دةنةسئ تيبةتتة، باسئ التايدا جةرلةنگةن بوكة باتئر

زاقپارات - شئينجاثدئق تانئمال جازؤشئ شامئس قذمارذلئ «بوكة باتئر» اتتئ تاريحي رومان جازئپ، ونئ 1987 جئلئ قئتاي ةلئندة جاريالادئ. وسئ شئعارما 1993 جئلئ «جذلدئز» جؤرنالئنئث 1-2 ساندارئندا جارئق كوردئ. وسئندا ايتئلعان دةرةك كوزدةرئنة قاراعاندا، بوكة باتئر جئرعالاث ذلئ 1846 جئلئ تؤعان. ءبئر اكةدةن اعايئندئ ةكةؤ. ارتئنان ةرگةن ءئنئسئنئث اتئ - شوكة
None
None

ХІХ عاسئردئث باسئندا التاي وثئرئنة اسئپ بارئپ قونئستانعان قازاقتارعا ارادا 50-60 جئل وتكةندة ءورئس-قونئسئ تارلئق ةتة باستادئ. ءاليمساقتان ئرگة تةؤئپ، قازئعئن تةرةث سئثئرگةن قالماق-تورعاؤئتتار جةر بةرة قويمايدئ. كورشئلةردةن قونئس الؤ ءذشئن بوكة باتئر شئثگئلدئث اققارئن، قاراعاش وثئرئنةن جاسئرئن تذردة بئرنةشة وشاق قازئپ، وعان قارا تالدئث ورتةنگةن ةسكئ كومئرئن كومئپ كةتةدئ. ارادا ءبئر تالاي ؤاقئت وتكةن سوث جةرگئلئكتئ قالماق تورةلةرئنةن مئنا جةر بئزدئكئ دةپ داؤلايتئن بولعان. سودان بايئرعئ شئثعئس حاننان بةرئ كةلة جاتقان كوشپةندئلةردئث قونئس يةلةنؤ جاساسئندا (زاثئندا) ايتئلعان: «يةسئز جةرگة كئم بذرئن كةلئپ كذلئن توكسة، جةر يةسئ سول بولادئ. ول ءذشئن قازعان وشاعئ، مورلةنگةن جذرتئ بولؤئ كةرةك» - دةلئنگةن قاعيداتقا سذيةنئپ، ةكئ تاراپ ادام شئعارئپ تةكسةرئپ كورسة، شئنئندا جةر استئنان شئثگئلدئث قارا تالئنئث كذيگةن كومئرئ شئعادئ. جةر يةسئ قازاقتار ةكةنئ دالةلدةنةدئ.

وسئلاي قازاق پةن قالماق اراسئندا جةرگة تالاس، جايئلئمعا ةگةس ذنةمئ بولئپ تذرادئ. اسئرةسة، بايئرعئ جئبةك جولئ بويئنداعئ بايلانئس بةكةتتةرئن كذش-كولئكپةن قامداؤدان باس تارتقانئ ءذشئن جةرگئلئكتئ بيلئك بوكة باتئرعا قئرئن قاراي باستايدئ. وسئنداي ءارتذرلئ سةبةپتةردئث كةسئرئنةن بوكة باتئر ةلئن باستاپ شئعئسقا قاراي بوعدا تاؤئنا كوشئپ بارادئ. بذل ولكة بذعان دةيئن قازاق بالاسئنئث تابانئ تيمةگةن جةر. بوعدا ءوثئرئنئث ورتالئعئ شونجئ قالاسئندا ءتورت ذلتتئث (حانزؤ، ذيعئر، موثعول، قازاق) وكئلدئگئ اشئلادئ. ءار ذلتتان شاثيا (وكئل) تاعايئندالادئ. قازاق اتئنان بوكة باتئر سايلانادئ.

وسئلاي ءوزئ دارا بيلئك جذرگئزةدئ. حالقئنا جايلئ ءومئر جاسايدئ. سوندئقتان دا بولار التاي، تارباعاتاي ءوثئرئنئث قازاقتارئ بوكةنئث ةلئنة ذدئرة كوشئپ كةلة باستايدئ. وسئ جاعداي تؤرالئ قئتايدئث ةستةلئك جازبالارئندا بئلاي دةپتئ: «گؤاث شذيدئث 30- جئلئ (1904 جئلئ) بوعدا اكئمئنئث ءئس باسقارؤشئسئ شي جئثنئث مالئمدةمةسئندة: التاي-تارباعاتاي ولكةسئ قاثئراپ يةن قالدئ. ونداعئ قازاقتاردئث تةث جارئمئ باسقا جاققا قونئس اؤداردئ».

جةرگئلئكتئ قئتاي شةنةؤنئكتةرئ ةرةنقابئرعا توثئرةگئنة كةلئپ قونئستانعان قازاقتاردئث كذشةيئپ كةتؤئنةن قورقئپ، ذرئمجئدةگئ ذكئمةتكة: «بوكة جةكة دارا حاندئق قذرؤدئ قولعا الئپ جاتئر» - دةپ ارئز تذسئرةدئ. ذكئمةت بوكة باتئردئ تذتقئنعا الادئ. ةلئن التاي، تارباعاتايعا قايتا كوشئرؤ ءذشئن اسكةر اتتاندئرادئ. ةل كوشؤدةن باس تارتئپ، اسكةرلةرمةن قاقتئعئسادئ. باتئردئث ءئنئسئ شوكة ءذرئمجئ ذلئعئنا ذلكةن سئي بةرئپ اعاسئن 1888 جئلدئث كذزئندة بوساتتئرئپ الادئ. تذرمةدةن شئققان بوكة ةلدئث استاناسئ بةيجئثگة بارام دةپ اتتانئپ كةتةدئ. ءبئراق بةيجئثگة بارمايدئ، جايلئ قونئس ئزدةپ جةر شالئپ كةتكةن ةكةن.

جئل وتكةن سوث كةلئپ ةلئن باستاپ شئعئسقا قاراي كوشةدئ. سول كةتكةننةن مول كةتئپ، تيبةت اسئپ، ءذندئستاننئث شةكاراسئنا ات تذمسئعئن تئرةپ توقتايدئ. بذل 1900 جئلداردئث شاماسئ.

بوكةنئث ةلئن قايتارئپ كةلؤ ءذشئن ذرئمجئدةن تولئق قارؤلانعان 500 اتتئ اسكةر شئعادئ. بوكة باتئر قارسئلئق كورسةتئپ، قئرعئن سوعئس بولادئ. قئتايدئث 500 شةرئگئنئث 300 ئن جةر جاستاندئرادئ. قازاقتاردان باتئردئث جالعئز ءئنئسئ شوكة جانة جيئرماداي ادام شئعئنعا ذشئرايدئ. قئرئلعان اسكةرئنئث كةگئن قايتارؤ ماقساتئندا قئتاي ذكئمةتئ بوكةنئث باسئ ءذشئن مول سئيلئق تاعايئندايدئ.

سودان بوكة باتئردئ 1904 جئلدئث جازئندا تيبةت تورةلةرئ ةل استاناسئ لحاسا قالاسئنا شاقئرادئ. قذرمةتتئ قوناقاسئ بةرةدئ. وسئ ساپاردان ةلئنة ورالعان تذستا بوكة اؤئرئپ، قازا تابادئ. حالقئ باتئردئ ءئنئسئ شوكةنئث قاسئنا جةرلةيدئ . بذل ولكة قازئر «ةسةك باتقان» دةپ اتالادئ. تيبةت اأتونوميالئ رايونئ، التئنتوق قورئق اؤدانئنئث جةرئ.

بوكة باتئر قازا بولعاننان كةيئن 12 تاؤلئك وتكةندة ذرئمجئدةن قيساپسئز اسكةر كةلئپ ةلدئ قايتا ايدايدئ. ذرئمجئدة جارئق كورگةن «شونجئ قازاقتارئنئث شئعئسقا اؤؤئ» اتتئ جيناقتئث 22 بةتئندة: «تيبةتكة بارعان قازاقتاردئ قايتارئپ اكةلؤ ءذشئن قازاق اتاماندارئ مةن مانساپتئلاردئ جئبةرئپ، 1300 وتباسئن 32 220 باس مالئمةن بئرگة التاي مةن تارباعاتايعا قايتارئپ اكةلدئ»، - دةپ مالئمدةگةن ةكةن.

چيث اسكةرلةرئ بوكة باتئردئث دةنةسئن كوردةن سؤئرئپ الئپ، باسئن كةسئپ اكةتةدئ. ويتكةنئ، بذل باستئ اكةلگةن ادامعا زور قوشةمةت كورسةتئلؤ ءتيئس. ذكئمةت باتئردئث باسئن ذرئمجئ كوشةسئنة ءئلئپ قويادئ. كةيئن بالاسئ راباي اكةسئنئث باسئن سذراپ الئپ، بايئرعئ مةكةنئ التاي ولكةسئندةگئ شئثگئلئنئث بويئ، ارالتوبة اؤئلئنا قاراستئ وباتئ قئستاعئنا اكةلئپ جةرلةيدئ.

وسئلاي بوكة باتئردئث دةنةسئ تيبةتتة، باسئ التايدا جةرلةنگةن. دةنة مةن باستئث اراسئ 3 مئث شاقئرئم الشاق جاتئر. وسئ بوكةنئث ةلئنةن ءبولئنئپ قالعان ازعانا جذرت تيبةتتة ءالئ كذنگة بار كورئنةدئ. ءبئراق بذتئندةي وزگةرئپ كةتكةن. تةك وزدةرئنئث قازاق ةكةندئكتةرئن عانا بئلةدئ.

( 20 اقپان، 2010جئلئ "نامئس" جؤرنالئنان)

سوڭعى جاڭالىقتار