اليمەنت داۋىنىڭ ارتىندا نە جاتىر
استانا. KAZINFORM - ەلىمىزدە اليمەنت ءوندىرىپ الۋ كۇردەلەنىپ بارادى. بەرەشەك كولەمى ءوسىپ، اليمەنتتىڭ قالاي جۇمسالاتىنى دا قوعام تالقىسىنىڭ جاڭا وزەگىنە اينالىپ وتىر. Kazinform اگەنتتىگىنىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى ماسەلەنىڭ بايىبىنا ءۇڭىلدى.
ستاتيستيكا نە دەيدى؟
ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، 2025 -جىلى جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ وندىرىسىندە اليمەنتتىك مىندەتتەمەلەرگە قاتىستى 317,9 مىڭ ءىس بولعان.
بۇل - سوڭعى جىلدارداعى تۇراقتى ءوسىمنىڭ ايقىن كورىنىسى. ماسەلەن، 2020 -جىلى – 264، 2021 -جىلى – 284، 2022 -جىلى – 304، 2023 -جىلى – 326، ال 2024 -جىلى 343 مىڭ ىسكە جەتكەن.
مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە، 2025 -جىلعى شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا اليمەنت بەرەشەگىنىڭ جالپى كولەمى 18,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى.
- ىستەردىڭ باسىم بولىگىندە اليمەنتتەر جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ بۋحگالتەرياسى ارقىلى اي سايىن ءوندىرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار بورىشكەرلەردىڭ بانك شوتتارىنا جانە مۇلكىنە تىيىم سالۋ، شەتەلگە شىعۋىنا ۋاقىتشا شەكتەۋ قويۋ سەكىلدى شارالار قولدانىلادى. بۇدان بولەك، ادىلەت ورگاندارى مەن اكىمدىكتەردىڭ كۇشىمەن ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جۇمىستارى قاتار جۇرگىزىلۋدە، - دەلىنگەن مينيسترلىك اقپاراتىندا.
باس پروكۋراتۋرا اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن ىزدەۋدە جۇرگەن 818 ادامنىڭ بارىن حابارلادى، ولاردىڭ 743 ى - ەر ازاماتتار. جابىرلەنۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى - 21-49 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەر. 2024 -جىلى 717 ايەل بالالارىن اسىراۋ مىندەتىن ورىنداماعان اكەلەرگە قاتىستى ارىز تۇسىرگەن.
اليمەنتتىڭ ورنىنا ازارتتى تاڭدايتىندار بار
اليمەنت - وتباسىلىق قۇقىقتىڭ وزەگى. ول كامەلەتكە تولماعان بالالاردى، ال كەي جاعدايدا ەڭبەككە جارامسىز جۇبايلار مەن اتا-انالاردى ماتەريالدىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇل مىندەت تەك اجىراسقان كەزدە ەمەس، ەرلى-زايىپتىلار بىرگە تۇرعان جاعدايدا دا ورىندالۋى مۇمكىن.
زاڭعا سايكەس اليمەنت 18 جاسقا دەيىن مىندەتتى تۇردە تولەنەدى. ەگەر بالا كۇندىزگى بولىمدە ءبىلىم السا، تولەم 23 جاسقا دەيىن ۇزارتىلۋى ىقتيمال.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ءبىر بالاعا - تابىستىڭ تورتتەن ءبىرى، ەكى بالاعا - ۇشتەن ءبىرى، ءۇش جانە ودان كوپ بالاعا - جارتىسى قاراستىرىلادى. تولەم مولشەرى سالىق ۇستالعاننان كەيىنگى تابىستان ەسەپتەلەدى.
- 2025 -جىلى ورتاشا جالاقى 423133 تەڭگە بولسا، ءبىر بالاعا شامامەن 105783 تەڭگە تيەسىلى. ءبىراق تابىس تۇراقسىز بولعان جاعدايدا سوت ناقتى اقشالاي سومانى بەكىتەدى. ونىڭ ەڭ تومەنگى شەگى - كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 20 پايىزى (9246 تەڭگە). بۇل نورما اسىرەسە جەكە كاسىپكەرلەر مەن فريلانسەرلەرگە قاتىستى. وتكەن جىلدان باستاپ اليمەنت ارنايى بانك شوتىنا اۋدارىلادى. بۇل قاراجاتتى باسقا قارىزدار بويىنشا ءوندىرىپ الۋدان قورعايدى، - دەيدى زاڭگەر، «One Stop Service - ءبىر قادام» جوباسىنىڭ كوورديناتورى ءلاززات راقىشەۆا.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، سالاداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە - اليمەنتتەن جالتارۋدىڭ ءتۇرلى ايلاسى.
- كوپ جاعدايدا اتا-انانىڭ ءبىرى اليمەنتتى از تولەۋ ءۇشىن رەسمي تۇردە ەڭ تومەنگى جالاقىنى عانا كورسەتەدى. ناقتى تابىسى كولەڭكەدە قالىپ، بالاعا ماردىمسىز قاراجات تيەدى. مۇنداي جاعدايدا سوت اليمەنتتىڭ تۇراقتى مولشەرىن بەكىتە الادى، - دەيدى ول.
ەندى مۇنداي بورىشكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە قاتىستى دەرەكتەردى جەدەل الۋ ءۇشىن اقپاراتتىق جۇيە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بازاسىمەن ىقپالداستىرىلماق. سونىمەن قاتار اگرەگاتور-سايتتار ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ جاسىرىن تابىسىن انىقتاۋ تەتىگى قاراستىرىلىپ وتىر.
بۇدان بىلاي بورىشكەرلەردىڭ وزگە دە كىرىس كوزدەرى - ەلەكتروندى ءامياندار، بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر، باعالى قاعازدار نارىعى، ساۋدا بيرجالارى، جەلىلىك ماركەتينگ پەن تاكسي قىزمەتتەرى ارقىلى تاپقان تابىستارى دا باقىلاۋعا الىنباق. ويتكەنى بىلتىر بەرەشەگى بار 1800 گە جۋىق ادام 5 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجىسىن قۇمار ويىندارعا جۇمساعان. دەپۋتاتتار مۇنى جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ سالعىرتتىعىمەن بايلانىستىرادى.
- جەكە سوت ورىنداۋشىلارى بورىشكەردى ىزدەپ، تابىس كوزىن انىقتاپ، قارىزدى وندىرۋگە قۇلىق تانىتپايدى. ونىڭ ۇستىنە حالىقتىڭ تىرناقتاپ جيناعان قارجىسىن جىمقىراتىندار دا بار. وعان ءۇش جەكە سوت ورىنداۋشىسىنىڭ جىلجىمايتىن مۇلىكتى ساتۋ جانە جالعا الۋ اكتىلەرىن پايدالانىپ، وتباسى بانك سالىمشىلارىنىڭ 3,4 ميلليارد تەڭگەسىن قولدى قىلدى دەگەن دەرەك دالەل، - دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان.
سونداي-اق جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ اشىق ءتىزىمىن جاريالاۋ ۇسىنىلدى. بۇل ازاماتتارعا ولاردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرىپ، رەيتينگى تومەن مامانداردى قىزمەتتەن شەتتەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. بۇدان بولەك، ليتسەنزياسىنان ايىرىلعان جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە قايتا ورالۋىنا تىيىم سالۋ جونىندە نورما قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ايتا كەتۋ كەرەك، وتكەن جىلدان باستاپ ءۇش ايدان اسقان اليمەنت بەرەشەگى ءۇشىن ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلدى.
ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا، 2026 -جىلدان باستاپ تابىستى جاساندى ينتەللەكت ارقىلى مونيتورينگتەۋ، از قامتىلعان ازاماتتارعا زاڭ كومەگىن سۋبسيديالاۋ جانە «ۇلتتىق قور - بالالارعا» باعدارلاماسىمەن ىقپالداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى رەسەيمەن ۇقساس
الەم ەلدەرىندە اليمەنت ءوندىرۋ تەتىكتەرى ءارتۇرلى، ءبىراق بارلىعىنىڭ ماقساتى ءبىر - بالانىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جانە اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلاۋ.
ۇلى بريتانيا تاجىريبەسىندە اليمەنت مولشەرى اتا- انانىڭ تابىسىنا جانە بالالاردىڭ سانىنا تىكەلەي بايلانىستى. نەگىزگى تولەم مەرزىمى - بالا 16 جاسقا تولعانعا دەيىن. ەگەر بالا وقۋىن جالعاستىرسا، تولەم تاعى ءتورت جىلعا سوزىلادى. مولشەرلەمە تابىسقا قاراي وزگەرەدى: اپتالىق جالاقىسى 800 فۋنتتان اسسا، ءبىر بالاعا - 9 پايىز، ەكى بالاعا - 12 پايىز، ءۇش جانە ودان كوپ بالاعا - 15 پايىز. تابىس اپتاسىنا 7 فۋنتتان از بولسا، اليمەنت تولەۋ تالاپ ەتىلمەيدى. بۇل ءتاسىل تابىسى تومەن وتباسىلارعا ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتى ازايتىپ، ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
گەرمانيادا اليمەنت تولەۋ ديۋسسەلدورف كەستەسىنە نەگىزدەلەدى، ول بالانىڭ جاسىن جانە اتا-انانىڭ تابىسىن ەسكەرەدى. مىسالى، 5 جاسقا دەيىنگى بالاعا - 437 ەۋرو، 11 جاسقا دەيىن - 502 ەۋرو، 17 جاسقا دەيىن - 588 ەۋرو تولەنەدى. گەرمانيادا اتا- انا بالاسى جوعارى ءبىلىم العانعا دەيىن ونى قارجىلاي قولداۋعا مىندەتتى.
فرانسيادا اليمەنتتەن جالتارعان اتا-انالارعا ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جانە 15 مىڭ ەۋرو ايىپپۇل قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار اتا-انا مەكەنجايىن نەمەسە قارجىلىق جاعدايىن وزگەرتكەنىن ءتيىستى ورگاندارعا حابارلاۋعا مىندەتتى. تالاپ ورىندالماسا، 6 ايعا دەيىن قاماۋ جانە 8 مىڭ ەۋرو ايىپپۇل سالىنۋى مۇمكىن. فرانسيادا اليمەنتتى بالا بىرگە تۇرمايتىن اتا-انا تولەيدى، ال تولەم كولەمى سوت شەشىمىنە بايلانىستى 300 ەۋرودان بىرنەشە مىڭ ەۋروعا دەيىن وزگەرەدى.
اۆستراليادا اليمەنت ءوندىرۋ اۆتوماتتاندىرىلعان جانە بالالاردى قولداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك اگەنتتىك ارقىلى جۇزەگە اسادى. تولەم اتا-انانىڭ جىلدىق تابىسىنىڭ شامامەن 25 پايىزىن قۇرايدى جانە بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن تولەنەدى. ەگەر اتا-انا مىندەتتەمەسىن ەرىكتى ورىنداماسا، قاراجات ونىڭ شوتىنان ءماجبۇرلى تۇردە ۇستالادى. سونىمەن قاتار اجىراسۋ كەزىندە بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان بۇرىنعى جۇبايى ورتاق مۇلىك پەن اكتيۆتەردىڭ 65 پايىزىنا دەيىن الا الادى. بۇل جۇيە مىندەتتەمەدەن جالتارۋدىڭ مۇمكىندىگىن بارىنشا ازايتادى.
زاڭگەر ءلاززات راقىشەۆانىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى رەسەيمەن ۇقساس.
- قازاقستاننىڭ اليمەنت ءوندىرۋ جۇيەسى رەسەيگە كەلەدى، ياعني تابىستان ۇلەستىك ءوندىرىپ الۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن. ءبىراق ءبىزدىڭ جۇيەمىزدە ءبىر بالاعا تولەنەتىن ەڭ تومەنگى اليمەنت مولشەرى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70 پايىزى كولەمىندە ناقتى بەكىتىلگەن. كوپتەگەن ەلدەردەن ايىرماشىلىعى، اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن قاتاڭ اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار بەرەشەكتىڭ ءاربىر كەشىكتىرىلگەن كۇنى ءۇشىن 0,1 پايىز مولشەرىندە ايىپپۇل ەسەپتەلەدى، - دەيدى سپيكەر.
تاعى ءبىر ەرەكشەلىك - قازاقستان حالىقارالىق اليمەنت ءوندىرىپ الۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاعان. ول بورىشكەر باسقا قاتىسۋشى مەملەكەت اۋماعىندا بولسا دا، اليمەنت وندىرۋگە قۇقىق بەرەدى.
اليمەنت ەسەپتىلىگى: قۇقىق پا، الەۋمەتتىك ماسەلە مە؟
جاقىندا شامامەن 200 ازامات اليمەنت الۋشىلارعا مىندەتتى ەسەپ بەرۋدى ەنگىزۋدى ۇسىندى. ولاردىڭ پىكىرى بويىنشا، اليمەنت بالاعا ارنالعان قاراجات بولسا دا، ونىڭ قالاي جۇمسالىپ جاتقانى باقىلاۋسىز قالىپ وتىر.
- كوپ جاعدايدا ايەلدەر اليمەنتتى ءوز پايداسىنا جاراتادى. تۇركيادا تەڭىز جاعاسىندا دەمالىپ، ءۇش بالاعا ءارقايسىسىنا 500-600 مىڭ تەڭگەدەن الادى، وزدەرىنە اۋقاتتى ەر ازاماتتاردى تاۋىپ، اجىراسادى. قاراجاتتىڭ قالاي جۇمسالعانى تۋرالى ەسەپ بەرمەيدى، - دەيدى قوعام بەلسەندىسى اندرەي كۋزمين.
الايدا پىكىر قارسىلىق تۋعىزدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، الەمدىك تاجىريبە اتا- انالار اراسىنداعى سەنىمگە نەگىزدەلەدى.
- بالانىڭ جانىندا جۇرگەن اتا-انانىڭ كۇتىمگە، تاربيەگە، قولداۋعا قوسقان ۇلەسىن ەسەپتەسەك، شىعىننان شاتاسۋعا بولادى. مۇنى باعالاۋ كەرەك، - دەپ سانايدى ءماجىلىس دەپۋتاتى يرينا سميرنوۆا.
ال ايەلدەر قاۋىمى بۇل ارەكەتتى تۇرمىستىق تەرروريزمگە تەڭەپ وتىر.
- 20 مىڭ تەڭگە اليمەنت تولەيتىندەر بار. سول جايلى ايەلدەر ەسەپ بەرۋى كەرەك ەكەن. بۇل - تۇرمىستىق تەرروريزم. سەبەبى ەگەر اكە شىعىن بويىنشا ەسەپ تالاپ ەتسە، وندا بالانىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىنە قۇنى 100 مىڭ تەڭگەدەن اساتىن قىسقى كيىمنەن باستاپ، ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالارعا دەيىن قاتىسۋعا دايىن بولۋى كەرەك، - دەيدى كوپبالالى انا گۇلميرا حامزينا.
قۇقىق قورعاۋشىلار اشىقتىقتى تالاپ ەتۋ يدەياسى قيسىنسىز ەمەستىگىن، ءبىراق ول تولەم مولشەرى جەتكىلىكتى شەكتە بولعان جاعدايدا عانا ورىندى بولاتىنىن العا تارتادى.
- 500-600 مىڭ تەڭگە، ءتىپتى ميلليون تەڭگە كولەمىندە اليمەنت وندىرىلەتىن ىستەر بار. سولارعا ەسەپتىلىك ەنگىزۋدى ورىندى سانايمىن. سەبەبى تاجىريبەمدە وسىعان ۇقساس جاعداي بولدى. كوپ كولەمدەگى قاراجاتقا باقىلاۋ بولعانى ورىندى، - دەيدى ادۆوكات باقىتجان شالابايەۆا.
بۇعان دەيىن ساراپشىلار ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە مەملەكەتتىك اليمەنتتىك قور قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. الايدا ادىلەت ءمينيسترى ەرلان سارسەمبايەۆ باستامانىڭ قولداۋ تاپپاۋىنىڭ سەبەبىن ونىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە سالماق سالاتىنىمەن بايلانىستىردى.
- مەملەكەت وسى شىعىنداردى ءوز موينىنا الاتىنىن بىلسە، اليمەنت تولەۋشىلەردىڭ سانى كۇرت ارتۋى ىقتيمال، - دەدى مينيستر.
جاۋاپتى ۆەدومستۆونىڭ باسشىسى اتاپ وتكەندەي، كوتەرىلىپ وتىرعان تاقىرىپ شىن مانىندە وزەكتى. ماسەلە تەك اليمەنتتىك مىندەتتەمەلەردە ەمەس، وتباسىعا قاتىستى تەرەڭ پروبلەمالاردا جاتىر.
- وكىنىشكە قاراي بۇرىن حالقىمىزعا ءتان قۇندىلىقتار قازىرگى تاڭدا ازايىپ كەتتى. ستاتيستيكا كورسەتكەندەي، ءار ەكىنشى نەكە بۇزىلۋدا. سالدارىنان بالالار زارداپ شەگەدى. قازىرگى كەزدە 12 مىڭ اليمەنت تولەۋشى «قىزىل» ايماقتا تۇر. ولارمەن جەكە سوت ورىنداۋشىلارى جانە زاڭنامالىق تەتىكتەر ارقىلى نىسانالى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىراق بۇل پروبلەمانى تولىق شەشپەيدى، - دەپ تولىقتىردى مينيستر.
اليمەنت ماسەلەسى قۇقىقتىق سيپاتقا عانا ەمەس، تەرەڭ الەۋمەتتىك مانگە يە. مىندەتتەمەلەردى ورىنداماۋ وتباسى قۇرىلىمىن السىرەتىپ، بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق جانە ەموتسيونالدىق دامۋىنا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. سوندىقتان پروبلەمانى شەشۋ تەك زاڭنامالىق شارالارمەن شەكتەلمەي، تاربيەلىك جانە الەۋمەتتىك قولداۋدى بىرىكتىرەتىن كەشەندى ءتاسىلدى تالاپ ەتەتىنىن بايقايمىز.
اۆتور
ءمولدىر سنادين
