التىنعا اربالعان الەم
استانا. قازاقپارات - تاريح قاتپارىنا كوز سالار بولساق، العاشقى التىن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن بۇرىنعى ءتورتىنشى مىڭجىلدىقتا اراب شولىندەگى سۋى تارتىلعان ءبىر وزەننىڭ ارناسىنان تابىلعان.
ءاۋ باستا ادامزات التىندى كۇننىڭ، جارىقتىڭ، ءسان-سالتاناتتىڭ، بيلىكتىڭ، ماڭگىلىك نىشانىنا بالاعان. وسىعان قاراعاندا التىننىڭ قادىرى سول كەزدە-اق ارتقانى بەلگىلى. جۇرە كەلە التىن ءار مەملەكەتتىڭ قۋاتى مەن بايلىعىنىڭ قاينار كوزىنە اينالدى. قازىر دە سولاي. قاي ەلدىڭ التىن قورى كوپ، سول ەلدىڭ تۇرمىسى مىعىم، ەكونوميكاسى تەگەۋرىندى.
الايدا ايتپاعىمىز بۇل ەمەس. تىلگە تيەك ەتەرىمىز، ەرتەرەكتە ەل اۋزىندا پايدا بولعان «عاجايىپ التىن ولكەلەر» جونىندە بولماق. ادام بالاسى التىننىڭ نارقىن بىلگەلى بەرى، وعان دەگەن قۇمارلىق باسىلعان ەمەس. سول سارى تەمىر ءۇشىن جان بەرىسىپ، جان الىسىپ، اتىسىپ-شابىسىپ، ءيت ولگەن ولكەگە ساپار شەگىپ، اقسۇيەك بوپ شاشىلىپ قالعاندار قانشا ما؟
التىن جانە سونىمەن بايلانىستى اڭىز دەگەندە، تالايدىڭ دەگبىرىن العان باتۋحاننىڭ التىن اتى، كەرۋەن-كەرۋەن قازىناسى نەمەسە مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى ادامدى ساعىمشا ارباعان ەلدورادو، ۇندىستەردىڭ جەتى التىن قالاسى سيبولا، تەڭىزگە باتقان يسپان كەمەلەرىندەگى التىندار جونىندەگى اڭىزداردى اتاساق تا جەتەدى. وسى اڭىزدىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ، «التىننىڭ بۋىمەن» اۋىرعاندار دا جەتەرلىك. بۇل اڭىزداردىڭ ارقاۋى بولعان ولكەلەر بار ما، جوق پا، ەندى سوعان كەلەلىك.
بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازىنا ىزدەۋشىلەردىڭ دەگبىرىن قوزدىرىپ جۇرگەن ەلدورادو جونىندەگى اڭىز امەريكانىڭ اشىلۋىمەن بايلانىستى. جاڭا الەمگە اياق باسقان ەۋروپالىقتار جەرگىلىكتى ۇندىستەردەن ينەكتەردىڭ عاجايىپ ولكەسى ەلدورادو جونىندە ەستيدى. وتىز ەكى تىستەن شىققان اڭگىمە لەزدە امەريكاعا بارىپ كەلىپ جاتقان ەۋروپالىقتار ارقىلى كارى قۇرىلىققا تارادى. سول-اق ەكەن التىنعا مالشىنعان عاجاپ ولكەنى ىزدەۋگە توپ-توبىمەن جۇرت اتتانا باستادى.
العاشىندا بۇعان سەنبەگەندەر ۇندىستەردەن تونالعان التىن جانە وزگە دە قىمبات زاتتار كەمەگە تيەلىپ، ەۋروپا جاعالاۋىنا كەلە باستاعان سوڭ، امالسىز سەنۋگە ءماجبۇر بولدى. كىم دە بولسا، تەگىن بايلىقتان قۇر قالماۋعا اسىقتى. جۇرت وڭتۇستىك امەريكاعا جەتۋگە جانتالاستى. العاشقى بولىپ قازىنا تيەلگەن ءتورت كەمە 1533-جىلى يسپان جاعالاۋىنا كەلىپ زاكىر تاستادى. وسىدان كەيىن-اق ەلدورادونىڭ ەشقانداي اڭىز ەمەسىنە جۇرت كامىل سەندى.
سول ون بەسىنشى عاسىردان بۇگىنگى جيىرما ءبىرىنشى عاسىرعا دەيىن التىن ىزدەۋشىلەردىڭ ەشقايىسى ينەكتەردىڭ عاجايىپ ولكەسى ەلدورادوعا تاپ بولعان جوق. تالايدىڭ باسى وڭتۇستىك امەريكانىڭ ءيت تۇمسىعى باتپاس ورماندارىن دا، جۇتپاسى كوپ باتپاقتارىن دا، ادامعا الدىرماس تاۋلى اسۋلاردا شاشىلىپ قالدى. دەگەنمەن 1535-جىلى سەباستيان دە بەلالكاسار، 1775-1780- جىلى نيكولاي رودريگەس، ودان كەيىنگى حيمەنەس دە كەسادا باستاعان ءىرى ەكسپەديسيالار ساندىق-ساندىق التىن تاپپاسا دا وڭتۇستىك امەريكانىڭ جاعراپياسىنا، ەتنوگرفياسىنا قاجەتتى ۇلكەن پايدا اكەلدى. دەگەنمەن وسى جولى ولار ەلدورادو امازونكا مەن ورينوكو وزەندەرىنىڭ اراسىندا دەگەن بولجامعا كەلدى. ەندىگى ساپار سولاي اتتانۋ بولاتىن.
يسپاندىق مارتينەس جەتى ايلىق ساپارىندا جارتى امەريكانى شارلاپ ءجۇرىپ، ەلدورادونىڭ ورتالىعى مانواعا جەتتى. قالا قوجايىنى موكسونىڭ سارايىندا بولدى. كەيىننەن ءوز كۇندەلىگىنە كورولدىڭ سارايىنداعى جاعدايدى رەت-رەتىمەن ءتۇسىرىپ، كورول ۇيقىعا جاتار الدىندا التىن ارالاستىرعان سۋمەن شايىناتىنىن جازعان. سارايدىڭ ءوزى التىنمەن ورنەكتەلگەنىن، ازاندا جانە كەشكە كۇن ساۋلەسىمەن ەرەكشە تۇسكە بويالاتىنىن تاڭ قالا كۇندەلىگىنە تۇسىرگەن. ءبىراق التىنعا مالشىنعان ايماقتى وعان ەشكىم كورسەتپەگەن. سوعان وكىنەتىنىن، ەۋروپاعا قازىنا تيەلگەن كەمەمەن قايتپايتىنىن قاپالانا ايتقان.
شىندىعى سول، التىن ىزدەۋشىلەردىڭ ەشقايىسى التىن ولكەن ەلدورادونى تاپپاعان. وسى ۋاقىتقا شەيىن تەك ول اتاۋ اڭىز رەتىندە اتالىپ كەلەدى. اقيقاتىنا كەلەر بولساق، اڭىزدىڭ تۋۋى ۇندىستەردىڭ چيبا تايپاسىنا بايلانىستى. ولاردىڭ كوسەمى ءار ءتۇرلى مەرەكە كەزدەرىندە ونىڭ باسىنا كيەر قانات جاپسىرىلعان ءتاجى التىنمەن بويالىپ، بۇلاققا سۋعا ءتۇسىپ وتىرعان. ول سۋعا شومىلعان كەزدە بۇلاققا ءار ءتۇرلى التىنان جاسالعان بۇيىمدار تاستالعان. ونداعىسى «سۋدىڭ قاسيەتى ارتادى» دەگەن تۇسىنىك بولسا كەرەك-تى.
مىنە، «التىن بۇلاق - ەلدورادو» دەگەن اڭىزدىڭ وزەگىندە وسى ءبىر ۇندىستەردىڭ سالت-ءداستۇرى جاتىر. ال ول جۇرتقا اڭىز بوپ تاراپ، ەۋروپادان كەلگەن كونكيستادورلاردىڭ قۇلاعىنا قازىنالى ولكە بولىپ جەتكەن. تاعى ءبىر امەريكا قۇرلىعىنداعى التىن ولكە جونىندەگى اڭىزعا ارقاۋ بولعان ايماق - سيبولا. تەك التىنان قالانعان جەتى شاهار جونىندەگى اڭگىمە ەۋروپالىقتاردىڭ عانا اراسىندا ەمەس، ۇندىستەردىڭ اراسىندا دا قىزعۋشىلىق تۋدىرعان. ولار سيبولانى التىن شاهار دەپ ەمەس، جەتى قازىنالى ۇڭگىر دەپ اتاعان.
ەۋروپالىق ساياحاتشى فراي ماركوس دە نيزا دەگەن بىرەۋ 1539-جىلى وسى ولكەگە العاش اياق باسىپ، وسىنداعى ۇندىستەردىڭ اپاچ تايپاسىمەن كەزدەسكەن. اپاچتار وعان التىنان تۇرعىزعان جەتى شاهارى بار عاجايىپ ولكە سيبولا جايلى ايتادى... سونداي-اق التىن تەرىپ الاتىن بۇلاق-تۇمالاردى، قۇيما التىندار كەزدەسەتىن كانونداردى كورسەتەدى. بۇگىنگى التىن ىزدەۋشىلەر سول فراي ماركوس دە نيزا جازىپ كەتكەن كۇندەلىكتەگى جازبالاردى بەتكە ۇستاپ، اريزونا شتاتىن ءالى كۇنگە كەزىپ ءجۇر. ارينە ولجالى بولعاندار دا جوق ەمەس...
يسپاندىقتار اپاچتار كورسەتكەن كەن ورىندارىنان توننالاپ التىن جيناعان. ونى كەمەلەرگە تيەپ يسپان كورولدىگىنە جىبەرىپ وتىرعان. دەگەنمەن 1700-جىلى سول جەردە التىنمەن اينالىسىپ جۇرگەن يسپاندار بىزگە بەلگىسىز توسىن ءبىر وقيعادان كەيىن التىنعا مالشىنعان القاپتان كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. كەتەرىندە ۇندىستەرگە، «التىن كەندەرىن، بۇلاقتاردى ەشكىم ايتپاۋلارىڭدى سۇرايمىز. ەگەر دە وزگەلەرگە سىر شاشا قالساڭدار، قۇدايلار رەنجىپ، سەندەردى قاهارىنا الادى» دەپ قورقىتادى.
سودان بەرى ول القاپتاعى التىنداردى ەشكىمنىڭ جولى بولىپ تاپپاعان. ءتىپتى اتى-شۋلى سيبولا جونىندەگى اڭىز مەحيكو كورولى دون انتونيو دە مەندوسونى دا مازالاعان. اقىرى سول اڭىز ايماققا ەكسپەديسيا اتتاندىرۋدى ءجون كورگەن. جەرگىلىكتى ۇندىستەردەن جول كورسەتۋشىلەر، قارا جۇمىسشىلار جالداعان ءىرى ەكسپەديسيا جولعا شىققان. دىتتگەن جەرىنە جەتكەن مەن بارلاۋشىلار الدا ۇندىستەر سوعىسۋعا دايارلانىپ جاتقانى جونىندە حابار جەتكىزگەن. ونسىز دا الدەنەشە ايعا سوزىلعان ساپاردا ازىق-تۇلىگى تاۋسىلعان، ءبىرازى اداسىپ، ءبىرازى ءتۇرلى اۋرۋمەن ءولىپ، ازايىپ قالعان ەكسپەديسيا ۇندىستەرگە توتەپ بەرە الا ما، جوق پا دەگەن ماسەلە تۋىندادى.
دەگەنمەن وت قارۋى بار توپ ايقاسۋدى ءجون دەپ شەشكەن. ۇندىستەردى تالقانداعان ەكسپەديسيا مۇشەلەرى تاۋ ەتەگىندەگى، وزدەرى ارمانداعان عاجاپ قالانىڭ بىرىنە باسىپ كىرگەن. الايدا سەنىم اقتالمادى. «التىنان تۇرادى» دەگەن شاهار تەك قوي تاستاردان ويىلىپ، قالانعان جاي عانا ەلدىمەكەن بولىپ شىققان. ءبىراق ءدال سول ساتتە، اشتىقتان بۇرالعان ەكسپەديسيا مۇشەلەرى ءۇشىن التىن ەمەس، ۇندىستەردىڭ مولعىپ جيعان ازىق-تۇلىگى قاجەت ەدى. ولار سوعان يە بولعاندارىنا تاۋبە دەستى. ال جەتى التىن شاهار جونىندەگى ەل اۋزىنداعى اڭگىمە تەك اڭىز ەكەنىنە، سول جەردەگى ۇندىستەرمەن تىلدەسە كەلە كوز جەتكىزگەن. ءبىر اقيقات دۇنيە، بۇگىندە اڭىزعا اينالعان ەلدورادونى ەشكىم كەزدەستىرمەگەن سياقتى، جەتى التىن قالادان تۇراتىن اپاچ تايپاسىنىڭ اڭىزعا اينالعان قازىنالى ولكەسى سيبولانى دا ءالى ەشكىم تاپقان جوق.
باياعىدا دا، قازىردە دە «بالەنباي جەردە قازىنا جاسىرىلعان ەكەن» دەگەندى ەستىپ، سوعان يە بولۋ ءۇشىن، جالعىز-جارىم، نە بولماسا توپتالا جورتىپ جۇرگەندەر جەتەدى. 21-عاسىر چيليلىكتەر ءۇشىن ەڭ ءبىر عاجاپ عاسىر بولىپ باستالعانى بەلگىلى. مۇنىڭ وزىندىك سەبەبى جوق ەمەس. ماسەلە تابانىنان تاۋسىلىپ بايلىق ىزدەپ جۇرگەن چيليلىكتەر ايتسا ادام سەنگىسىز، قازىناعا تاپ بولعان. قۇنى - 10 ميلليارد دوللار. ءبىر اقيقات دۇنيە، مۇنداي ءىرى كولەمدەگى بايلىققا ءالى ەشكىم، ەشبىر مەملەكەت تاريحتا تاپ بولماعانى انىق. قازىنا اتاقتى جازۋشى دانيەل دەفو جازاتىن روبيزون كرۋزو ارالىنان تابىلعان.
باعالى بايلىق 15 مەتر تەڭىز تۇبىندە ءوزىن تاۋىپ الاتىنداردى كۇتىپ، 1715-جىلدان بەرى جاتقان كورىنەدى. ونداعى بايلىق 600 بوشكەگە سالىنعان التىن تيىندار جانە وزگە دە اسا باعالى زاتتار. بۇل بايلىقتىڭ بارى كەزىندەگى ءۇندىس ينەك تايپالارىنا تيەسەلى بولعان ەكەن. بۇل قايدان شىققان قازىنا دەپ ءتۇبىن تەكسەرىپ جىبەرگەندە، قازىنانى كىم تىققانى تايعا تاڭبا باسقانداي شىعا كەلگەن.
دەرەك قازىنانىڭ يەسى يسپاندىق تەڭىز ءجۇزۋشىسى، جيهانگەر حۋان ەستەبان ۋبيللا بولىپ شىققان. جيهانگەر اسا مول التىندى يسپانياعا اپارۋدى ءجون كورمەي، ءبىر رەتى كەلگەندە پايدالانارمىن دەپ، امەريكا جاعالاۋىنان كەرى قايتىپ كەلە جاتقان ساپارىندا روبيزون كرۋزو اتالاتىن ارالعا جاسىرعان. بۇل 1715-جىل بولسا كەرەك. كەيىننەن ارادا الدەبىر وقيعالار بولىپ، قازىنا ارالدا قالىپ قويعانعا ۇقسايدى.
ارادا ءۇش عاسىر وتكەن سوڭ بارىپ، قازىنالى ارالدىڭ بار جۇمباعى اشىلىپ وتىر. قانشاما ادام، وسى ءۇش عاسىر بويى، داقپىرت سوزگە ىلەسىپ، وسى ارالدى بورباي ەتى بورشا، ارقا ەتى ارشا بولىپ ىزدەسە دە تاپپاعان قازىنانى، بۇگىنگى كۇننىڭ جەتىستىگى بولىپ سانالاتىن قۇرال، ياعني جەر استىندا 50 مەتر تەرەڭدىكتە جاتقان تەمىرلەردى قينالماي ءدال تاۋاتىن روبوت تاپقان.
بۇل جاڭالىققا تەك چيليلىكتەر عانا ەمەس، تالاي جۇرت اه دەگەنى راس. ويتكەنى كوپشىلىك جيهانگەر حۋان ەستەبان ۋبيللا قازىناسى وتىرىك، جاي عانا جۇرتتى اقىماق ەتۋ ءۇشىن ويلاپ تابىلعان قىسىر اڭگىمە دەپ كەلگەنى بەلگىلى. ال، سول اڭىز 21 - عاسىردا اقيقاتقا اينالىپ وتىر.
قۇنى 500 ميلليون دوللار بولارلىق قازىناسى بار كەمە بالتىق تەڭىزىنىڭ تۇبىندە جاتىر. بايلىعى ءالى جەر بەتىنە شىعارىلعان جوق. تاراتىپ ايتار بولساق، كەمە «فراۋ ماريا» دەگەن اتقا يە. وعان كەزىندە رەسەي پاتشايىمى ەكاتەرينا II -نىڭ ەرميتاجعا ارناپ، امەستەردامنان ساتىپ الىنعان اتاقتى سۋرەتشىلەردىڭ كارتينالارى، التىن جالاتىلعان كەرەمەت فارفور ىدىستار ت.ب تيەلگەن. جەلكەندى كەمە 1771-جىلى داۋىلدا سۋ تۇبىنە كەتكەن. كەمەدە اتاقتى سۋرەتشى رەمبراندتىڭ شاكىرتى بولعان گەراردا دوۋ، يانا ۆان گويەنا، فيليپسا ۆوۋۆەرمانا، ادريانا ۆان دە ۆەلدەردەردىڭ عاجايىپ كارتينالارى بولعان. «17-عاسىردىڭ اتاقتى سۋرەتشىسى بولعان گەراردانىڭ ءۇشتاعاندارى سۋ استىندا جاتىر.
كەزىندە وزگە سۋرەتشىلەردىڭ قاراپايىم سۋرەتتەرى ەكى ءجۇز، ءۇش ءجۇز گۋلدەننەن (گوللاند اقشاسى) اسپاسا، گەراردانىڭ سالعاندارى 15 مىڭ گۋلدەنگە وتەتىن. ال قازىرگى قۇنى 500 ميلليون دوللاردىڭ كولەمى. مىنە، وسىنداي ءىرى بايلىق تەڭىز استىندا جاتىر» دەسەدى عالىمدار.
پاتشالىق رەسەيگە تيەسىلى ءىرى قازىنانىڭ جوعالۋى سول زاماننىڭ ءىرى قولباسشىسى ادميرال كولچاكتىڭ اتىمەن بايلانىستى. ارينە ادميرالدىڭ التىن تيەلگەن ەشەلوندارى جايلى تالاي ايتىلدى دا، جازىلدى دا. دەگەنمەن سوڭعى ءبىر بولجامدارعا سۇيەنەر بولساق، 50 توننا التىننىڭ قايدا جوعالعانى جونىندەگى تاعى ءبىر دەرەكتىڭ ۇشى قىلتىيادى. ارينە كولچاك ونىڭ ءبىرازىن قارۋ-جاراق ساتىپ الۋعا جۇمساعانى بەلگىلى. ال قالعانى... كوپتەگەن دەرەكتەر التىن تيەلگەن پويىز بايكال كولىنىڭ ماڭىندا ۇشتى-كۇيلى جوعالعانىن كەلتىرىپ، التىندى سول ماڭنان ىزدەۋ كەرەك دەگەندى ايتادى. ءبىراق قانشاما ىزدەۋ سالىنعانىمەن كولچاك التىنى تاپتىرمادى.
ال سوڭعى بولجام، التىنداردى كولچاك پويىزبەن ەمەس، قاۋىپتى ترانسسىبىر تەمىر جولىن اينالىپ ءوتىپ، ەرتىس جانە وب وزەندەرى ارقىلى پاراحودقا تيەپ تومسك قالاسىنا جەتكىزبەك بولعان. توبىل قالاسىنان التىن تيەپ شىققان كەمە تومسكگە جەتپەگەن. سۋرگۋت قالاسىنىڭ ماڭىندا باپاققا كيلىگىپ توقتاپ قالعان سوڭ، سول جەردە التىندار ءتۇسىرىلىپ، جاعالاۋعا تىعىلعان.
تاعى ءبىر بولجام 1919-جىلى كۇزدە كولچاكتىڭ التىندارى تيەلگەن بىرنەشە ۆاگون پەتروپاۆلسك مەن ومبى قالاسىنىڭ ورتاسىندا جوعالىپ كەتكەن. التىندارمەن بىرگە رەسەي پاتشالىعىنا تيەسىلى كوپتەگەن قۇندى دۇنيەلەر دە سول جولى قولدى بولعان. كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى دە بۇگىنگى رەسەي مەملەكەتى دە ءالى دە كولچاكتىڭ جوعالعان التىندارىن (50 توننا) ىزدەۋگە تالاي ەكسپەديسيالار ۇيىمداستىردى. ءبىراق ازىرگە ناتيجە جوق.
مىنە، سارى تەمىردىڭ قۇدىرەتى...
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن»-2013
