التاي، تارباعاتاي جانە ىلە كۇي ونەرى - ەسكى سارىندى ساقتاعان كونە مەكتەپ
استانا. KAZINFORM - كۇي - حالقىمىزدىڭ مۋزىكالىق قازىناسىنىڭ ەڭ ءبىر مول سالاسى. قۇرىلىمى، مازمۇنى جاعىنان كەمەل دامىپ، بيىك ورەگە جەتكەن جانرلارىنىڭ ءبىرى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەلىمىزدىڭ كۇي قورى شەتەلدەگى قازاقتار اراسىندا ساقتالعان قوماقتى قازىنامەن تولىقتى. استانادا ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالعان 18 كۇيشى باس قوستى. ولاردىڭ ءبارى - شەتەلدەن كوشىپ كەلگەن قانداستار. التاي، تارباعاتاي جانە ىلە ايماقتارى كۇي ونەرى مەكتەبى نەگىزىندەگى 160 تان استام كۇيدى قازاق راديوسى التىن قورىنا جازىپ السا، «اباي» تەلەارناسى كۇي ونەرىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان «قوس القا» باعدارلاماسىنىڭ ءۇش ءبولىمىن وسى ءۇش ءوڭىردىڭ كۇيلەرىنە ارنادى.
كونە سارىن ءبىز ءۇشىن قىمبات
كوپ جىلدان بەرى قازاق حالقىنىڭ مۇراسىن، ۇلتتىق ونەردى ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان كۇيشى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى سارسەنعالي ءجۇزباي قازاق راديوسىنىڭ التىن قورى تاپتىرماس قۇندى مۇرامەن تولىققانىن ايتتى.
- ءبىز بىلمەيتىن، ءسىز بىلمەيتىن كۇيلەردىڭ ۇلگىلەرىن وسى جولى جازىپ الدىق. ونەرى اتادان بالاعا جالعاسقان داۋلەسكەر كۇيشىلەر جينالىپتى. جاستار دا، جاسى 80 نەن اسقان قاريالار دا بار. الدى 30 دان استام كۇي تارتسا، جاستاردىڭ ءوزى 5- 6 كۇيدەن شەرتىپ بەردى. وسىلايشا قازاقتىڭ كۇي قورىن قوماقتى قازىنامەن تولىقتىردى. بۇل كىسىلەردىڭ شەرتىسىندە ۇلكەن ءداستۇر جاتىر. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن كۇيشىلەر. بارلىعىنىڭ قاسىنا شاكىرت قوسىپ تاربيەلەسە، وسى كۇيشىلىك ءداستۇر كەيىنگە جالعانار ەدى. بۇل شارانىڭ تاعى ءبىر تاريحي ماڭىزى - ەكى عاسىردىڭ كۋاسى بولعان دولدا كەنەش ۇلى سەكىلدى قازىنالى قارتتارىمىز بىلگەن-تۇيگەنىن ايتىپ، ءبىزدىڭ التىن قورىمىزعا قالدىرىپ جاتىر. اسىرەسە كۇيلەردىڭ تاريحىنا، نۇسقالارىنا قاتىستى ءبىز بىلمەيتىن كوپتەگەن دەرەكتى جاقسى بىلەتىنى بايقالدى، - دەيدى كۇيشى.
ول سونىمەن بىرگە التاي، تارباعاتاي جانە ىلە وڭىرلەرىندەگى كۇيشىلەر مەكتەبىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ايتىپ بەردى.
- باسا ايتاتىن وزگەشە ەرەكشەلىكتەردىڭ ءبىرى - تەرىس بۇراۋداعى سىبىزعى مەن دومبىرا ۇندەسكەن ەسكى زامان كۇيلەرى. بۇل كۇيلەر سۇڭقىلداپ تارتىلادى، ۇستىڭگى ىشەك بوزداپ قوسىلىپ وتىرادى. بۇل تارتىس وسى وڭىرلەرگە ءتان وزگەشە سارىندار. ەكىنشى ەرەكشەلىگى - شەرتۋدەگى ءادىس-تاسىلدەر. سۇق ساۋساقپەن ءىلىپ قاعاتىن ىلمە قاعىستار جانە ءبىرىڭعاي ىلمە قاعىستار بار. كەيدە ءبىرىڭعاي تومەن قاعاتىن قاعىستار كەزدەسەدى. بۇل ەلىمىزدىڭ ارقا، قاراتاۋ، جەتىسۋ كۇيلەرىندە كەزدەسپەيدى. بىزدە الما-كەزەك شەرتىستەر، كوسىپ تارتۋ، جەلدىرمە كۇيلەر بار. ال بۇل كۇيلەردە وسىنداي كونەدەن كەلە جاتقان سارىندار ساقتالعان. وڭ بۇراۋدا تارتىلاتىن كونە كۇيلەر. ءبىز جازىپ العان كۇيلەردىڭ كوبى حالىق كۇيلەرى. كونە سارىن ءبىز ءۇشىن قىمبات. بۇل كۇيلەردى ۋاقىتىمىزدى ءبولىپ، تىڭدايمىز، سارالايمىز. سۇرىپتاپ العان سوڭ ساپاسىن رەتتەپ، تەحنيكالىق جاقتان تازالاپ، ەفير ارقىلى حالىققا جەتكىزەمىز جانە قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا ساقتايمىز، - دەيدى سارسەنعالي ءجۇزباي.
ءىس-شارانى ۇيىمداستىرىپ، كۇيشىلەردىڭ باسىن قوسقان ەركەعالي راحماديەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونياسىنىڭ «سارىارقا» حالىق مۋزىكا ءانسامبلىنىڭ سىبىزعىشىسى، كومپوزيتور، قر مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى شىعىس ماحان وسى جولى قورجىنعا قوسىلعان 160 تان استام كۇي بولعانىمەن، ءوزارا سارىنداس، ۇندەس بولىپ كەلەتىن كۇيلەردى قوسىپ ساناعاندا 218 كۇي شەرتىلگەنىن ايتادى.
- كۇيشىلىك اتادان بالاعا قونادى عوي. ءدال سولاي جەتى اتاسىنان كۇي شەرتكەن اۋلەتتەردەن كەلدى. جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى - ارعى بەتتەگى كۇيلەردى سول جەردە تۋىپ-وسكەن ادامداردان ارنايى جازىپ الۋ بولدى. جالپى سانى 218 كۇي تارتىلدى. كوبىنەسە تەرىس بۇراۋدا تارتىلاتىن بۇل كۇيلەر ءتۇرلى ىرعاقتىق قۇبىلۋلار مەن اۋەزدىك ۇيلەسىمدەردى سىڭىرگەن ءارى قازاقتىڭ كۇي ونەرىنە كەلىپ قوسىلعان ەرەكشە دۇنيەلەر، - دەيدى ول.
التاي، ىلە، تارباعاتاي كۇي مەكتەبىنىڭ زەرتتەلۋى قاي دەڭگەيدە؟
تانىمال ەتنوگراف-عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك ءبىر سوزىندە:
«وتە ەرتەدە پايدا بولعان كوشپەلىلەر ونەرى سان عاسىرلار بويى شيرىعىپ-شيرىعىپ كەلىپ، XIX عاسىردا عالامات تيتانداردى تۋدىردى. ولار - ءبىرجان، اقان، قۇرمانعازى، تاتتىمبەت، داۋلەتكەرەي جانە تاعى باسقالار. مادەنيەتتىڭ بۇلاي جارىلۋى ءتۇرلى مەكتەپتەردى پايدا بولدىردى»، - دەگەن ەدى.
عالىم اعامىزدىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا، قازاق ونەرىنىڭ ءىرى بەس مەكتەبىنىڭ ءبىرى - التاي، ىلە، تارباعاتاي مەكتەبى. بۇل مەكتەپ ۋاقىت وتە كەلە اۋماعىن كەڭەيتىپ، موڭعوليا مەن قىتايعا استى. ازياداعى كونە مادەنيەت وشاقتارىمەن شەكتەسىپ جاتىر. الايدا شىعىس مەكتەبىنە جاتاتىن التاي-تارباعاتايلىق مەكتەپ تولىق زەرتتەلمەي جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى.
بۇگىنگى وتكەنگە قايتا ءۇڭىلىپ، شىنايى اسىلدارىمىزدى ىزدەي باستاعان تۇستا كونە سارىندى بەرىك ۇستانىپ، ونى ورىنداۋشىلىق، كۇيدىڭ بەينەلەۋ، سۋرەتتەۋ جاقتارىن جاقسى دامىتا بىلگەن التاي- تارباعاتاي كۇي مەكتەبىن ۇمىت قالدىرۋعا بولماسى انىق. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى ۇلتتىق بولمىستى ىزدەۋ، ۇلتتىق مۇراعا قايتا قايىرىلۋ ۇدەرىسى جانە ەكى ەل اراسىنداعى جاندانعان بارىس- كەلىستىڭ ناتيجەسىندە قىتايداعى قانداستار اراسىندا ساقتالعان قۇندى مادەني مۇرانىڭ ەلگە تام- تۇمداپ بولسا دا جەتۋىنە مۇمكىندىك تۋدى. شىڭجاڭداعى قازاقتار اراسىندا جازىلعان، زەرتتەلگەن وسى تاقىرىپتاعى ماتەريالدار تولىق جەتپەگەنىمەن، ارعى بەتتەگى قازاق مادەنيەتىن بىلۋگە جاسالعان قادامدار شۇكىر دەگىزەرلىك. ونىڭ ءبىر دالەلى - «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» توپتاماسىنا شىعىس كۇيلەرى قاتارىندا التاي- تارباعاتايدا ساقتالعان، جينالعان كۇيلەردىڭ ەنۋى.
سوڭعى كەزدەردەگى جان-جاقتى بولماسا دا، مۇمكىندىگىنشە قاراستىرىلىپ جاتقان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى بار. زەرتتەۋ ماتەريالدارىنان مۇرات ءابۋعازىنىڭ «شىعىستىڭ شىڭىراۋ كۇيلەرى» كىتابىنا التاي-تارباعاتاي كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ ءبىرشاما وكىلدەرى ەنگىزىلىپ، كۇيلەرى كۇي اڭىزدارىمەن قوسا بەرىلگەن. سونداي-اق جالپى شىعىس جانە شەرپە كۇي ونەرى تۋرالى جازىلعان اقسەلەۋ سەيدىمبەك، مۇحتار ماعاۋين، جانعالي ءجۇزباي، تالاسبەك اسەمقۇلوۆ شىعارمالارىنداعى التاي-تارباعاتاي كۇيشىلىك مەكتەبى تۋرالى ساناۋلى پايىمدار، جاس كۇيشى اردابي ءماۋلىتتىڭ شاعىن ماقالالارى دا بۇل مەكتەپ تۋرالى ءبىرشاما اقپارات بەرەدى. جاقىندا جارىق كورگەن جازۋشى ەسبول نۇراحمەتتىڭ «التاي- تارباعاتاي كۇيشىلىك مەكتەبى» اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىندا وسى مەكتەپتىڭ جەتكىزۋشىلەرى مەن ولاردىڭ ارتىقشىلىقتارى، جاڭالىقتارى تۋرالى تەرەڭىرەك توقتالادى.
وسى وڭىرلەر تۋدىرعان جاۋھار ونەردى، سول ەلدەگى قازاقتاردىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جانە بايىرعى دومبىرا مەن سىبىزعى كۇيلەرىن جيناۋمەن اينالىسقان تۇلعالاردىڭ ءبىرى - دولدا كەنەش ۇلى. قورجىنىندا قوماقتى قازىنا بار فولكلور زەرتتەۋشى اعامىز اتا جۇرتقا كوشىپ كەلگەن سوڭ جيناپ-تەرگەن دۇنيەسىن قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعىنا بەرىپ كەلەدى. 2008 -جىلى دولدا كەنەش ۇلىنىڭ ءتورت بىردەي قۇندى جيناعى وقىرمانعا جول تارتقان بولاتىن. بۇل تۋىندىلار قاتارىندا حالىقتىڭ تۇرمىس-سالت جىرلارى مەن قارا ولەڭ نۇسقالارى، قالىڭ قازاققا بەيتانىس سىبىزعى كۇيلەرى توپتاستىرىلعان. جەكە ءوزى ءبىر كىتاپ بولعان سىبىزعى كۇيلەرىنىڭ سانى - 121. بۇل جاڭالىق بۇعان دەيىن «بار- جوعى 31 عانا سىبىزعى كۇيى بار» دەپ كەلگەن ونەرتانۋشىلاردى قۋانتقان ەدى.
كەيىن زەرتتەۋشىنىڭ «التاي- تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ حالىق اندەرى» جيناعىنا اتالمىش ءوڭىردىڭ 225 حالىق ءانى ەنگىزىلدى. عالىمنىڭ تاعى ءبىر قۇندى ەڭبەگى - «التاي- تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ دومبىرا كۇيلەرى» دەپ اتالاتىن ەكى تومدىق. قازاقتا نەگىزىنەن شەرتپە جانە توكپە كۇيلەر دەيتىن ەكى ۇلكەن مەكتەپ بار. «شەرتپە» ۇعىمى قيمىلدى بىلدىرسە، «توكپە» اتاۋى كوڭىل كۇيگە قاتىستى دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلادى. قوس كىتاپتاعى كۇيلەردىڭ بارلىعى - شىعىستىڭ شەرتپە كۇيلەرى. تۋىندىلاردىڭ ءبىر تومىندا 173 كۇي نوتاسىمەن بەرىلسە، ەكىنشىسىنە 179 كۇي قامتىلعان.
سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا، جيعان-تەرگەن دۇنيەلەرىن ۇلتتىق رۋحاني قازىناعا قوسسام دەپ جۇرگەن دولدا كەنەش ۇلى استاناعا ارنايى كەلىپ، قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا كۇيلەرىن تارتىپ بەردى.
- اۋەلى ەلىمزدىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قۇتتى بولسىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە كوشكەن ەلمەن بىرگە ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز، انشىلىك ونەرىمىز، كۇيشىلىك ونەرىمىز تام-تۇمداپ كەلىپ جاتىر. ارنالار ارقىلى حالىققا جەتىپ جاتىر. شىڭجاڭدا قازاق ەلىمەن شەكارالاس ءۇش ايماق بار. سول ءۇش ايماقتىڭ كۇيشىلىك ونەرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. مىسالى، التاي وڭىرىندەگى كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ باستى وكىلدەرى - بەيسەنبى دونەنباي ۇلى، مۇكەي ءابىلقايىر ۇلى باستاعان كۇيشىلەر. سولاردىڭ ءىزىن جالعاستىرعان قايىر بەلگىباي ۇلى، داۋلەت حالىق ۇلى سەكىلدى كۇيشىلەر بولدى. تارباعاتاي وڭىرىندە قايراقپاي شالەكەن ۇلى، بەيىسپاي، جۇماجان، كاسىمباي قۇسايىن ۇلى، قيزات سەيتقازى ۇلى قاتارلى كۇيشىلەر وزىندىك اۋەن-سارىندارىمەن، قولتاڭباسىمەن كۇيشىلىك مەكتەپ قالىپتاستىردى. ىلە وڭىرىندە قوڭقاي شوقىراق ۇلى، قوجەكە نازار ۇلى، ودان بەرى ءاشىم دۇمشە ۇلى سەكىلدى كۇيشىلەر ءوز ەرەكشەلىكتەرىمەن ىلە ءوڭىرىنىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىردى. وسى ءۇش ايماقتىڭ كۇيلەرىندە وزىندىك ەرەكشەلىكتەر بار. التاي ءوڭىرىنىڭ كۇيلەرى كوبىنە تەرىس بۇراۋمەن كەلەدى، سىبىزعى كۇيلەرىنە جاقىن. شەتتەگى قازاقتاردىڭ باسىنان قانشاما قيىن زاماندار ءوتتى. بۇل كۇيلەر - سول تاريحتىڭ كۋاسى، تۋىندىسى سەكىلدى بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. ءالى دە حالىق قويناۋىندا ساقتالعان ونەر قازاق ەلىندەگى ۇلكەن ارناسىنا بۇلاق بولىپ قوسىلادى دەپ ويلايمىن، - دەيدى دولدا كەنەش ۇلى.
التاي، ىلە، تارباعاتاي كۇيشىلىك مەكتەبى قالاي قالىپتاستى
قىتايدا قۇرىلعان التاي، ىلە، تارباعاتاي كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى - كۇيشى- كومپوزيتور ارشىن كاسىمباي ۇلى. ول وسى ءۇش وڭىرلىك كۇي مەكتەبىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولعان XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءتورت ءىرى تۇلعانىڭ كۇيلەرىنەن ۇزىندىلەر ورىنداپ، ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى.
- شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كۇي مەكتەبى XIX عاسىرداعى بەيسەنبى دونەنباي ۇلى، قايراقباي شالەكەن ۇلى، قوجەكە نازار ۇلى، ءاشىم دۇڭشە ۇلى سەكىلدى ءتورت تۇلعادان باستالادى. وسى ءتورت تۇلعانىڭ كۇي مەكتەبىن بىرىكتىرە وتىرىپ، 1986-جىلى ىلە-قازاق اۆتونوميالى ولكەسىندە «كۇيتۇن» كوركەمونەر مەكتەبى قۇرىلدى. وسى ورتالىقتا التاي، ىلە، تارباعاتاي كۇي مەكتەپتەرى جۇيەلى تۇردە وقىتىلا باستادى. داۋلەت حالىق ۇلى، باياقىن الىمبەك جانە جۇمالىق جاقىپبەك سەكىلدى كۇيشىلەر بىرىگىپ، «كۇي قاينارى» دەگەن كىتاپتى باسىپ شىعاردى. بۇل كىتاپ قىتايداعى العاشقى كۇي مەكتەبىنىڭ وقۋلىعى بولدى. وسى كۇي مەكتەبىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى - مەنمىن. بۇل ونەر ورداسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سوندىقتان التاي، ىلە، تارباعاتاي كۇي مەكتەبى - وزىندىك قولتاڭباسى، ورنى، ەرەكشەلىگى بار ۇلكەن مەكتەپ. التاي مەن تارباعاتايدى شىعىس كۇي مەكتەبىنە قوسىپ، ىلەنى جەتىسۋ كۇي مەكتەبىمەن بىرىكتىرىپ قاراستىرۋدىڭ قاجەتى جوق، - دەيدى كۇيشى.
كۇي تاريحى قانشالىقتى ارىدە بولسا، التاي، ىلە، تارباعاتاي كۇيلەرىنىڭ تامىرى دا سونشالىقتى تەرەڭدە جاتىر. ولاي دەيتىنىمىز، بۇگىندە بەلگىلى ەڭ ەسكى، كونە كۇي سارىندارى وسى كۇيشىلىك مەكتەپكە جاتادى. ەڭ كونە مۋزىكالىق اسپاپ - سىبىزعى ەكەنى ءمالىم. التاي-تارباعاتاي كۇيلەرى دە ەڭ كونەدەن تامىر تارتقاندىقتان، سىبىزعى اۋەنى دومبىرا كۇيلەرىندە ىلەسە جۇرەدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - سول ءوڭىردىڭ اندەرى سەكىلدى بەلگىلى ءبىر باياۋ، جۇمساق ىرعاقتاردىڭ مولدىعى. مۇنى كۇيدى كادىمگى ءسوز قولدانعانداي پايدالانۋعا ۇمتىلىس دەپ بىلەمىز. بۇل ءۇردىس كوپشىلىك كۇيلەردە كورىنىس تاپقان. بۇعان بايلانىستى ءارتۇرلى كۇي اڭىزدارى مەن سول كۇيلەردىڭ ءوزى دالەل بولا الادى.
بۇل شاعىن ماقالامىزدا تاريحى تەرەڭ، مادەني مۇراسى باي ءۇش ايماقتىڭ كۇي مەكتەبى تۋرالى تولىق تارقاتىپ جەتكىزە المايتىنىمىز اقيقات. ونداعى ءاربىر كۇيشى، ءاربىر كۇيدىڭ تاريحىنىڭ وزىندە ءبىر- ءبىر زەرتتەۋ ماقالاسىنا ارقاۋ بولارلىق باي مازمۇن بار. قىسقاشا ايتقاندا، التاي، ىلە، تارباعاتاي كۇيلەرى باعزى عاسىرلاردان جالعاسقان ءداستۇرلى كۇي ونەرىن نەگىز ەتە وتىرىپ دامىپ، جاساعان ورتاسىنا، كەشكەن تاعدىرىنا بايلانىستى تەرەڭ تۇڭعيىقتاردان سىر شەرتىپ، وزىنە عانا ءتان ايماقتىق ەرەكشەلىككە يە كۇيشىلىك ءداستۇردى قالىپتاستىرۋ ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ مادەني قورجىنىنا مول ولجا سالا ءبىلدى.
ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى
