندة. وسئ جةردة نةبئر ةل تاعدئرئنا بايلانئستئ تاريحي ماسةلةلةردئ شةشئپ، اؤقئمدئ، ساليحالئ جيئندار وتكئزؤئندة. حالئق جةر اتئن بةكةر اقنازار دةپ قويماعان عوي.

بئرةؤلةر حان سذيةگئ وسئندا دةسة، ةندئ بئرةؤلةر قارابؤرا اؤليةنئث قاسئندا دةسةدئ. تاعئ بئرةؤلةرئ، ءتئپتئ، بذل ولكةدة ةمةس، جورئقتا جذرگةندة تاشكةنت-قازئعذرت باعئتئنداعئ كذرة جولدئث ماثئ بولسا كةرةك دةسةدئ.

ةسكةرتكئش قابئر باسئنا دةپ ةمةس، حان ورداسئ بولعان، تاريحي ءمانئ زور ورئنعا جانة حاق نازار حاننئث رؤحئنا قويئلسا دةيمئز.

ءبئز وسئ ماقالا-ذندةؤدئ ةلدئث بذكئل زيالئ قاؤئمئ نازار اؤدارار، قولدار دةگةن نيةتتةمئز. جانة حانداردئث ءذرئم بذتاقتارئ قالعان بولسا، نةمةسة جاي «ةلئم»، «ذلتئم» دةيتئن ئسكةر، قالتالئ ازاماتتاردئث قذلاعئنا جةتسة بالكئم ويلانار، ءسويتئپ، ءبئر شةشئمگة كةلةر دةگةن ويدامئز. الداعئ كذندةردة تذركئستان قالاسئندا سوندا جاتقان بذكئل قازاق حاندارئنا اس بةرئلةدئ دةگةن حاباردئ ةستئپ وتئرمئز. بالكئم، سول جيئننان سوث ءبئز كوتةرئپ وتئرعان ماسةلة دة كوپشئلئكتئث تالقئسئنا تذسةر دةگةن ءذمئتئمئز بار.

 دؤلات تذران تةگئ،  وثتذستئك قازاقستان وبلئسئ، سوزاق اؤدانئ
دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ

سوڭعى جاڭالىقتار