الەم نەگە جاپپاي قارۋلانىپ جاتىر؟
استانا. قازاقپارات - 2025-جىلى الەمدىك اسكەري شىعىندار 2024-جىلمەن سالىستىرعاندا 2,9 پايىزعا ءوسىپ، شامامەن 2,88 تريلليون دوللاردى قۇرادى. بۇل ستوكگولم بەيبىتشىلىكتى زەرتتەۋ حالىقارالىق ينستيتۋتى (SIPRI) تىركەگەن ەڭ جوعارى كورسەتكىش.
ەۋروپادا قورعانىسقا جۇمسالاتىن شىعىندار 14 پايىزعا ارتتى. بۇل جاڭا رەكورد سانالادى. جاھاندىق اسكەري شىعىندار ون ءبىرىنشى جىل قاتارىنان ۇزدىكسىز وسۋدە. اسكەري شىعىنداردىڭ ءوسىمى قارۋلى قاقتىعىستار كەزەڭىندە ىسكە اسۋدا. جالپى العاندا اسكەري شىعىندار الەمدىك ج ءى ءو- ءنىڭ 2,5 پايىزىن نەمەسە 2887 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل 2009-جىلدان بەرگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش.
SIPRI ۇيىمىنىڭ اسكەري شىعىندار جانە قارۋ-جاراق ءوندىرىسى باعدارلاماسىنىڭ زەرتتەۋشىسى سياو لياننىڭ ايتۋىنشا، الەمدەگى مەملەكەتتەر سوعىستار، تۇراقسىزدىق جانە گەوساياسي شيەلەنىستەر جاعدايىندا قارۋلانۋ باعدارلامالارىن كەڭەيتكەن. ونىڭ بولجامىنشا، قازىرگى داعدارىستاردىڭ اۋقىمى مەن كوپتەگەن ەلدەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى اسكەري جوسپارلارىن ەسكەرسەك، بۇل ءوسىم 2026-جىلى جانە ودان كەيىنگى جىلدارى دا جالعاسۋى مۇمكىن.
اسكەري شىعىنداردىڭ 58 پايىزى بەس ەلدىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ولار ا ق ش، قىتاي، رەسەي، گەرمانيا جانە ءۇندىستان. ا ق ش كونگرەسى 2026-جىلعا ارنالعان قورعانىس بيۋجەتىن 1 تريلليون دوللاردان استام دەڭگەيدە ماقۇلدادى، ال 2027-جىلى بۇل كورسەتكىش دونالد ترامپتىڭ بيۋجەت جوباسى قابىلدانسا، 1,5 تريلليون دوللارعا دەيىن جەتۋى ىقتيمال. بۇل ا ق ش- تىڭ جاڭا تاريحىنداعى رەكورد بولماق.
رەسەي 2025-جىلى اسكەري شىعىندارىن 5,9 پايىزعا ارتتىرىپ، شامامەن 190 ميلليارد دوللارعا جەتكىزدى. رەسەيدەگى اسكەري جۇكتەمە 2025-جىلى ج ءى ءو- ءنىڭ 7,5 پايىزىن قۇرادى. سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك شىعىنداردىڭ 20 پايىزى اسكەري سالاعا تيەسىلى بولدى. رەسەي بيلىگى بيۋجەتتىڭ اشىقتىعىنا تىيىم سالدى. وسىلايشا قۇپيا شىعىنداردىڭ ۇلەسى 2025-جىلى 79 پايىزعا دەيىن ءوستى. رەسەي اسكەري شىعىندارىن جىل سايىن ارتتىرۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. الايدا ساتىپ الۋ ستراتەگياسى وزگەرۋدە. سوعىس بىرتىندەپ رەسۋرستاردى سارقىلتاتىن ۇزاق قاقتىعىسقا اينالعاندىقتان، رەسەي شىعىنداردى ازايتۋ ءۇشىن ارزانىراق قارۋ-جاراق جۇيەلەرىن كوپتەپ ساتىپ الا باستادى. اتاپ ايتقاندا، ۇشاقتار مەن تانكتەر سياقتى قىمبات تەحنيكانىڭ شىعىنىن ازايتىپ، ارزان درونداردى كوپتەپ ساتىپ الۋعا، وندىرۋگە تىرىسىپ جاتىر.
سانكسيالار رەسەيگە قوسىمشا شىعىندار جۇكتەۋدە. سانكسيا ماسكەۋدى قوسالقى ماقساتتاعى كومپونەنتتەر مەن وزىق تەحنولوگيالاردى يمپورتتاۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن قايتا قۇرۋ جالپى شىعىنداردىڭ وسۋىنە اكەلدى.
ال ۋكراينا الەمدە قورعانىس شىعىندارى بويىنشا جەتىنشى ورىندا تۇر. 2025-جىلى ول بۇل شىعىنداردى 20 پايىزعا ارتتىرىپ، 84,1 ميلليارد دوللارعا جەتكىزدى. ا ق ش تاراپىنان جاڭا كومەك مىندەتتەمەلەرى بولماعانىنا قاراماستان، ۋكراينا 2025-جىلى سەرىكتەستەرىنەن مەملەكەتتىك بيۋجەتتى قولداۋعا 52,2 ميلليارد دوللار الدى. بۇل سوعىس باستالعالى بەرگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش جانە 2024-جىلمەن سالىستىرعاندا 11 پايىزعا كوپ.
ەۋروپانىڭ جالپى قورعانىس شىعىندارى وتكەن جىلى 14 پايىزعا ءوسىپ، 864 ميلليارد دوللارعا جەتتى. ناتونىڭ 32 مۇشەسىنىڭ 23 ءى قورعانىسقا ج ءى ءو- نىڭ كەمىندە 2 پايىزىن جۇمسادى. SIPRI زەرتتەۋشىسى لورەنتسو سكاراتستساتونىڭ ايتۋىنشا، ا ق ش ەۋروپانى ءوز قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن كوبىرەك جاۋاپكەرشىلىك الۋعا ماجبۇرلەۋدە.
گەرمانيا الەمدە قورعانىس شىعىندارى بويىنشا ءتورتىنشى ورىنعا جايعاستى. 2025-جىلى اسكەري شىعىندارىن 24 پايىزعا ارتتىرىپ، 114 ميلليارد دوللارعا جەتكىزدى. وسىلايشا، ول قورعانىس سالاسىنا ەۋروپاداعى ناتوعا مۇشە 29 ەلدىڭ ىشىندە ەڭ كوپ قارجى جۇمساعان ەل بولدى. 1990-جىلدان بەرى العاش رەت گەرمانيانىڭ اسكەري شىعىندارى ج ءى ءو- ءنىڭ 2 پايىزىنان اسىپ، 2025-جىلى 2,3 پايىزعا جەتتى. ال فرانسيادا 2025-جىلى قورعانىس شىعىندارى 1,5 پايىزعا ءوسىپ، 68 ميلليارد دوللاردى قۇرادى.
تاياۋ شىعىستا قارۋلى قاقتىعىستار مەن تۇراقسىزدىق جالعاسىپ جاتقانىنا قاراماستان، 2025-جىلى اسكەري شىعىندار نەبارى 0,1 پايىزعا عانا ءوستى. ايماق ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى شىعىندارىن ارتتىرعانىمەن، يزرايل مەن يران كەرىسىنشە قىسقارتتى.
يراندا اسكەري شىعىندار 5,6 پايىزعا ازايىپ، 7,4 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. الايدا بۇل نەگىزىنەن جىلدىق ينفلياتسيانىڭ وتە جوعارى دەڭگەيىمەن (42 پايىز) بايلانىستى بولدى.
يزرايلدە شىعىندار 4,9 پايىزعا تومەندەپ، 48,3 ميلليارد دوللار بولدى. زەرتتەۋشىلەر مۇنى گازاداعى بىتىممەن تۇسىندىرەدى. دەگەنمەن، ەلدىڭ اسكەري شىعىندارى ءالى دە 2023-جىلعى سوعىسقا دەيىنگى دەڭگەيدەن 97 پايىزعا جوعارى.
ازيا مەن وكەانيا ەلدەرى كەرىسىنشە اسكەري شىعىندارىن ايتارلىقتاي ارتتىردى. جالپى 8,1 پايىزعا ارتتىرىپ، 681 ميلليارد دوللارعا جەتكىزدى. بۇل 2009-جىلدان بەرگى ەڭ جوعارى جىلدىق ءوسىم. بۇل ايماقتاعى نەگىزگى ويىنشى - قىتاي. ول سوڭعى 30 جىل بويى اسكەري بيۋجەتىن تۇراقتى تۇردە ۇلعايتىپ كەلەدى. 2025-جىلى قىتايدىڭ شىعىندارى 7,4 پايىزعا ءوسىپ، 336 ميلليارد دوللارعا جەتتى.
جاپونيا 2025-جىلى اسكەري شىعىندارىن 9,7 پايىزعا ارتتىرىپ، 62,2 ميلليارد دوللارعا جەتكىزدى. ج ءى ءو- ءنىڭ 1,4 پايىزىن دەگەن ءسوز. بۇل 1958-جىلدان بەرگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. تايۋان دا قورعانىس شىعىندارىن 14 پايىزعا ارتتىرىپ، 18,2 ميلليارد دوللارعا جەتكىزدى.
Mezgil.kz
