الشا حوتوندارىنىڭ قازاققا قانداي قاتىسى بار؟
قىتايدىڭ ىشكى موڭعوليا اۆتونوميالىق ولكەسىنىڭ باتىس القابىنداعى الشا ايماعىنا قاراستى شىعىس الشا اۋدانىندا شارتتى تۇردە «موڭعول مۇسىلماندارى» دەپ اتالىپ كەتكەن وزگەشە ەتنيكالىق توپ ءومىر سۇرەدى. كەي زەرتتەۋشىلەر ولاردىڭ ەتنيكالىق تەگىن قازاقتارمەن بايلانىستىرادى.
Kazinform ءتىلشىسى وسى ماسەلە بويىنشا ءتيىستى دەرەكتەردى ءبولىسۋدى ءجون سانادى.
الشا حوتوندارى دەگەن كىمدەر؟
موڭعول مۇسىلماندارى اسىرەسە ايتىلعان اۋداننىڭ بايانمورىن، ۋسۋتى، جارتاي، ولەڭبۇلاق، حان-ۋلا اۋىلدارىنا شوعىرلانعان. حالىق ساناعىندا موڭعول قۇرامىنا جاتقىزىلاتىندىقتان، ولاردىڭ ناقتى سانى تۋرالى راستالعان اقپارات جوق، شامامەن 3000 نىڭ اينالاسى بولار دەگەن بولجام ايتىلادى.
موڭعول مۇسىلماندارى وزدەرىن «حوتون»، «چانتوۋ» (سالدەلى، ەرتەرەكتە قىتايلار ۇيعىر سەكىلدى مۇسىلمان حالىقتاردى كەمسىتىپ وسىلاي اتاعان)، «چانتوۋ حۋيحۋي» (قىتايشا: سالدەلى مۇسىلمان نەمەسە ۇيعىر مۇسىلماندارى) دەپ اتايدى. ايتىلعان وڭىرگە ارنايى عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرعان ەتنوگراف-عالىم ما پين «حوتون موڭعول تىلىندە مۇسىلمان دەگەن ءسوز» دەي كەلە، ولار وزدەرىن ەشقاشان موڭعول دەپ سانامايدى دەپ ناقتىلاي تۇسەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، حوتونداردىڭ اراسىندا وزدەرىن ۇيعىر نەمەسە دۇنگەن دەپ ەسەپتەيتىندەر از ەمەس.
الشا حوتوندارى موڭعول تىلىندە سويلەيدى، موڭعول جازۋىن قولدانادى، شارۋاشىلىق ءومىرى جەرگىلىكتى موڭعولدارمەن قارايلاس، كوبىنەسە مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانادى، كيىم ۇلگىسى دە موڭعولدارمەن بىردەي. حوتونداردى موڭعولداردان ايىرىپ تۇراتىن جالعىز بوگەناي - ولار يسلام ءدىنىن ۇستانادى، ءومىر سالتى مۇسىلماندىق قاعيدالارعا نەگىزدەلەدى. وزگە موڭعولدار ولاردى «كەبىر موڭعولدارى» دەپ اتايدى. «كەبىر» ءسوزى، موڭعول تىلىندە دە بىزدەگىدەي ءشولدى جازىق دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار.
الشا حوتوندارىنىڭ ەتنيكالىق تەگى جايلى قىتايلىق عالىمدار اراسىندا ءبىر اۋىزدى پىكىر قالىپتاسپاعان، ءارتۇرلى بولجام، جورامال ايتىلادى. مىسالى، قىتايلىق بەلگىلى ولكەتانۋشى چەن گوتسزيۋن (1872-1941) وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ءوزىنىڭ «الشا اۋدانىنىڭ شارۋاشىلىق ءومىرى» دەيتىن ەڭبەگىندە حوتوندار جايلى «تسين اۋلەتىنىڭ تسيانلۋن جىلدارى (1736-1796) جاساقباسى لۋۆساندورجىنىڭ جورىعى كەزىندە تۇتقىنعا تۇسكەن قازاق ساربازدارى، ولار سالدەلى مۇسىلمان اتانادى، ارادا ۇزاق ۋاقىت وتكەندىكتەن، قازىرگى كۇندە موڭعولداردان ايىرماسى قالمادى، موڭعول تىلىندە سويلەيدى، سالت-ءداستۇرى دە موڭعولمەن بىردەي، بار ايىرماسى مۇسىلماندىق قاعيدالاردى ۇستانادى. قازىرگى كۇندە شاعانتوعاي، كەبىر وڭىرلەرىن مەكەندەيدى. ۇزىن سانى 200 وتباسى» دەگەن مالىمەت ۇسىنادى.
الشا حوتوندارى جايلى العاش مالىمەت بەرگەندەردىڭ قاتارىندا قازىرگى قىتاي جۋرناليستيكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى فان چانتسزياننىڭ دا ەسىمى اتالادى. ول «قۇلان جوتاسىنىڭ ءتورت قاپتالى» دەيتىن جولجازباسىندا بىلاي دەپ جازادى: «قىرلى مۇرنى مەن قوي كوزىنە قاراپ-اق ولاردىڭ ناعىز موڭعولداردان ايىرماسى بار ەكەنىن بىلە قويدىم. ولار - وزدەرىن «مۇسىلمان موڭعول» دەپ اتايتىن وزگەشە حالىق. ولار كيىز ۇيدە وتىرادى، ءبىر-بىرىمەن موڭعولشا سويلەسەدى، موڭعولشا كيىنەدى، موڭعولدار سەكىلدى كوشىپ-قونىپ جۇرەدى. ءبىراق ولار لامايزمدى ەمەس، يسلامدى ۇستانادى. الىستان مولدا شاقىرىپ، قۇران وقىتادى. وزدەرىنىڭ ايتۋىنشا، قۇمىل توڭىرەگىنەن كوشىپ كەلىپتى. شاماسى، ولار - شىنجاڭداعى شىعىس تۇرىكتەردىڭ ءبىر تارماعى. قازىرگى كۇندە ۇزىن سانى 300 ۇيدەي». وسى دەرەككە سىلتەمە جاساعان كەيىنگى اۆتورلار وسىندا ايتىلعان شىعىس تۇرىكتەردى ۇيعىرلار دەپ ۇيعارادى.
جەتى اتاعا بولىنگەن
كەلەسى بولجامدى ولكەتانۋشى، تاريحشى، موڭعول عالىمى تۋپجىرعال ءوزىنىڭ «يسلامدى ۇستاناتىن موڭعولداردىڭ شىعۋ تەگى» دەيتىن ماقالاسىندا ۇسىنادى. ونىڭ ايتۋىنشا، الشا حوتوندارىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامى كۇردەلى. اتاقتى گۋشي حاننىڭ نەمەرەسى ىركىباتىر تايشى جوڭعار ءامىرشىسى قالدان بوشوقتىمەن ءدام- تۇزى جاراسپاي، 1686-جىلى شىعىس تيانشان مەن حەسي ءدالىزى ايماعىنان الشا وڭىرىنە قونىس اۋدارعاندا، كوشتىڭ قاتارىندا بۇعان دەيىن مۇسىلماندىقتى قابىلداپ ۇلگەرگەن سايرام، انداعاي، بارعۇت، ۇيعىر، جوڭعار رۋلارىنىڭ وكىلدەرى بولعان. كەيىنىرەك تسيانلۋن جىلدارى ولاردىڭ قاتارىن جورىقتا قولعا تۇسكەن قازاق، وزبەك تۇتقىندارى جانە جاۋگەرشىلىكتەن جان ساۋعالاپ بارعان دۇنگەن، سالار سەكىلدى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى تولىقتىرعان.
وسى ايتىلعاننان باسقا قىتاي اۋماعىن مەكەندەيتىن موڭعول ءتىلدى مۇسىلمان حالىقتارى دۋنسيان (وزدەرىن «سارت» دەپ اتايدى) مەن توماندار دا الشا حوتوندارىنىڭ قۇرامىن تولىقتىرعان ماڭىزدى ەتنيكالىق توپتار رەتىندە قاراستىرىلادى. شىنىمەن دە موڭعول مۇسىلماندارىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامى وتە كۇردەلى ەكەنىن تانىتاتىن دەرەكتەر از ەمەس. مىسالى، شەجىرە بويىنشا ولار جەتى اتاعا (تەك) بولىنەدى ءھام قىتاي يەروگليفتەرىمەن ان، سە، حە، دۋان، ۆەي، حۋ جانە تسزو دەپ تاڭبالانادى. جەرگىلىكتى شەجىرەشىلەردىڭ اۋزىنان جازىپ الىنعان مالىمەت بويىنشا، وسى ايتىلعان اتالار رەتىمەن انديجاندىق، سايرامدىق، قاراقاس، قىرعىز، ۇيعىر، بارعۇت جانە جوڭعار دەگەن سوزدەرگە سايكەس كەلەدى. انديجان، سايرام اتاۋلارى ولاردىڭ ەتنيكالىق تەگىنىڭ، از با، كوپ پە، ورتا ازيالىق حالىقتارمەن بايلانىستى ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك. اسىرەسە، وسىنداعى قاراقاس اتاۋى ايرىقشا نازار اۋدارتادى. قازاقتا ورتا ءجۇز قۇرامىنداعى اباق كەرەي تايپاسىنىڭ ىرگەلى رۋلارىنىڭ ءبىرى قاراقاس دەپ اتالادى. بۇل كەزدەيسوق سايكەستىك پە، الدە تامىرلاستىقتىڭ كورىنىسى مە؟ ونى ءداپ باسىپ ايتۋ بۇگىنگى كۇندە مۇمكىن ەمەس.
جيناقتاپ كەلگەندە، موڭعول مۇسىلماندارى دەپ اتالاتىن الشا حوتوندارى - ەتنيكالىق تەگى جاعىنان مەيلىنشە ارالاسقان، سينتەزدەلگەن قۇراما ەتنوستىق توپ، اۋىزشا جانە جازباشا دەرەكتەر بويىنشا، ولاردىڭ قۇرامىندا XVII عاسىرعا دەيىن يسلامعا مويىن ۇسىنىپ ۇلگەرگەن موڭعول رۋلارى، 1731-جىلى ىركىباتىردىڭ ۇلى اباۋ كوككول (شينحاي) ولكەسىنەن الشا اۋماعىنا جەر اۋدارىپ اكەلگەن مۇسىلماندار (دۇنگەن مەن تومان بولۋ كەرەك)، 1747-جىلى الشالىق اسكەرباسى لۋۆساندورجى يمپەراتوردىڭ جارلىعىمەن جوڭعارلارعا قارسى جورىق تارتىپ، ءامىرسانانىڭ ىزىمەن ورىس شەكاراسىنا دەيىن ات ويناتىپ بارعاندا، قاپيادا تۇتقىنعا ءتۇسىپ، ايداپ اكەتىلگەن قازاق، قىرعىز ساربازدارى، سونداي-اق، قازىرگى شىنجاڭ ولكەسىنىڭ شىعىس قاقپاسى - قۇمىل وڭىرىنەن ءارقيلى تاريحي كەزەڭدە قونىس اۋدارىپ بارعان (كوبىنەسە ساۋدا بابىمەن جانە بۇنداي اۋىس-ءتۇيىس وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن ۇزىلمەگەن) ۇيعىر، وزبەك حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى دە بولعان. ەتنيكالىق ارتەكتىلىگىنە قاراماستان، ورتاق سەنىم، رۋحاني اۋىزبىرشىلىك ارقاسىندا ولار قىتايلىق موڭعولدار قۇرامىنا ەنەتىن وزگەشە ءدىني-ەتنيكالىق توپ رەتىندە قالىپتاسقان دەپ ايتۋعا بولادى.
قالاي ايتقانمەن، ارعى تەگى وتان تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى ءارى الماعايىپ كەزەڭىمەن ۇشتاسىپ جاتقان موڭعول مۇسىلماندارى - الشا حوتوندارىنىڭ وتكەنى مەن كەتكەنى قازاق وقىرماندارىن بەيجاي قالدىرماس دەگەن ويمەن قولعا قالام العان جايىمىز بار، ەندىگى بايلام وزىڭىزدەن.
اۆتور ەرلان مازان
