الەمدە يادرولىق قارۋ كوبەيۋى مۇمكىن

 يران سوعىسى تورتكۇل دۇنيەنى الاڭداتىپ قويدى. ويتكەنى تەگەراننىڭ باسىنا تۋعان كۇن وزگەگە تۋماسىنا كىم كەپىل؟ بۇل سوعىس كەز كەلگەن ۋاقىتتا الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇكىپىرىنەن قاڭعىعان وق، قاڭعىعان درون ۇشىپ كەلەتىنىن انىق كورسەتتى.

 سوعىس اشۋعا دا سىلتاۋ تابىلادى. سول سەبەپتى اركىم ءوز ىرگەسىن بەكەمدەۋ ءۇشىن كۇشتى قارۋعا يە بولعىسى كەلەدى. ءبىراز ەل ءتىپتى دەربەس يادرولىق ارسەنالىن جاساقتاۋ تۋرالى ويلانا باستادى. يران دا جاپپاي قىرىپ جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ تۋرالى شارتتان شىعۋعا نيەتتى. مۇنىڭ سوڭى قايدا اپارادى؟ جاڭا يادرولىق داۋىرگە الىپ كەلۋى مۇمكىن بە؟ ساراپشىلار نە دەيدى؟ ا ق ش ساۋد ارابياسىنىڭ اتومدىق باعدارلاماسىن دامىتۋعا كومەكتەسپەك. مۇنى ءوز دەرەككوزدەرىنە سىلتەمە جاساعان بلۋمبەرگ باسىلىمى جازدى. قۇراما شتاتتار ەر- ريادقا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسىن عانا ەمەس، ۋران بايىتۋ جانە پلۋتونيي وڭدەۋ تەحنولوگياسىن يگەرۋگە كومەكتەسەدى. بۇل ارادا «يادرولىق باعدارلاماسىن دامىتۋعا قۇقىعى جوق» دەپ، يرانعا شابۋىل جاساعان ا ق ش نەگە ساۋد ارابياسىمەن اتومدىق سالادا ارىپتەستىك ورناتپاق دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ءدال وسى ساۋال كونگرەستە قۇراما شتاتتاردىڭ قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ ماسەلەسىنە جاۋاپتى وكىلىنە قويىلدى.

توماس ديناننو: «بۇل كەلىسىم ساۋد ارابياسىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن سىرتتاي باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، - دەدى. ال امەريكالىق ساراپشىلار مۇنى ەكىۇشتى ساياسات دەيدى.

 روبەرت كەللەي، حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى:

- ا ق ش- تىڭ يراندى ءدال وسى ارەكەتى ءۇشىن بومبالاپ، ساۋد ارابياسىنا سول مۇمكىندىكتى بەرۋى قيسىنسىز. بۇل - ەكىجۇزدىلىك قوي. كەيىنگى كەزدە يران يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى كەلىسىمنەن شىعاتىنىن ءجيى ايتىپ ءجۇر. تاياۋدا مۇنداي مالىمدەمەنى يسلام رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى كوميتەتىنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى ەبراحيم رەزاي جاسادى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇل كەلىسىمنىڭ ەشقانداي ءمانى جوق. ال حالىقارالىق اتوم ەنەرگيتيكاسى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ دەرەگى بويىنشا، بىلتىر ماۋسىمدا يسلام رەسپۋبليكاسىندا 440 كەلى بايىتىلعان ۋران قورى ساقتاۋلى بولعان. مۇنى 90 پايىزعا دەيىن بايىتسا، وندا 12 اتوم بومباسىن جاساۋعا جەتەدى. ساۋد ارابياسى تاياۋ شىعىستا ءبىر ەل يادرولىق قارۋعا يەلىك ەتكەن جاعدايدا ەر-رياد تا وسىنداي قادامعا بارۋعا ءماجبۇر بولاتىنىن بىرنەشە رەت مالىمدەگەن ەدى.

قازىر الەمدە 9 ەل يادرولىق سوققى جاساۋ مۇمكىندىگىنە يە. دەسە دە تاعى 20 دان استامى اتوم ەنەرگەتيكاسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانادى. ماسەلەن، ارگەنتينا، برازيليا، گەرمانيا، جاپونيا جانە نيدەرلاند سەكىلدى ءبىراز ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق بازاسى دامىعان. ياعني كەز كەلگەن ۋاقىتتا يادرولىق قارۋعا يەلىك ەتۋگە مۇمكىندىگى بار. ويتكەنى اتوم بومباسىن جاساۋعا قورى جەتكىلىكتى.

«بۇعان 8 كەلى پلۋتوني نەمەسە 90 پايىزعا دەيىن بايىتىلعان ۋراننىڭ 25 كەلىسى بولسا، جەتىپ جاتىر»، - دەيدى ساراپشىلار.

حانس كريستەنسەن، ا ق ش عالىمدار فەدەراتسياسى يادرولىق اقپارات بويىنشا جوبانىڭ ديرەكتورى:

- 1945 -جىلى حيروسيمانى قيراتقان قارۋدىڭ قۋاتى 15 كيلوتوننا بولاتىن. قازىر بۇل ەڭ تومەن يادرولىق زارياد سانالادى. الايدا سونىڭ ءوزى تۇتاس ءبىر قالانى جوق قىلدى. ال بۇگىنگى قارۋلاردىڭ قۋاتى بىرنەشە ءجۇز كيلوتونناعا جەتەدى. ولار جەردىڭ بەتى تۇرماق استىنداعىسىن دا تىپ-تيپىل ەتە الادى.

جاڭا يادرولىق ءداۋىر باستالۋى مۇمكىن يادرولىق كەلىسىمگە ساي، ا ق ش پەن رەسەي يادرولىق وقتۇمسىقتاردىڭ سانىن 1550 گە دەيىن، ال بالليستيكالىق زىمىراندار سانىن 700 گە دەيىن ازايتۋى ءتيىس بولعان. الايدا بۇگىندە يادرولىق ارسەنالدارى بار مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناسى ناشارلاپ، قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسى توقتادى. ماسەلەن، 1986-جىلى الەمدە 64 مىڭنان اسا يادرولىق وقتۇمسىق بولعان. ال 2023 -جىلى بۇل كورسەتكىش 9 جارىم مىڭعا دەيىن ازايعان ەدى. الايدا كەيىنگى جىلدارى جاپپاي قىرىپ جويۋ قارۋى بۇرىنعىداي ەكى دەرجاۆانىڭ قولىندا عانا تۇرعان جوق. قازىر دەربەس يادرولىق ارسەنالعا يە ەلدەردىڭ قاتارى كوبەيگەن. بۇدان بولەك، اتومدىق بومبانى يەلەنۋگە ۇمتىلىسىن پولشا، گەرمانيا، تۇركيا، شۆەتسيا، وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا دا ءبىلدىردى. حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى بۇل جاھاندا حاوس تۋدىرۋى مۇمكىن دەپ سانايدى.

 رافاەل گروسسي، حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىك باسشىسى:

- بۇرىن «ەشقاشان يادرولىق قارۋ جاسامايمىز» دەگەن ەلدەردىڭ وزىندە بىزگە دە اتومدىق بومبا كەرەك دەگەن اڭگىمە اشىق ايتىلا باستادى.

 يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ - ادامزاتتىڭ اسىل مۇراتى. سوندىقتان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى كەلىسىمدى ساقتاۋ بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى. 1945 -جىلى العاشقى اتوم بومباسى جارىلدى. الايدا ادامزات سول ناۋبەتتى ۇمىتقان سىڭايلى.

«ويتكەنى ارادا 81 -جىل وتكەننەن كەيىن ادامزاتقا تاعى جاڭا يادرولىق قاۋىپ ءتونىپ تۇر» ، - دەيدى ساراپشىلار.

 https://24.kz