الەمدىك ساۋداعا جاڭا قاۋىپ ءتونىپ تۇر

 الەمدىك ساۋداعا جاڭا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. ورمۋز بۇعازىنىڭ ازىرگە اشىلاتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. قازىر تورتكۇل دۇنيەنى الاڭداتقان باستى ماسەلە وسى.

 ويتكەنى جاھانداعى مۇنايدىڭ - 25، ال گازدىڭ 20 پايىزى وسى سۋ جولى ارقىلى وتەدى. ەندى الەم ەكونوميكاسىنا ورمۋزدان بولەك تاعى ءبىر قاۋىپ ءتوندى. بۇل - باب ءال-ماندەب بۇعازى. اتاۋى اراب تىلىنەن «كوز جاسى قاقپاسى» دەپ اۋدارىلادى. ەندى بۇل سۋ جولى جابىلسا، راسىمەن جاھان جۇرتىنىڭ كوز جاسىنا اينالماي ما؟ ودان الەم ەكونوميكاسىنا كەلەر قاۋىپ قانداي؟ جاھاندىق ساۋدانىڭ قارقىنى تۇرالاۋى مۇمكىن.

تاقاۋدا تاياۋ شىعىستاعى سوعىسقا يراننىڭ وداقتاسى يەمەندەگى حۋسيتتەر قوسىلدى. ولار ازىرگە تەك يزرايلگە زىمىران اتىپ جاتىر. الايدا كەز كەلگەن ۋاقىتتا باب ءال- ماندەب بۇعازىن بۇعاتتايدى دەگەن قاۋىپ باسىم قازىر. ال The Conversation باسىلىمىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا، الەمدەگى تەڭىز ساۋداسىنىڭ شامامەن 14 پايىزى ءدال وسى سۋ جولى ارقىلى وتەدى.

 اي ابۋلعاسيم، يەمەن، مىسىر، ليۆيا جانە سۋدان بويىنشا Associated Press اگەنتتىگى جاڭالىقتار ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى:

 - 2023 -جىلى قاراشادان باستاپ، 2025 -جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن حۋسيتتەر 100 دەن اسا كەمەگە شابۋىل جاساپ، سونىڭ ەكەۋىن سۋعا باتىردى. قىزىل تەڭىزدەگى قوزعالىستى شەكتەدى. ەگەر حۋسيتتەر شابۋىلدى قايتا باستاسا، بۇل مۇناي باعاسى قىمباتتاي تۇسەدى.

حۋسيتتەر بۇعازدى جاپسا، نە بولادى؟ باب ءال- ماندەب بۇعازى يەمەن مەن افريكا ەلدەرى اراسىنداعى ستراتەگيالىق تەڭىز وتكەلى. ەنى - 30 شاقىرىم. حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا، بىلتىر وسى ارالىقتان كۇنىنە 4,2 ميلليون باررەل مۇناي وتكەن. بۇل - دۇنيەجۇزى تۇتىناتىن ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتىڭ 5 پايىزى. سونداي- اق باب ءال- ماندەب بۇعازى - ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ەڭ قىسقا تەڭىز جول. سۋەتس كانالى اشىلعاننان كەيىن افريكانى اينالىپ ءوتۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلەن، بۇل باعىت اراب تەڭىزىنەن نيدەرلاندقا دەيىن تاۋاردى 19 كۇندە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر بۇعازدى جاپسا، وندا ساپار 8 مىڭداي شاقىرىمعا ۇزارىپ، تاۋار بۇرىنعىعا قاراعاندا 15 كۇنگە كەشىگىپ جەتەدى.

 «ال بۇل - ۋاقىت جاعىنان دا، قارجى جاعىنان دا ۇلكەن شىعىن. ونىڭ كەرى اسەرى جاھان جۇرتىنا دا تيەرى ءسوزسىز»، - دەيدى ساراپشىلار.

 نومي بار- يااكوۆ، تاياۋ شىعىس بويىنشا ساراپشى، جەنيەۆا قاۋىپسىزدىك ساياساتى ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى:

- ەگەر حۋسيتتەر قىزىل تەڭىزدەگى مۇناي تاسىمالىنا كەدەرگى كەلتىرسە، وندا الەمدە ەنەرگەتيكالىق داعدارىس ۋشىعا تۇسەدى. ويتكەنى ورمۋز بۇعازى ونسىز دا جابىق تۇر. سوندىقتان قازىر جاھان جۇرتى جاعدايدىڭ شيەلەنىسىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنەدى. ا ق ش پەن يران ورتاق شەشىمگە كەلىپ، كەلىسسوز باستايدى دەپ تىلەپ وتىر.

 ەنەرگەتيكالىق داعدارىس ۋشىعۋى مۇمكىن ورمۋز بۇعازى جابىلعان سوڭ ساۋد ارابياسى مۇناي تاسىمالداۋدىڭ بالاما باعىتىنا اۋىستى. قازىر ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتى «شىعىس- باتىس» قۇبىرى ارقىلى قىزىل تەڭىزدەگى پورتقا جەتكىزەدى. بۇل جۇك ايلاعى يراك- يران سوعىسى كەزىندە، ياعني وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا سالىنعان. ساۋد ارابياسى - الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ەكسپورتاۋشى ەلدەردىڭ ۇشتىگىنە كىرەدى.

 يرانداعى سوعىسقا دەيىن كۇنىنە 6 ميلليون باررەل مۇناي ەكسپورتتايتىن. ال قازىر تاۋلىگىنە 5 ميلليون باررەل تاسىمالدايدى. مۇنىڭ باسىم بولىگىن باب ءال-ماندەب بۇعازى ارقىلى ازيا ەلدەرىنە جىبەرەدى. ال يرانداعى سوعىس باستالعالى قارا التىن 60 پايىز قىمباتتاپ، باعاسى 110 دوللاردان استى.

«ەندى حۋسيتتەر ساۋد ارابياسى تانكەرلەرىنىڭ جولىن بوگەسە، ەنەرگەتيكالىق داعدارىس كۇشەيەدى»، - دەيدى ساراپشىلار.

گرەگوري بريۋ، Eurasia Group ساراپشىسى:

 - حۋسيتتەر سوعىسقا قوسىلعاندارىن جاريالاپ، يزرايلگە زىمىران اتتى. الايدا قازىر كوپشىلىكتى ولار ساۋد ارابياسىنىڭ قىزىل تەڭىزدەگى مۇناي تەرمينالى مەن «شىعىس- باتىس» مۇناي قۇبىرىنا تيسە مە دەگەن ماسەلە الاڭداتادى. ەگەر يەمەندىك حۋسيتتەر بۇعازدى جاپسا، وندا مۇناي تاپشىلىعى كۇنىنە 10 ميلليون باررەلدەن 13-15 ميلليون باررەلگە دەيىن ارتادى. الەم ەكونوميكاسى تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ساۋدا- ساتتىق ءبىر ساتكە دە توقتاماۋى ءتيىس.

 بۇگىندە حالىقارالىق الىس- بەرىستىڭ شامامەن 80 پايىزى تەڭىز جولدارى ارقىلى جۇزەگە اسادى. سوندىقتان كەمەلەردىڭ شىعىنى از بولىپ، پورتتارعا جىلدام جەتۋى وتە ماڭىزدى. ورمۋزبەن قاتار، ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سۋ جولدارىنىڭ تاعى بىرەۋىن بۇعاتتاسا، امەريكا مەن يزرايلگە گەوساياسي قىسىم كۇشەيەدى. «ال يەمەندىك حۋسيتتەر يراننىڭ ءوتىنىشى بويىنشا، بۇعازدى جابۋى بەك مۇمكىن» ، - دەيدى ساراپشىلار.

 https://24.kz