جازئقسئز جالانئث قذربانئ - كوبجان بةرجانوأ
سول قاسئرةتتئ جئلدارئ جازئقسئز جالانئث، قؤعئن-سذرگئننئث قذربانئ بولعاننئث ءبئرئ - كوبجان بةرجانوأ.
ول وسئدان 110 جئل بذرئن ءبورلئ اؤدانئندا دذنيةگة كةلدئ. 31- جاسئندا اقتوبة وبلئسئ قوبدا اؤدانئ، كةيئن العا اؤدانئ اتقارؤ كوميتةتئنئث ءتوراعاسئ بولدئ. وسئ قئزمةتتة جذرگةنئندة «حالئق جاؤئ» اتانئپ، 15 جئلعا سوتتالئپ، ارتئنان اتؤ جازاسئنا كةسئلگةن. كوبجان بةرجانوأ تؤرالئ ناقتئ دةرةك از. سول ولقئلئقتئث ورنئن تولتئرماق بولئپ ونئث نةمةرةسئ بايان رئسقالي قئزئ 1990- جئلدارئ ك س ر و ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنة، باس پروكؤراتؤراسئنا، مةملةكةتتئك قاؤئپسئزدئك كوميتةتئنة سذراؤ سالعان. ءسويتئپ، اتاسئنئث جةكة ئسئمةن تانئسئپ، ولةر الدئندا تذسكةن جالعئز سؤرةتئن تاؤئپتئ. كةيئن تاعئ ءبئر نةمةرةسئ ليا بةرجانوأا وسئ ءئستئ قايتا كوتةرئپ، كةزئندة ورال ن ك أ د-سئنئث بةرگةن انئقتاماسئنان ارعئ اتالارئ جونئندة قوسئمشا تاريحي ماعلذماتتار العان. قولعا تيگةن قذجاتتاردئث بارلئعئ كوشئرئلئپ، كوبةيتئلئپ، باتئس قازاقستان، اقتوبة وبلئستئق تاريحي-ولكةتانؤ، ءبورلئ، قوبدا، العا اؤداندئق مذراجايلارئنا تاپسئرئلدئ. بذل قذجاتتاردئث ئشئندةگئ ةث قذندئ دذنية - كوبجاننئث بالاسئ رئسقالي بةرجانوأتئث جازعان ةستةلئگئ.
رئسقالي كوبجان ذلئنئث جازؤئنشا، پارتيانئث نذسقاؤئمةن ولار ورال وبلئسئنان كوشكةندة رئسقالي سةگئز جاستاعئ بالا ةكةن.
-1931- جئلدئث قئسئ ةدئ، - دةپ جازادئ ول. - ءبورلئ اؤدانئنداعئ قوشقار دةپ اتالاتئن، 30-40 ذيدةن تذراتئن شاعئن اؤئلدان ةكئ ات شاناعا ازدئ-كوپتئ مذلكئمئزدئ تيةپ الئپ، اكةم، وگةي شةشةم اعزادا، اجةم، مةن جانة قارئنداسئم ساعيرا اقتوبةگة قاراي باعئت ذستادئق. كةلةسئ كذنئ كةشكة قوبداعا جةتتئك. شاعئن عانا اؤئل، جاعالاي قازاقئ جةر ءذي. بئزگة ةكئ بولمةلئ جةر ءذي دايئنداپ قويئپتئ. بئزبةن بئرگة اكةمنئث ئنئلةرئ جاقسئعالي مةن تةمئرعالي دا كوشئپ كةلةدئ. كةيئن اكةي ايدالئپ كةتكةندة ولار بئزگة باس-كوز بولدئ. 1934- جئلدئث ءبئر كذنئندة، قاي اي ةكةنئ ةسئمدة جوق، اؤپارتكوم، اؤاتكومنئث قئزمةتكةرلةرئ ءبئزدئث ذيدة تولئپ كةتتئ. «سوأناركوم كةلةدئ، سوأناركوم» دةگةندئ عانا ةستيمئن. سذراستئرسام، بذل «حالئق كوميسسارلارئ كةثةسئ» دةگةن ءسوز ةكةن. كةلةتئن ادام - سول كةثةستئث ءتوراعاسئ وراز يسايةأ. كةلةسئ كذنئ قارا ءتذستئ 4-5 جةثئل كولئك ءبئزدئث ءذيدئث قاسئنا كةلئپ توقتاي قالئپ، ئشئنةن بئرنةشة كئسئ ءتذستئ. ذيگة الدئمةن جؤان سارئ، مذرتتئ كئسئ كئردئ. يسايةأ وسئ شئعار دةپ جورامالدادئم. سةبةبئ «يسايةأ وراز» دةگةن جازؤئ بار پورترةتتةردئ كةثسةلةردةن تالاي كوردئم. جورامالئم دذرئس بولئپ شئقتئ. ءسويتئپ قازاقستاننئث ذلكةن باستئقتارئنئث ءبئرئ وراز يسايةأتئ ءوزئمئزدئث ذيدة كوردئم. كةلةر جئلئ اكةم كليؤچةأوي (قازئرگئ العا) اؤدانئ اتقارؤ كوميتةتئنئث ءتوراعاسئ بولئپ تاعايئندالئپ، ءبئز العاعا كوشتئك». 1937- جئلدئث 29- قازانئ كذنئ رئسقالي دوستارئمةن اسئق ويناپ، كةش باتا ذيگة كةلسة، كذندة وسئ ؤاقئتتا شالقاسئنان اشئق تذراتئن سئرتقئ ةسئك كئلتتةؤلئ تذر. ةسئكتئ ءارئ-بةرئ جذلقئلايدئ، اشئلمايدئ، ئشتةن ءئلئپ الئپتئ، تارسئلداتئپ قاعادئ، ار جاقتان ةشقانداي بةلگئ بايقالمايدئ.
سالدةن سوث تةرةزةدةن قارادئم. اجةم جئلاپ وتئر. «ةسئكتئ اشئثدار» دةپ، يشارات ةتئپ ةدئم، اجةم «قازئر اشادئ» دةگةندةي قولئن سةرمةدئ. ذيگة كئرسةم، بولمةلةر تاس-تالقان، دذنية-مذلئك شاشئلئپ جاتئر. ن ك أ د-نئث ةكئ ادامئ ءذي-ئشئن ءتئنتئپ ءجذر ةكةن، ءئشئم ءبئر جاماندئقتئ سةزدئ. سودان الگئ جئگئتتةر ذيدةگئ ك.ماركستئث، ف.ةنگةلستئث، أ.لةنيننئث تومدارئن پاراقتاپ، ءئلؤلئ تذرعان سؤرةتتةردئ، پورترةتتةردئ سؤئرئپ الئپ، ارتئنداعئ تاقتايشاسئن اشئپ قارادئ. توسةك-ورئندئ اقتارئپ، ماتراستاردئ جئرتتئ. اكةمنئث قولئن كوتةرئپ تذرعئزئپ قويئپ، قالتالارئن ءتئنتئپ، ءذستئ-باسئن تذگةل تةكسةرئپ شئقتئ. سوثئندا اكةم جئلاپ وتئرعان ءبارئمئزدئث بةتتةرئمئزدةن ءسذيئپ، «كةلةم عوي» دةگةن سوزئمةن جذباتئپ، ةكئ جئگئتتئث سوثئنان ةرئپ كةتتئ. ءدال وسئ وقيعانئث الدئندا عانا اكةي كةشكئ تاماقتان كةيئن گازةت قاراپ وتئرئپ «مارشال تؤحاچةأسكيي، بليؤحةر، ةگوروأتئ «حالئق جاؤئ» دةپ تذتقئنعا الئپتئ. قازاقستاننان دا حالئق جاؤلارئ شئعئپ جاتقان كورئنةدئ، سولارعا نة جةتپةيدئ؟» دةگةن. سوندا ءوزئ دة جازئقسئز جالانئث قذربانئ بولاتئنئن سةزئپ وتئرعان ةكةن عوي، - دةپ جازادئ رئسقالي بةرجانوأ.
كوبجان بةرجان ذلئنا تاعئلعان كئنا قانداي؟ ةندئ سوعان توقتالايئق. ونئ تذتقئندار الدئندا، 1935- جئلئ ن ك أ د-نئث ءبورلئ اؤداندئق ءبولئمئنئث ؤاكئلئ داؤلةتوأ اقتوبة جانة ورال قالالارئنداعئ باسشئلارئنا بئلاي دةپ انئقتاما بةرگةن: «ازامات بةرجانوأ كوبجان تاما رؤئنئث نازار بولئمئنة قاراستئ قالبةك بولئمشةسئنةن. اتاسئ سارتتئث ءذش بالاسئ بولعان - بةرجان، حازيمجان جانة بةگالي سارتوأتار، ذشةؤئ دة داؤلةتتئ. ك.بةرجانوأتئث اكةسئ سارتوأ بةرجاننئث 1920- جئلئ 100 باس ءئرئ قاراسئ مةن 500 قويئ، 4-5 باتراعئ بولعان. سول جئلئ اؤداندئق ساؤدا كوميتةتئنئث قئزمةتكةرلةرئ انئقتاعانداي، سالئق ءذشئن بةرئلةتئن 100 قاپ ذندئ كومئپ تاستاعان. سول ؤاقئتتا بةرجانوأ كوبجان ورئنبور قالاسئندا پةداگوگ وقؤئنا وقئعان، اكةسئنئث كومةگئمةن 1921- جئلئ وقؤئن بئتئرگةن. كةيئن بولئستئق ءئس جذرگئزؤشئ بولعان، قئزمةت باسپالداعئمةن وسكةن. اكةسئ سارتوأ بةرجان 1927-1928- جئلدارئ قايتئس بولعان، اكةسئ ولگةن سوث، ول ذجئمداستئرؤعا دةيئن مالدئث بارلئعئن تاراتئپ جئبةرگةن. بةرجانوأ كوبجاننئث ءوزئ المانوأ بالتورة دةگةن ءئرئ بايدئث قئزئن العان، ول باي 1931- جئلئ 5 جئلعا ايدالئپ كةتكةن، ال بةرجانوأ المانوأ بالتورةمةن ول قايتئس بولعان 1933- جئلعا دةيئن حات الئسئپ وتئرعان. 1927- جئلئ بةرجانوأ كوبجان اكةسئ ولگةندة حازئرةت شيبةنتايةأقا اكةسئنئث ساداقاسئن وتكئزؤ ءذشئن جئلقئ بةرگةن. بةرجانوأتئث اكةسئنئث اتئندا «بةرجان قاجئ» دةپ اتالاتئن اؤئل بار، بةرجان سارتوأ بئرنةشة رةت مةككةگة بارئپ قايتقان».
سودان كوبجان بةرجانوأ ون بةس جئلعا سوتتالئپ، ماگادان وبلئسئنداعئ سولتذستئك-شئعئس ةثبةكپةن تذزةؤ لاگةرئنة (سةأأوستلاگ) جئبةرئلدئ. ول سودان ورالعان جوق. تذرمةدةن كةلگةن قاعازدا جازئلعانداي، 1943- جئلدئث 2- جةلتوقساندا قايتئس بولئپ، تذتقئنداردئث جالپئ زيراتئندا جةرلةنگةن.
«حالئق جاؤئنئث ذرپاقتارئ» دةگةن قارا تاثبا بةرجانوأ اؤلةتئنئث تئنئشتئعئن بذزدئ. وتاعاسئ تذتقئندالعاننان كةيئن جانذياسئ پاتةردةن شئعارئلئپ، بالالارئ وقؤدان الاستاتئلدئ. نةمةرة-جيةندةرئ اتاسئنئث اتئن اتاؤعا قورئقتئ.
ادئلةتتئلئك 1964- جئلئ عانا ورنادئ. ءدال وسئ جئلئ ك س ر و جوعارعئ سوتئنئث اسكةري القاسئ كوبجان بةرجانوأتئث ءئسئن قايتا قاراپ، ونئ تولئقتاي اقتاپتئ.