«الپامىس» داستانى - وزبەكتەردىڭ ەتنو تايپالىق قۇرامىن زەرتتەۋ دەرەككوزى

استانا. قازاقپارات - اۋىز ادەبيەتى شىعارمالارى - حالىقتىڭ ءتۇرلى قىرلارىن: قوعامىن، شارۋاشىلىعىن، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جانە، ارينە، ەتنوگرافيالىق بولمىسىن زەرتتەۋدە اسا قۇندى دەرەك كوزى بولىپ تابىلادى.

1- ءبولىم

ورتا ازيا مەن ەدىل بويىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ قاھارماندىق ەپوسى - «الپامىش» (قازاقتار مەن قاراقالپاقتاردا - «الپامىس»، تاتارلاردا - «الپامىشا»، باشقۇرتتاردا - «الپامىشا ي بارسىن- حىلۋ») سونىڭ ىشىندە وزبەك نۇسقاسىندا دا، حالىقتىڭ كونە داۋىردەگى ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتىنىڭ كوپتەگەن قىرلارىن بەينەلەيتىن باي ەتنوگرافيالىق مالىمەتتەر ساقتالعان.

زەرتتەۋ نەگىزىنە 1927 -جىلى باحشى فازىل يۋلداشتان جازىپ الىنعان «الپامىش» داستانىنىڭ نۇسقاسى الىنعان.

داستاننىڭ العاشقى ءبولىمى تىڭداۋشىنى قوڭىراتتار مەن قالماقتار بەينەسىندەگى ەتنيكالىق توپتارمەن تانىستىرادى. وقيعا مالعا باي كوشپەلى قاۋىمنىڭ قوزعالىسىمەن باستالادى. كوشپەلىلەر «قالماق» دەپ اتاعان وتىرىقشى حالىقپەن قاقتىعىسقا تۇسەدى، ال سول وتىرىقشى جۇرت قوڭىراتتاردى «وزبەك» دەپ اتايدى.

قوڭىرات تايپاسى - وزبەك حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنداعى ءىرى ءارى ىقپالدى تايپالاردىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار وزبەكتەر قۇرامىندا «قالماق» اتتى تايپا دا كەزدەسەدى.

ەپوستا بەينەلەنگەن وتىرىقشى «قالماقتار» كەيىنگى ورتا عاسىرلاردا ورتا ازياعا جورىق جاساعان ويرات-قالماق كوشپەلىلەرىنە ونشا ۇقسامايدى. بالكىم، «قالماق» ەتنونيمى كوشپەلى تۇرمىستان قول ءۇزىپ، وتىرىقشىلانعان وزبەك تايپالارىنىڭ ءبىر بولىگىن بىلدىرسە كەرەك.

مۇحامماد ساليحتىڭ «شەيباني- نامە» ەڭبەگىندە قالماقتار دەشتى- قىپشاق وزبەكتەرىنەن بۇرىن ورتا ازياعا كەلگەن تايپا رەتىندە اتالادى جانە ولار بۇحارا ءامىرىنىڭ ورىنباسارى بوقى تارحان (ابدالي تارحاننىڭ ۇلى) اسكەرىنىڭ قۇرامىندا كوشپەلى وزبەكتەرگە قارسى سوعىسقان. كوشپەلى وزبەكتەر كەلگەنگە دەيىن ولار ماۋارانناحر اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن جانە، ءسىرا، تۇركىلەنگەن موڭعول تايپالارىنىڭ ۇرپاقتارى بولعان.

الپامىس باتىر تۋرالى ەپوستا 16 رۋ (16 ۋرۋ) اتالادى. بۇل سان مۇحامماد ساليح كەلتىرگەن دەرەكتەرمەن سايكەس كەلەدى: شەيباني حان باستاعان كوشپەلى وزبەكتەر جورىعىنا قاتىسقان 16 تايپا ىشىندە قوڭىراتتار دا بولعان.

ەپوستا قوڭىراتتاردىڭ نەگىزگى كاسىبى - مال شارۋاشىلىعى ەكەنى كورسەتىلەدى. وزبەكتەردىڭ ماۋارانناحرعا كوپ مالمەن كەلگەنى باسقا دەرەككوزدەردە دە ايتىلادى. قوڭىراتتاردى قوسا العاندا، وزبەك تايپالارىنىڭ باسپاناسى - كيىز ءۇي بولعان.

داستاندا سيپاتتالعان قوعام - ۇزاق ۋاقىت كوشپەلى ءومىر سالتى جاعدايىندا ساقتالعان پاتريارحالدىق- رۋلىق قۇرىلىم.

قوڭىرات تايپاسىنىڭ 16 بولىككە ءبولىنۋى، سونداي- اق «تۇپا» اتتى قوسارلانعان رۋ جۇيەسىنىڭ (ءتورتۋلى- قوڭىرات جانە قانجىعالى- قوڭىرات) بولۋى - دۋالدىق رۋلىق ۇيىمنىڭ سارقىنشاقتارى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.

بۇعان بايبورى مەن بايسارى اراسىنداعى اعايىندىق تارتىس تا جاناما دالەل بولا الادى.

بۇل سيۋجەت تۇركى حالىقتارىنىڭ فولكلورىندا كەڭ تاراعان «جاۋلاسقان ەكى اعايىندى» موتيۆىمەن ۇندەسەدى جانە ءبىرقاتار ەتنوگرافتاردىڭ پىكىرىنشە، دۋاليزممەن بايلانىستى.

كوشپەلى حالىقتارداعى ەكزوگاميا تاقىرىبى دا رۋلىق قۇرىلىمنىڭ ماڭىزدى بەلگىسى بولىپ تابىلادى. ءتورتۋلى رۋىنان شىققان بەكتەمىر الپامىستىڭ قارىنداسى قارلىعاشقا ۇيلەنەدى. قارلىعاش قانجىعالى رۋىنا جاتادى. الايدا ەكى رۋ دا قوڭىرات تايپاسىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى.

ءومىر شىنىبەك ۇلىنىڭ پاراقشاسىنان الىندى