مئرجاقئپ دؤلات ذلئنئث "ويان، قازاق!" جيناعئ تذرکيادا جاريالانعان

استانا. 1- ماؤسئم. قازاقپارات- 1909- جئلئ ؤفا قالاسئنداعئ کارئموأ پةن قذسايئنوأتاردئث "شارق" ("شئعئس") باسپاحاناسئنان جارئققا شئققان مئرجاقئپ دؤلات ذلئنئث قازئر کوپشئلئککة جاقسئ تانئس "ويان، قازاق!" جيناعئ پاتشا وکئمةتئ تذسئندا دا، کةثةستئک کةزةثدة دة قؤدالانئپ، کوپکة دةيئن حالئققا بةلگئسئز کذيدة قالئپ قويدئ.
None
None

سودان اأتورئ "اقتالعان" سوث 1991- جئلدئث باسئندا الماتئداعئ "التئن وردا" باسپاسئنان بارئپ ءبئر-اق جارئق کوردئ. 1909- جئلعئ العاشقئ نذسقاسئ 120 بةت بولسا، 1991- جئلعئ نذسقا 80 بةتتةن تذرادئ. 1991- جئلعئ نذسقانئ قذراستئرئپ، باسپاعا دايئنداعان جانة العئ ءسوزئن جازعان - بةلگئلئ مئرجاقئپ تانؤشئ-عالئم مارات ابسةمةتوأ. بذل نذسقا کةيئن مئرجاقئپ دؤلات ذلئنئث 5 تومدئق شئعارمالار جيناعئنا ةندئ، ونئث ءجذز جئلدئعئ باسپاءسوز بةتئندة اتالئپ ءوتتئ (2009 جئلئ).

قازاقستان تاؤةلسئزدئک العانعا دةيئن "ويان، قازاق!" تؤئسقان تذرکيادا سول قالپئندا (اراب ارئپتةرئمةن، ةش وزگةرئسسئز) جاريالانعانئن بئرةؤ بئلةر، بئرةؤ بئلمةس. ةکئ رةت (1917 جانة 1936- جئلدارئ) قولدان کوشئرؤ ارقئلئ جارئققا شئققان (ول کةزدة قازئرگئ کسةروکوشئرمة ءادئسئ جوق قوي). 1995- جئلدئث ءساؤئر ايئندا تذرکياعا بارعان ءبئر ساپارئندا مارات ابسةمةتوأ باؤئرئمئز تذرکيادا جاريالانعان سول نذسقانئث کسةروکوشئرمةسئن جاساپ اکةلگةن دة، گذلنار مئرجاقئپ قئزئ (ول کئسئ قازئر 96 جاسقا قاراي اياق باسئپ وتئر، قذلاعئنئث ءسال اؤئرلاعانئ بولماسا، دةنساؤلئعئ ءبئر قالئپتئ، ءالئ وقؤ، جازؤدئ قويعان جوق) اپايعا تارتؤ ةتکةن. وسئ کسةروکوشئرمةنئث ءبئرئنشئ بةتئنة م.ابسةمةتوأ بذل نذسقانئ "1930-جئلدارئ تذرکيانئث پرةزيدةنتئ ءمذستافا کةمال اتاتذرئک (1881-1938) شئعارتقان" دةپ جازئپتئ. شئنئندا دا سولاي ما، جوق پا، بذل بئزگة بةيمالئم. سوندئقتان م.ابسةمةتوأتئث بذل پئکئرئن راستاؤ ءيا جوققا شئعارؤ قيئن.

وسئ تذرکيادا جارئق کورگةن نذسقاعا قازئرگئ تذرئک ادةبي تئلئندة العئ ءسوز جازئپ (لاتئن ارئپتةرئمةن)، "باسپا اتئنان" دةپ تايئر شاعاتاي ةسئمدئ ازامات قول قويئپتئ. بذل کئم؟ بذل - ذستازئ ءمذستافا شوقايمةن بئرگة ون جئل بويئنا "ياش تذرکيستان" جؤرنالئن شئعارئسقان ةکئ وزبةک جئگئتئنئث ءبئرئ. تايئر شاعاتايدئ م.شوقايدئث وث قولئ دةسة دة بولار ةدئ، ول رةداکسيانئث جاؤاپتئ حاتشئسئ قئزمةتئن اتقارعان، ءوزئ دة کوپتةگةن ماقالا، وننان ارتئق کئتاپ جازعان. ةکئنشئ دذنية جذزئلئک سوعئس باستالئپ، جؤرنال شئعؤئن توقتاتقان کةزدة م.شوقايدئ نةمئستةر گةرمانياعا اکةتةدئ. الگئ ةکئ جئگئت تة وتباسئلارئمةن بئرگة تؤئسقان تذرکياعا قونئس اؤدارادئ دا، ومئرلةرئنئث سوثئنا دةيئن سوندا تذرئپ، ةثبةک ةتةدئ. تايئر شاعاتاي انکاراعا قونئستانادئ.

وسئ ت.شاعاتاي جازعان العئ ءسوز 1995- جئلدان بةرئ، وکئنئشکة قاراي، قازاقشاعا اؤدارئلماي جاتئپ قالعان. ةندئ وسئنئ گذلنار اپايدئث ءوتئنئشئ بويئنشا اؤدارئپ، "جاس الاش" گازةتئ وقئرماندارئنئث نازارئنا ذسئنئپ وتئرمئز.

فادلي ءالي، تذرئک تانؤشئ.

العئ ءسوز

قازئرگئ قازاق تذرکئ حالئق ادةبيةتئ جازؤشئلارئنئث ةکئنشئ بؤئنئنا جاتاتئن مئرجاقئپ دؤلات تذرکئستان قازاقتارئنئث ارعئن تايپاسئنئث ماديار تارماعئنا قاراستئ وتباسئندا 1889- جئلئ ومئرگة کةلگةن. ونئث وسئ ارادا ءبئز اثگئمةلةگةلئ وتئرعان "ويان، قازاق!" اتتئ تؤئندئسئنئث 1909- جئلئ ؤفادا جاريالانعانئنا قاراعاندا، اأتورئمئز بذل ةثبةگئن جازا باستاعاندا ءالئ 20 جاستارداعئ جاس جئگئت بولاتئن. بالکئم، بذل ونئث العاشقئ ادةبي تاجئريبةسئ بولؤئ دا مذمكئن. اأتورئمئزدئ وسئدان ءبئراز کةيئن ورئنبوردا شئعئپ تذرعان "قازاق" گازةتئ باسشئلارئنئث ساپئنان کورةمئز. "قازاق" گازةتئ ول کةزدة تذرکئستان دالاسئندا باستالعان ساياسي قوزعالئستئث ورتالئعئ بولاتئن. 1917- جئلئ قذرئلعان "الاش" پارتياسئ مةن "الاشوردا" ذکئمةتئ وسئ قوزعالئستئث ناتيجةسئ رةتئندة ومئرگة کةلگةن-دئ. اأتورئمئز - "الاشتئث" باسئنداعئ ءاليحان بوکةيحان، احمةت بايتذرسئن جانة مئرجاقئپ دؤلاتتان قذرالعان ءذشبذرئشتئث نةگئزگئ تئرةکتةرئنئث ءبئرئ. بذل توپتئث قذرامئنداعئ ءاليحان بوکةيحان 1905- جئلعئ توثکةرئس ناتيجةسئندة سايلانعان العاشقئ رةسةي پارلامةنتئندة (مةملةکةتتئک دؤما) ساياسات، ذلکةن ءتئل عالئمئ احمةت بايتذرسئن عئلئم، اأتورئمئز مئرجاقئپ دؤلات ونةر جانة ادةبيةت سالالارئنا جاؤاپ بةرةتئن.

ءبئز اثگئمة ةتکةلئ وتئرعان "ويان، قازاقتئث" اأتورئنئث 20 جاستارداعئ جاس جئگئت بولؤئ، ونئث ءوسئپ جةتئلگةن جانة جذمئس ئستةگةن ورتاسئنئث ورئنبوردا بولؤئ سياقتئ فاکتورلاردئ ةسکةرمةي، بةلگئلئ ءبئر پئکئر ايتؤ سئنشئنئ وپ-وثاي قاتةلئککة ذرئندئرؤئ مذمکئن. بذل قاعيداتتئ ةسکةرگةن سئنشئ عانا شئعارمادا بايقالاتئن کةيبئر نازئک، جئثئشکة جايلاردئ دا وپ-وثاي اثعارا الادئ.

مئنا جايعا دا نازار اؤدارعان ءجون، ءبئز بذل تؤئندئنئ کورکةمونةر مةن ادةبيةت نةمةسة ءتئل ذلگئسئ رةتئندة باعالاؤ نيةتئندة ةمةسپئز. ونسئز دا ءبئز ءوزئمئزدئ ءتئل تذرعئسئنان دا، کورکةمونةر تذرعئسئنان دا بئلگئر سانامايمئز. ماسةلةنئث بذل جاعئن بئلگئر ماماندارعا قالدئرا وتئرئپ، بذل تؤئندئنئ تذرکئستاننئث ذلت-ازاتتئق کذرةس تؤئندئسئ رةتئندة قاراستئرماقپئز. بذل کئشکةنتاي کئتاپشانئث بئلدئرگئسئ کةلگةن ذلکةن قذندئلئعئنئث ءوزئ وسئندا. کئتاپتئث اتئنئث ءوزئ ذلکةن شئندئقتئ جانة ذلتتئق کذرةس باعدارلاماسئنان ورئن الاتئن جئگةرلئلئکتئ بئلدئرةدئ.

تؤئندئنئ مازمذن جاعئنان زةردةلةسةک، اأتورئمئزدئث سول ءبئر جاس کةزئندة بذکئل قوعامدئق قذرئلئستئ تولعاندئراتئن ماسةلةلةردئ، بارلئق الةؤمةتتئک، مادةني، ساياسي پروبلةمالاردئ سونشالئقتئ تةرةث دة کةشةندئ تذردة زةرتتةپ، اشئق، ايقئن تذسئندئرة ءبئلؤئ وقئرماندئ کادئمگئدةي تاثعالدئرادئ. بذل ةرةکشة قاسيةت اأتورئمئزدئث زاماناؤي ازاتتئق کذرةسئن ذيئمداستئرؤشئلار قاتارئنان ورئن الؤئنا مذمکئندئک بةرةدئ. وسئ کئتاپشاعا بولا پاتشالئق رةسةي وکئمةتئ ونئ تذتقئنداپ، جةر اؤداردئ. وسئلايشا ول ذلت-ازاتتئق کذرةستئث العاشقئ کذرةسکةرلةرئ ساپئنان ورئن الدئ. مئرجاقئپ کةثةستئک کةزةثدة دة، بالشةبةکتئک رةسةي وکئمةتئ تاراپئنان دا بذرئنعئدان بةتةر قؤدالاؤعا ذشئرايدئ، بذکئل ءومئرئ زئندانداردا، ايداؤدا، قؤعئن-سذرگئندة ءوتتئ. ةث سوثئندا ازاپتالئپ ءولتئرئلدئ.

مئرجاقئپ دؤلات ءوزئنئث جاستئق شاق تؤئندئسئ بولئپ تابئلاتئن بذل کئتاپشاسئندا الةؤمةتتئک قذرئلئمدئ جانة ادةت-عذرئپتار مةن مادةنيةتتئ کوبئرةک سئنعا الادئ. وتباسئلئق ءومئر مةن قاتئناستاردان باستاپ ءوز کةزئندةگئ اکئمشئلئک قذرئلئم مةن مةکةمةلةرگة قاتئستئ ذکئمةتتئث کوزقاراسئ مةن ذستانئمئنا دةيئنگئ ءاربئر ماسةلةنئ قاراستئرئپ، جان-جاقتئ سئن ةلةگئنةن وتکئزةدئ. اسئرةسة، حالئقتئث ءدئني تذسئنئگئ جانة ءدئن مةکةمةسئنة قاتئناسئ توثئرةگئندةگئ سئني وي-پئکئرلةرئ نازار اؤدارؤعا تذرارلئق. اأتورئمئزدئث وسئ وي-پئکئرلةرئ ءبئر اراعا توپتاستئرئلئپ قاراستئرئلار بولسا، ونئث جذرتشئلئققا سول کةزدة الةؤمةتتئک جاثارؤ باعئتئندا کةثةس بةرگةنئ اثعارئلادئ، ال بذل - سوناؤ ذلئ اقئن اباي کةزةثئنةن بةرئ قاراي قازاق ادةبيةتئ مةن باسپا ئسئندة جذرگئزئلئپ کةلة جاتقان جاديتشئلدئکتئث جيناقتئ کورئنئسئ.

اأتورئمئزدئث دالا قازاقتارئنئث ومئرئندة ءوزئ بايقاعان الةؤمةتتئک، ةکونوميکالئق، مادةني، ساياسي، اکئمشئلئک ماندةگئ بارلئق ماسةلةلةرگة وتکئر سئني کوزقاراسپةن قاراپ، سول کةزدةگئ جاعدايعا ساي دذرئس دةپ تاپقاندارئن باتئلدئقپةن ذسئنؤئ دا وتة تابيعي ءارئ ورئندئ دةپ بئلةمئز. بذل تذرعئدا اأتورئمئز - تولئق ماعئناسئنداعئ رةاليست، الةؤمةتتئک سئنشئ، جازؤشئ.

شئعارما ورئنبوردا شئعارئلعان "قازاق" گازةتئ توثئرةگئندةگئ توپتئث (کةزئندةگئ) وي-پئکئرلةرئ مةن کوزقاراستارئن بئلدئرةدئ. اأتوردئث "ويان، قازاقتا!" کوتةرگةن قئسقا-قئسقا تاقئرئپتارئ مةن دالةلدةنگةن وي-پئکئرلةرئ "قازاق" گازةتئندة دة کةث تذردة تالقئلانئپ جازئلعان-دئ.

سول کةزدةگئ پاتشالئق رةسةي وکئمةتئنئث تذرکئستان دالاسئنداعئ ساياسي جانة اکئمشئلئک ذستانئمئ، قازاق جةرئنئث ماسةلةسئ، ورئس تاقئرئبئنا قاتئستئ ساياسي، اکئمشئلئک جانة ةکونوميکالئق ماسةلةلةردئ دذرئس ءتذسئنئپ، جان-جاقتئ زةرتتةؤ ءذشئن اأتور قازاق جاستارئنا ورئس ءتئلئن جاقسئلاپ ذيرةنؤدئ ذسئنادئ. ول سونئمةن قاتار تذرکئستاندئق جاستارعا تاباندئ تذردة مئنا ءبئر ماسةلةنئ دة ذسئنادئ. ول جاستار ءوز ذيرةنگةندةرئن، بئلگةندةرئن حالئققا جةتکئزؤئ قاجةت، بذکئل کذش-جئگةرئن حالئقتئث دامئپ، ئلگةرئلةؤئ ءذشئن جذمساؤئ کةرةک دةگةن پئکئر ايتادئ. جاستاردئ وسئعان شاقئرادئ. ونئث بذل پئکئرئ دة بذگئن نازاردان تئس قالماؤعا ءتيئس.

1909- جئلئ جارئق کورگةن بذل تؤئندئنئ قايتا جاريالاؤعا جانة ونئ وزگةرئسسئز، سول قالپئندا جاريالاؤعا ءبئزدئ نة يتةرمةلةدئ؟ بذعان ءبئزدئ پاتشالئق رةسةي باستاپ، کةثةستئک رةسةي جالعاستئرئپ وتئرعان يمپةرياليستئک ساياساتتئث بارعان سايئن کذشةيؤئ يتةرمةلةدئ.

"ويان، قازاق!" ةث اؤةلئ پاتشالئق رةسةيدئ قالاي الاثداتسا، کةثةستئک رةسةي وکئمةتئن دة ءدال سولاي مازاسئزداندئردئ. "ويان، قازاققا!" پاتشالئق رةسةي تئيئم سالئپ، اأتورئن تذتقئنعا الئپ، جةر اؤداردئ. پاتشالئق رةسةي تذرعئسئنداعئ بذل تئيئم سالؤ، تذتقئنداؤ جانة جةر اؤدارؤ ساياساتئ کةثةستئک رةسةي کةزئندة دة جالعاستئ. ءتئپتئ کذشةية ءتذستئ. پاتشالئق رةسةي تاراپئنان تةک بةلگئلئ ءبئر مةرزئمگة تذتقئندالئپ، قؤعئندالعان مئرجاقئپ دؤلاتتئ کةثةستئک رةسةي وکئمةتئ ءبئرجولا تذتقئنداپ، قؤعئن-سذرگئندة ازاپتاپ ءولتئردئ. بذل جاعداي کةثةستئک کةزةثدة يمپةرياليستئک ساياسات پةن وتارشئلدئقتئث مةملةکةتتئک دةثگةيدة جذرگئزئلئپ، جالعاستئرئلئپ وتئرعانئن کورسةتةدئ.

ءبئز بذگئن ةکئ ورئس بيلئگئ تاراپئنان دا تئيئم سالئنعان بذل تاريحي تؤئندئنئ قايتا جاريالاپ، ءبئر جاعئنان ةلئمئزدة (تذرکئستاندئ ايتئپ وتئر - اؤد.) قازئر ذستةمدئک قذرئپ وتئرعان قاپاستاعئ ءومئر سيپاتئن اشکةرةلةؤ، ةکئنشئ جاقتان ةلئمئزدئث ازاتتئق قوزعالئسئنا تةک شئعارمالارئمةن عانا ةمةس، سونئمةن بئرگة ءوز ءومئرئن دة قيا وتئرئپ قئزمةت کورسةتکةن ويشئل کذرةسکةردئ ريزاشئلئقپةن ةسکة الؤ نيةتئندةمئز.

مئرجاقئپ دؤلات تةک ذلتتئق رؤحتئ بةينةلةدئ. پاتشالئق رةسةي تذسئنداعئ ورئستئث بارلئق اقئن-جازؤشئلارئ دا ورئس ذلتشئلدئعئنئث وکئلدةرئ ةمةس پة ةدئ؟ نةگة ولار بذگئن تةک ورئستئث عانا ةمةس، سونداي-اق بارلئق کةثةس وداعئ حالئقتارئنئث اقئن-جازؤشئلارئ بولئپ سانالادئ دا، مئرجاقئپ دؤلات جانة باسقا دا تذرکئستاندئق اقئن-جازؤشئلار ءوز ةلدةرئنئث ذلتتئق اقئن-جازؤشئلارئ بولئپ قابئلدانبايدئ جانة شئعارمالارئ ءوز ةلدةرئندة جاريالانبايدئ؟ بذل جاعدايدئ ادةبيةت تاريحئنا ارنالعان کةثةستئک وقؤلئقتاردان دا بايقاؤعا بولادئ. تذرکئستاندئق ذلتتئق اقئن-جازؤشئلاردئث وزدةرئ مةن ولاردئث شئعارمالارئ جايلئ تذرکئستان کةثةستئک رةسپؤبليکالارئنداعئ ادةبيةت تاريحئ وقؤلئقتارئندا ءبئر جول دا جوق. مئنة، وسئ جايلار دا کةثةستئک ورئس يمپةراليزمئنئث بةت پةردةسئن اشا تذسةدئ.

ءبئز قولئمئزدا بار مذمکئندئکتةر اياسئندا شئعارمالارئنئث جاريالانؤئنا تئيئم سالئنعان وسئ تذرکئستاندئق اقئن-جازؤشئلاردئث شئعارمالارئن مئسالعا الا وتئرئپ، ولاردئ سول قالپئندا جاريالاؤدئ جالعاستئرماقشئ ةکةنئمئزدئ بئلدئرةمئز. بذل تاسئلمةن ءبئز ءبئر جاعئنان سول ةلدئث حالقئ جاراتقان وي-پئکئر اعئمدارئن سئرتقئ الةمگة تانئتاتئن بولامئز، ةکئنشئ جاقتان کةثةس وکئمةتئنئث سول ةلدةر تؤرالئ وتئرئکتةرئن اشکةرةلةيمئز دةپ ذمئتتةنةمئز.

باسپا اتئنان

تايئر شاعاتاي

دةرةككوز: «جاس الاش» گازةتئ

سوڭعى جاڭالىقتار