اق ايۋلار سەمىرە باستادى
استانا. قازاقپارات - جاھاندىق جىلۋ ادامزاتتى الاڭداتقانمەن اق ايۋلارعا جاعىپ تۇر. ويتكەنى مۇز كوشسە تەنتىرەپ كەتەدى دەپ جۇرگەن حايۋاندار قازىر سەمىرە باستاعان. كەۋدەسىنە ماي جيناپ، سالماقتارى ارتقان.
بۇعان سەبەپ ازىق كوبەيدى. مۇز ەرىپ، جۇقارعان سوڭ بالىق پەن ءيت بالىقتى اۋلاۋ وڭايلادى. ءسويتىپ اق ايۋلار جەمىن ەش قينالماي تاۋىپ، كوپ جۇرمەي سەمىرىپ جاتىر. ءبىراق تىرشىلىك بۇلارعا قازىر وڭاي بولعانمەن ەرتەڭ قيىنداي ءتۇسۋى مۇمكىن.
بۇل نورۆەگيانىڭ سولتۇستىگىندەگى شپيتسبەرگەن ارالدارى. مۇندا قازىر كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى تەڭىز بەتىندەگى مۇز ەرىپ جاتىر. الايدا اركتيكالىق ارحيپەلاگتى مەكەندەيتىن اق ايۋلاردىڭ جاعدايى جايلى. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، 1992 -جىلداردان بەرى جىرتقىشتار الدەقايدا تولعان. دەنساۋلىقتارى دا ءبىرشاما نىعايعان. بۇل عالىمدار ءۇشىن كۇتپەگەن جاڭالىق بولسا كەرەك.
يون اارس، نورۆەگيا پوليارلىق ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى زەرتتەۋشىسى:
- ايۋ نەعۇرلىم سەمىز بولسا، سوعۇرلىم مىقتى بولادى. تەڭىز مۇزىنىڭ ايتارلىقتاي ەرىپ جاتقانىنان جانۋارلاردىڭ جاعدايى ناشارلاپ كەتەتىن شىعار دەپ ويلاعان ەدىك. ءبىراق ءبارى كەرىسىنشە بولىپ شىقتى. بۇل ولاردىڭ قورەگى ەداۋىر قولجەتىمدى بولا تۇسكەنىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.
ءيت بالىقتار ەرىگەن شاعىن مۇزدىڭ اينالاسىنا توپ-توبىمەن جينالادى. كەيىن ايۋلاردىڭ ولاردى ۇستاۋى وڭاي بولادى. عالىمدار 770 ايۋدى باقىلاپ، زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. مايماق تاباندىلاردىڭ قورەگى - تەڭىز جانۋارلارى اراسىنداعى مايلى تاعامنىڭ نەگىزگى كوزى سانالاتىن ءيت بالىق. الايدا زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار ولاردىڭ بۇعى مەن سويداق تىستىلەردى دە اۋلاعانىن بايقاعان. وسىلايشا جىرتقىشتار كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلىپ جاتىر.
دەسە دە، تابيعات زاڭدىلىعىنا قارسى كەلۋ مۇمكىن ەمەس. اق ايۋلار ءۇشىن تەڭىز مۇزى اۋاداي قاجەت. سوندىقتان قازىر وڭ وزگەرىستەر بايقالعانىمەن، بۇل ۇزاققا سوزىلا قويمايتىنى انىق. كەلەشەكتە مۇزدىڭ ەرۋى جانۋارلارعا قاۋىپ توندىرەدى - دەيدى ماماندار. ونىڭ ۇستىنە جاعاداعى مۇز تولىعىمەن ەرىپ كەتسە، ايۋلارعا شالعايعا قاراي ىعىسۋعا تۋرا كەلەدى. ياعني بويىنا جيناعان مايىن كوپتەپ جۇمساۋعا ءماجبۇر بولادى.
ايۋلاردىڭ وسى تۇرىنە قاتىستى وزگە زەرتتەۋلەردە ۇرعاشى ايۋلار مەن قونجىقتار مۇزدان الشاق مەكەندەسە، ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى تومەندەيتىنىن كورسەتكەن. سوندىقتان مۇزدىڭ اسقان جىلدامدىقپەن ەرۋى جالعاسا بەرسە، ايۋلار اقىر سوڭىندا جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن. اركتيكادا پوليارلىق ايۋلاردىڭ 20-عا جۋىق سۋبپوپۋلياتسياسى كەزدەسەدى. شپيتسبەرگەندەگى مايماقتار ءبىر كەزدەرى اڭ اۋلاۋشىلاردىڭ نىساناسىنا ىلىكتى. ءتىپتى ءبىرشاماسى اڭشىلاردىڭ قانجىعاسىندا كەتتى. الايدا 1970 -جىلى جىرتقىشتار حالىقارالىق دەڭگەيدە قورعاۋعا الىندى.
24.kz
