حالئقتئث تاربيةلئك داستذرلةرئ

بالا تاربيةسئنة، جالپئ ادام تاربيةسئنة تةرةث ءمان بةرئپ، ونئث ساتتئ قاعيدالارئ مةن ةرةجةلةرئن جاساعانداردئث ءبئرئ - قازاق حالقئ. ونئث تاربية-تاسئلدةرئ مةن تاجئريبةلةرئ وتة كوپ
None
None

حالئقتئث عاسئرلار بويئ جاساعان زور ةثبةكتةرئن جازئپ شئعؤ ذلكةن ةثبةك، قئرؤار جذمئس. ونئث ءبارئن قامتي الماساق تا، سول جذمئستئث ءبئر تامشئسئ رةتئندة ذلتتئث تاربية ئسئندةگئ سابيلئك كةزدةن ةس ءبئلئپ، ةر جةتكةنگة دةيئنگئ سالت، ءداستذر، ادةت-عذرئپ ذلگئلةرئ مةن ونةگةلةرئ بالانئث ءوسؤ جولئمةن بةرئلئپ وتئر.

قذرساق تويئ (ءداستذر). جاس كةلئنشةكتئث ةكئ قابات بولعانئ بةلگئلئ بولسا، ونئث ابئسئندارئ مةن قايئن سئثلئلةرئ سول ذيگة وثاشا قذرساق تويئن جاساتئپ، امان-ساؤ بوسانؤئنا تئلةك بئلدئرةدئ. قازاق عذرپئ بويئنشا بالا بئتكةن كةلئنشةكتئ «كذماندئ»، «اياعئ اؤئر»، «ئشئندة كوجةسئ بار» دةپ تذسپالداپ ايتادئ.

قازانجارئس. ايةل بوسانار ساتتة باسقا ايةلدةر قازانعا جةثئل-جةلپئ تاماق ئستةپ، ونئ بوساناتئن ايةلدةن بذرئن پئسئرمةك بولئپ جارئسادئ. حالئق ذعئمئ بويئنشا تؤاتئن بالا «قازان جارئسقا قاتئسئپ» ودان بذرئن ومئرگة كةلؤگة تئرئسادئ دةپ تذسئنگةن.

ءسذيئنشئ. «ءسذيئنشئ كةلئنئثئز كةلةدئ دةپ، ادةپپةن قول قؤسئرئپ سالةم بةردئ» («ناؤرئزباي - قانشايئم» جئرئنان). قؤانئشتئ حابار جةتكئزؤشئ ادام ءسذيئنشئ، ءسذيئنشئ دةپ كةلةدئ. مذندايدا قؤانئشتئ ءذي يةسئ قالاعانئثدئ ال دةيدئ. نةمةسة وعان ريزا بولاتئنداي سئيلئق ذسئنادئ. بذل شئن قؤانؤدئث، ريزالئقتئث بةلگئسئ. ءسذيئنشئ سذراؤدئث دا، ونئث ءسذيئنشئسئن الؤدئث دا ةشقانداي ةرسئلئگئ جوق.

شئلدةحانا. «سارسةنباي زور قؤانئشتئ بولئپ، شئلدةحاناعا قانشا قئز-بوزبالا جيئپ... بالانئث ةسئمئن جامال قويئپ ةدئ» (م.دؤلاتوأ). - «امانجول اتةكةم اؤلئنا شئلدةلئككة كةتكةن» (س.كوبةيةأ). كةي جةرلةردة شئلدةلئك دةپ تة اتايدئ. جاثا تؤعان نارةستةنئث قذرمةتئنة جاسالاتئن ويئن-ساؤئق، توي. مذندا «بالاثئزدئث باؤئ بةرئك بولسئن» دةگةندةي قذتتئ بولسئن ايتئلادئ، جاستار جينالئپ ءان سالئپ، دومبئرا تارتئپ، ولةث، جئر ايتادئ. شئلدةحاناعا شاقئرؤمةن دة، شاقئرؤسئز دا بارا بةرةدئ. شئلدةحانا ومئرگة ادام كةلگةننئث جانة وعان قؤانؤدئث ءبئر بةلگئسئ.

شاشؤ. «حانئمدار قانشايئمعا كةلگةن جةردةن شاشؤعا قذرت ورنئنا ءدئلدا شاشتئ» (ناؤرئزباي - قانشايئم). شاشؤ - قؤانئش ايعاعئ رةتئندة جاسالاتئن سالتاناتتئ ءداستذر. بالا تؤعاندا، كةلئن تذسكةندة، الئس ساپاردان كوپ كذتكةن جولاؤشئ كةلگةندة، قذدا كةلگةندة، تاعئ سول سياقتئ زور جاقسئلئق، قؤانئشتئ كذندةردة ايةلدةر قذرت-كامپيتتةن، كذمئس تيئننان شاشؤ شاشادئ. شاشئلعان شاشؤدئ تويعا قاتئسؤشئلار تةرئپ الئپ، ئرئم قئلئپ، بالالارئنا اپارئپ بةرةدئ. شاشؤدئ ايةلدةر عانا شاشادئ.

قالجا. «مةنئث سورلئ شةشةمة قالجا قايدا. قوي سات دةپ اكةم باردئ كورشئ بايعا» (س.تورايعئروأ). جاس بوسانعان ايةلگة ارناؤلئ مال سويئلئپ بةرئلةتئن تاماق «قالجا» دةپ اتالادئ. جاقئن ادامدار دا قالجا اكةلةدئ. بذل ءارئ سئيلاستئق، قذرمةت، ءارئ بوسانعان ايةل ساؤئعئپ كةتسئن دةگةن ماقساتپةن تؤعان ةلدئك ءداستذر، عذرئپ.
تئماققا سالؤ. ةل اراسئندا «شالا تؤئپ تئماققا سالئپ وسئرگةن ةكةن» دةگةن سوزدةر ءجيئ ةستئلةدئ. حالئقتا ادةتتة شالا تؤعان ءسابيدئ وسئلاي وسئرةتئن عذرئپ بار. ونئث سةبةبئ شالا تؤعان ءسابي ذستاؤعا، بةسئككة سالؤعا كةلمةيدئ، تئماق جئلئ ءارئ بولةؤگة ئثعايلئ بولادئ. جانة ءسابيدئث نةشة كذنئ كةم بولسا، سونشا كذن كةرةگةنئث ءار باسئنا ءئلئنئپ قويئلاتئندئقتان كذن كةرةگة باسئ ارقئلئ ةسةپتةلةدئ. مئسالئ: قئرئق كذن كةم بولسا كةرةگةنئث قئرقئنشئ باسئنان كةيئن بالا تئماقتان الئنئپ، ادةتتة جاثا تؤعان بالانئث ءراسئمئ جاسالا باستايدئ. ايتالئق ات قويؤ، بةسئككة سالؤ، ت.ب.

بةسئككة سالؤ. «ءالدي-ءالدي اق بوپةم، اق بةسئككة جات بوپةم» (بةسئك جئرئ). بةسئك - قاسيةتتئ، كيةلئ، قذتتئ مذلئك، ءسابيدئث التئن ذياسئ بولئپ ةسةپتةلةدئ. جاثا تؤعان بالانئ بةسئككة سالؤ دا حالقئمئز ءذشئن ةلةؤلئ ءداستذردئث ءبئرئ. بةسئككة سالؤ جولئ ذلكةن، ةلدةگئ تاربيةلئ، ونةگةلئ اجةلةرگة، ايةلدةرگة تاپسئرئلادئ. ول بةسئكتئ وتپةن الاستاپ، تئشتئرما جاساپ الئپ، بالانئ بةسئككة بولةيدئ. بةسئك ذستئنة جةتئ ءتذرلئ قادئرلئ تازا زاتتار قويئلادئ. بةسئككة سالعان ادامعا بةسئككة سالار، ياعني كادةلئ سئي بةرئلةدئ. وسئنداي قؤانئش ذستئندة «بةسئك جئرئ» ايتئلادئ: ايئر قالپاق كيئسئپ، اقئرئپ جاؤعا ءتيئسئپ، باتئر بولار ما ةكةنسئث؟ بارماقتارئث مايئسئپ ءتذرلئ ويؤ ويئسئپ، شةبةر بولار ما ةكةنسئث؟ تاثدايلارئث تاقئلداپ، ءسوزئثدئ جذرت ماقذلداپ، شةشةن بولار ما ةكةنسئث؟..

ءيت كويلةك (عذرئپ). ئرئمشئل حالقئمئزدئث بالانئ قئرقئنان (تؤعانئنا قئرئق كذن تولعان كذن) شئعارعاننان كةيئن ونئث كويلةگئنة ءتاتتئ تذيئپ، ونئ ءيتتئث موينئنا بايلاپ جئبةرةتئن ءداستذر بار. ءيتتئ بالالار قؤئپ جةتئپ، موينئنداعئ ءيت كويلةكتئ شةشئپ الئپ، ءتاتتئسئن ءبولئپ جةيدئ. كويلةكتئ بالاسئ جوق كةلئنشةكتةر ئرئم قئلئپ الادئ.

قئرقئنان شئعارؤ. قازاق حالقئنئث عذمئرئندا جةتئ، توعئز، وتئز، قئرئق ءبئر ساندارئ قاسيةتتئ دةپ ةسةپتةلةدئ. مئسالئ «جةتئ قازئنا»، «ءبئر توعئز»، «ءذش توعئز»، «قئرئقتئث ءبئرئ - قئدئر» دةگةن قاعيدالار وسئ ساندئق ذعئمنان پايدا بولعان. سونئث ءبئرئ بالانئ «قئرقئنان شئعارؤ» ءداستذرئ. ادةتتة بالانئث تؤعانئنا قئرئق كذن تولعان سوث ونئ ئدئسقا قئرئق ءبئر قاسئق سؤ قذيئپ شومئلدئرادئ. بذل رةسمي ءداستذر. وعان ذلكةن اجةلةر، ايةلدةر قاتئسادئ، كادة بةرئلةدئ، داستارحان جايئلادئ. ءسابيدئث قارئن شاشئ الئنئپ، ونئ سابيدئث ءوزئنئث كيئمئنة ماتاعا وراپ تئگئپ قويادئ.

تذساؤ كةسةر. «تذساؤئثدئ كةسةيئن، كذرمةؤئثدئ شةشةيئن» («تذساؤكةسةر جئرئ»). ءسابيدئ قاز تذرعاننان كةيئن تةز ءجذرئپ كةتسئن دةگةن تئلةكپةن جاسالاتئن عذرئپ، ئرئم. ول ءذشئن ارنايئ الا ءجئپ دايئندالادئ. بذل الا ءجئپ اتتاماسئن دةگةن ذعئمنان شئققان. سول جئپپةن بالانئث اياعئن كادئمگئدةي تذساپ، ونئ اياعئن جئلدام باساتئن ايةلگة قيدئرادئ. سذرئنشةك، جايباسار ادامدارعا كةستئرمةيدئ. تذساؤئ كةسئلگةن بالانئ قولئنان ذستاپ تةز جذگئرتةدئ، شاشؤ شاشئلادئ. بالانئث اتا-اناسئ تذساؤ كةسؤشئنئث كادةسئن بةرةدئ. تذساؤكةسةردئث ارناؤلئ جئرئ بار. مئسالئ: «قاز-قاز بالام، قاز بالام، قادام باسساث ءماز بولام. تاعئ، تاعئ باسا عوي. تاقئمئثدئ جاز، بالام. قاز باسا عوي، قاراعئم، قذتتئ بولسئن، قادامئث!» («تذساؤكةسةر» جئرئنان)

تذمار. بالا اؤئرعاندا مولدالارعا دذعا جازدئرئپ ونئ ءذشبذرئشتاپ ماتاعا نة تةرئگة تئگئپ بالانئث موينئنا تاعئپ قويادئ. بذل پالة-جالادان، ءتئل-كوزدةن، اؤرؤ-سئرقاؤدان ساقتايدئ دةگةن ذعئمنان تؤعان. تذماردئث تذرلةرئ كوپ، ونئ كةيدة جاس تولدةرگة، اؤئرعان مالدارعا تاعادئ.

تذلئم. «سارسةكة! كوثئلگة سولاي ةكةن دذرئس تا عوي، لياكيئندة شاريعاتتا بالاعا تذلئم قويؤ دذرئس ةمةس» (م.دؤلاتوأ). بالانئث (ذل، قئزدئ) كئشكةنتاي كةزئندة شاشئن وسئرمةي شةكةسئنة ةكئ شوق شاش قويادئ. مذنئ تذلئم دةپ اتايدئ. تذلئم كوبئنةسة قئز بالاعا قويئلادئ جانة ول سابيگة لايئقتئ عذرئپ.

كةكئل. «قاراعئم، اينالايئن، كةكئلدئم-اي، كوگئلدئرئ اققؤدئث سةكئلدئم-اي» (حالئق ولةثئ). جاس بالالاردئث شاشئن تةگئس ذستارامةن الئپ تاستايدئ دا ماثدايئنا ءبئر شوكئم شاش قالدئرئپ، ونئث جيةگئن تةگئستةپ قيئپ قويادئ. ونئ كةكئل دةيدئ. كةكئل بالالارعا جاراسئمدئ اجار بةرةدئ. كةكئل جئلقئدا دا بولادئ. «كةكئلئن كةسكةن كةر اتئم-اي، تيتتةيدةن وسكةن بةكزاتئم-اي» (حالئق ولةثئ).

(سةيئت كةنجةاحمةت ذلئنئث «جةتئ قازئنا» كئتابئنان).

سوڭعى جاڭالىقتار