التايدا دا «مۇحتار شاحانوۆ» دەگەن بالا بولعان
استانا. قازاقپارات - 1997- جىلى بولاتىن. اۋىلدان سەگىزىنشى كلاستى ءبىتىرىپ، التاي قالاسىنداعى «ايماقتىق 1- ورتا مەكتەپكە» كەلە قالدىق. «ۇزدىكتەر مەكتەبى» دەگەن اتى بار. ايماق، بىزشە وبلىس. مەكتەپكە ءبىر قالا، جەتى اۋداننان تاڭداۋلى بالالار جينالعان. شەتىنەن لاپىلداپ تۇرعان وت. بىلىمگە قۇشتار كوگورىم. الىپ ۇشقان بالاڭ اقىندارى دا كوپ. ءبىز دە سولارعا قاراپ ەلەڭدەي باستاعانبىز.
ءسويتىپ جۇرگەندە قولىما «ءداۋىر داستاندارى» دەگەن كىتاپ تۇسە قالسىن. توتە جازۋمەن. اۆتورى مۇحتار شاحانوۆ دەپ تۇر. ءبىرىنشى بەتىن اشىپ جىبەرگەندە اققۇبا ءجۇزدى، قويۋ قارا شاشتى، اقىننىڭ بەينەسى جارق ەتتى. كوستيۋمىن ارقاسىنان اسىرا تاستاپ، الىسقا كوز ۇزاتىپ تۇر ەكەن.
شاحانوۆ اتىن بۇعان دەيىن كوردىم، ەستىدىم ەسىمدە جوق، «ءداۋىر داستاندارىنا» سۇڭگىدىم دە كەتتىم. اينالاسى ءبىر ايعا جەتەر-جەتپەي كىتاپتىڭ ىشىندەگى ولەڭ، داستاننىڭ دەنىن جاتقا سوعاتىن بولدىم. بۇرىنعى وقىپ جۇرگەنىمىزدەن باسقاشا، قالىپتان تىس جىرلار. ولەڭ بولىپ تا وقىلىپ، اڭگىمە بولىپ ءورىلىپ، جىراۋلاردىڭ سارىنىنداي توگىلىپ جاتقان عاجاپ دۇنيەلەر.
– داڭقىڭ قايدا توسكە ورلەگەن؟
ەكى ءجۇز مىڭ اسكەرمەنەن
التى اي بويى كىپ-كىشكەنتاي وتىراردى الا الماۋ،
التى اي بويى وتىراردىڭ وسال تۇسىن تابا الماۋ –
ويى - داۋىل، سەزىمى - اسپان،
تەك جەڭىسپەن كوزىن اشقان
مەنىڭ العىر ۇرپاعىمنىڭ سۇيەگىنە زور تاڭبا،
نامىسىما سىزات ءتۇستى مىنا سەنىڭ ارقاڭدا، –
دەپ شىڭعىس حان شاعاتايعا وقتى كوزىن قادادى... دگەندە شاعاتايعا قوسىلىپ، شابۋىلعا بىرگە شىعارداي قانىمىز قوزىپ كەتەتىن...
مۇحتار شاحانوۆ اتى ساناعا سولاي شەگەلەنىپ قالدى.
ءار اۋداننان جينالعان بالانىڭ كوبى مەكتەپ اۋلاسىنىڭ ىشىندەگى ءۇش قاباتتى جاتاقحانادا جاتاتىن. ۇلكەن ەسىكتەن كىرە قالعاندا ۇلكەن حولل بار. وڭ جاقتاعى ەسىك ۇلدار، سول جاقتاعى ەسىك قىزدار جاتاعى. جاڭاعى كىرە قالعانداعى كەڭ حولدىڭ ۇستىندەگى داڭعاراداي بولمە ءبىزدىڭ «س» كلاستىڭ ۇلدارىنا بۇيىرىپتى. ۇستىمىزدەگى تۋرا سونداي بولمەدە «G» كلاستىڭ بويجەتكەندەرى. بولدى، كەڭ بولمە سول ەكەۋى عانا. باسقا بولمەنىڭ ءبارى ستاندارت، سەگىز بالاعا ارنالعان. ال، بىزدىكى ۇلكەن بولعان سوڭ ون ءتورت بالا جاتتىق. كەڭ بولمەنىڭ ىشىندە كوسىلە شاپتىق، نەبىر قىزىقتار بولدى...
الايدا، كەڭ بولمەنىڭ تازالىعى دا وڭاي ەمەس ەكەن، ءبارى ءوز موينىمىزدا. كەزەكشى بولامىز، كەزەكشىلىك سول – ەدەندى جۋىپ-تازالاۋ، ودان قالسا تاڭەرتەڭ جارتىلاي شەلەك، جارتىلاي شاينەك، شاينەك-شەلەگىمىزدى كوتەرىپ الىپ، اسحانادان تاڭعى شاي مەن نان اكەلۋ.
كوپ بالا، كەزەكشىلىكتىڭ كەزەگىنەن جاڭىلىسا بەرگەن سوڭ، اتىمىزدى قاعازعا جازىپ ەسىككە جاپسىرىپ قويايىق دەدىك. كىمنىڭ يدەياسى ەكەن، ءوز اتىمىزدى جازباي، اتاقتى ادامداردىڭ اتىمەن جازايىق دەگەن باستاما كوتەرىلدى. نە كەرەك، ءىسىپ-كەۋىپ جۇرگەن بىزدەرگە بولىپ بەردى، جاپا-تارماعاي ات ويلاستىرۋعا ات قويدىق تا كەتتىك.
كوپ وتپەي ءبىرىمىز ابىلاي حان، ءبىرىمىز قابانباي باتىر، ءبىرىمىز تولە بي دەگەندەي انشەيىن ءبىر-ءبىر ۇلى تۇلعا بولىپ شىعا كەلدىك، ول كىسىلەردى كەزەكشى بولاتىن قاعازعا جازىپ ەسىككە جاپسىرىپ تا ۇلگەردىك. ونىمىزعا ءوزىمىز ءماز ، ەسىكتەگى قاعازعا ىرجىڭداي قايتا-قايتا قارايمىز. كىمنىڭ كىم بولعانى دا قىزىق. «قابانباي كىم، بوگەنباي قايسسىڭ..» دەپ دۋ-دۋ ەتەمىز.
«ءداۋىر داستاندارىنا» ابدەن جاتىپ العان مەن كوپ ويلانعان جوقپىن، بىردەن «مۇحتار» دەدىم، سويتسەم تاعى ءبىر مۇحتار شىعا كەلىپتى. ول مۇحتار اۋەزوۆ ەكەن. ول كەزدە فاميليا سۇيرەتىپ ءجۇرۋ بولمىسىمىزدا جوق، «كىمنىڭ بالاسىسىڭ» دەپ سۇراعاندا عانا بولماسا، اكەمىزدىڭ اتىن قوسانجارلاماي، تەك ءوز اتىمىزدى عانا ايتامىز. سىنىپتا ەكى ايگۇل بولسا، اكەسىنىڭ اتىنىڭ باسقى ءارپىن عانا الىپ، ەرەكشەلەيمىز. «ايگۇل ءا، ايگۇل ب» دەگەن سەكىلدى. سول ادەتپەن الگى بالا مۇحتار «ءا» اتاندى دا، مەن مۇحتار «ش» بولدىم.
بۇل جاڭالىعىمىزعا ءبىز عانا ەمەس، سىنىپ جەتەكشىمىز، جاس مۇعالىم، اقىن ءادىل قوجانباي دا ريزا بولدى. ەسىكتەگى قاعازعا قاراپ، ارقايسىمىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى سۇرادى. «مىنا كىسىلەردىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەي تازالىقتارىڭدى جاقسى ىستەپ، ومىردە دە، بىلىمدە دە تازا بولىڭدار» دەگەن ەدى.
ءسويتىپ، قازاقستانعا كەتكەنشە مۇحتار «ش» بولىپ ءجۇردىم. ەلگە كەلىپ، استانادا ستۋدەنت بولعان كەزىمدە مۇحتار اعامىزعا كەزىكتىك، ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ول كىسى دەپۋتات كەزىندە، كومەكشىسى بولىپ جۇرگەن پازىلبەك ءابساتتار ۇلىمەن ەرىپ، پارلامەنتتەگى كابينەتىنە دە باراتىنبىز، حالىقتان كەلەتىن مىڭ سان حاتتارىن وقىسىپ، سەبىمىزدى تيگىزگەن دە بولدىق. كەيىن الماتىعا كوشەردە ۇيىنە دە بارىپ، شارۋاسىنا قولعابىس ەتىپ، داستارقانىنان بىرگە ءدام دە تاتتىق. سول كەزدە التايعا، ارعى بەتتەگى اعايىن اراسىنا بارعان ساپارىن ريزالىقپەن ايتىپ ەدى.
مىنا سۋرەت الماتىداعى «جالىن» جۋرنالىنىڭ رەداكسياسىنا بارىپ، اعامىزبەن كەزىگىپ، جاڭا شىققان جىر جيناعىنا قول قويدىرىپ الىپ وتىرعان ءسات. بولمەمىزدىڭ كەزەكشىلىگىنە وسى كىسىنىڭ اتىن الىپ قۋانىپ ەدىم، تازا ىستەپ، مىندەتىمدى جاقسى اتقاردىم دەپ ويلايمىن. ال، مۇحتار شاحانوۆتاي اردا قازاق ۇلتى مەن ءتىلىنىڭ تازالىعى جولىندا ءوز كەزەكشىلىگىن كەزەك كۇتپەي-اق ءومىر بويى شىن نيەتىمەن اتقارعان ادال دا اسقاق ۇل دەپ بىلەمىن!
رۋحىڭىز جەتى قابات كوكتە شالقي بەرسىن!
باقۇل بولىڭىز، باقىتتى دا، باقىتسىز اڭىز ادام!
جازبا مۇرات الماسبەكتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى
