ادەبيەتتە وزگەشە ورنەك سالعان ومارعازى ايتان ۇلى
استانا. قازاقپارات - ومارعازى ايتان ۇلى (1931-1997) - قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى، اقىن، جازۋشى. ول 1952 -جىلدان باستاپ وسى زامان قازاق پوەزياسىنا تامىلجىعان تابيعات ليريكالارىمەن كەلگەن. كەيىننەن فيلوسوفيالىق وي يىرىمدەرىنە بويلاپ وزىندىك باعىت، ۇستانىم قالىپتاستىرىپ، ادەبيەتتەگى ءوز ورنىن العان.
قىتايدا «تىرنالار»، «قۇس جولى»، «تۇيە»، «ساۋكەلە» قاتارلى جىر جيناقتارىمەن بىرگە «اڭ شادىرىن وق تابار»، «تارازى» سياقتى روماندارى جارىق كورگەن. 2003 -جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنان «تىرنالار» اتتى ولەڭدەر، داستاندار، پوەمالار جيناعى شىققان.
شىنجاڭ قازاق ادەبيەتىندە ومارعازى ايتان ەسىمى ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتالادى. جەكە باسىنا عانا ەمەس، شىعارماسىنا دەگەن شىنايى باعا جۇرتتى سولاي ءتانتى ەتكەن.
ومارعازى اقىندىق جولىن اۋىز ادەبيەتىمەن مايەكتەپ، ابايمەن يرىمدەپ، ارى قاراي وزىنشە - وزگەشە بوياۋمەن شالقىتقان اقىن.
جوتا-جون، بەلەس-بەلدەر جۇپار اتقان،
باقشا-باۋ، بايتاق دالا نۇرعا باتقان.
كولدە قۇس، كوگالدا مال، سۋدا بالىق،
كوكتە ءان ساپ بۇلبۇل بويدى شىمىرلاتقان...
ارينە، ابايدىڭ تابيعات ليريكاسىمەن تامىرلاسىپ جاتقان ءبىر اۋەز ەستىلەدى. اسىرەسە، «جازعىتۇرى» ولەڭىن ەسكە سالادى. دەمەك، اقىننىڭ اق ۋىز بەرگەن ادەبيەت ۇلگىسى وتە باي. ونى مەيلىنشە سۇيەگىنە سىڭىرە قابىلداپ، مارقايىپ، ەندىگى جەردە توپشىسىن شىڭاپ، ەركىن قانات قاعادى.
ءداستۇرلى ولەڭنەن بەت بۇرىپ، ءبىتىمى بولەك، قۇرىلىسى باسقاشا، قۇنى اسىل، فيلوسوفيالىق استارى تەرەڭ پوەزيالىق يرىمگە بويلايدى.
1956 -جىلى «قىس» اتتى ولەڭ جازدى. اباي دا «قىس»-تى جازعان. ەندىگى «قىس» ومارعازىشا سويلەيدى. ابايدى ۇلگى-ونەگە كورۋدەن كورى «ىشكى تالاسقا»، «تالاسپەن وسۋگە»، ولەڭنەن وزگەشە مانەر تابۋعا ۇمتىلادى. بۇل اقىننىڭ جاڭالىققا، دارالىققا ۇمتىۋ، ءوسۋ كەزەڭى.
كەش شاپاعىنا بويالىپ،
سەڭسەڭ مالاقايىما سەبىلەتىن.
كىم قىس دەسە قاسىرەت ويلايتىن،
كىليمات تاپقا بولىنە مە،
قار قالىڭ، قاڭتار، ولەڭ بولدى دەپ،
ولگەن پومەشيك قايتا تىرىلە مە؟!
شوپان كيىمىن ءبىز ءوزىمىز توقيمىز.
قىس قوشقار تۇگىن قيسايتا المايدى،
تۇيە تۇرا الماي ورنىندا قالماقشى ەمەس.
ساۋداگەر وگىز تەرىسىنەن الداپ پۇل ساتا المايدى،
جەر ىلعالىمەن كوگەرىپ جاسارار،
بۇلت ەمشەگى اق ءسۇتىن يەدى،
قىس ۇلپاسىنىڭ جىبەك ماقتاسىنان،
جىل كوكتەمدە ءوز التىن تونىن كيەدى.
اقىن ولەڭ ولكەسىندەگى ىزەنۋ باسپالداعىنا قادام باسادى. تابيعات ليريكاسىن وسىعان دەيىن قازاقتىڭ سان اقىنى جازدى، جىرلادى، قىرلادى، سىرلادى. ال و. ايتان ۇلى وسىدان باستاپ وزگەلەرگە ۇقساعىسى كەلمەدى. جانە دە ءجاي سىلدىر ءسوز ەمەس. سۋرەتكەرگە ءتان قانىق ءوڭى، ىشكى ۇندەستىك كەسكىنى، وي شۇڭەتتەرى بار.
جەر ىلعالىمەن كوگەرىپ جاسارار،
بۇلت ەمشەگى اق ءسۇتىن يەدى،
قىس ۇلپاسىنىڭ جىبەك ماقتاسىنان،
جىل كوكتەمدە ءوز التىن تونىن كيەدى.
زەرتتەۋشىلەر كەيدە مۇنداي جاڭالىقتى ماياكوۆسكي مەكتەبىنەن قاراستىرعىسى كەلەدى. مۇمكىن، ەلىكتەۋ، ونەگە قابىلداۋ بار شىعار. الايدا ومارعازى جىرىنىڭ وزگەشە ءوڭ-شىرايى، ەن-تاڭباسى مەنمۇندالايدى. قانشاما باسقا بوياۋمەن ءتۇسىن كومكەرىپ، قىمتاسا دا جوعارىداعى جولدار تابيعات بەينەسىن قازاقى تۇرعىدان قاپىسىز مۇسىندەپ تۇر.
«مەنىڭ شىعىسىم» اتتى داستانىندا:
...
سۇيەم تاۋ بۇعىلارىنىڭ جالپاق ماڭدايىن،
تەڭىز قۇستارىڭنىڭ سۇڭقىلىن،
جەر جوتالارىڭنىڭ سىنىق جاڭقاسىن!
سۇيەم،
مىڭ زامان جەر جىنىسىنىڭ ىستىق قاباتىن،
باتىر بابالارىمنىڭ سارعايعان سۇيەك قاڭقاسىن...، - دەپ تەبىرەنە تولقيدى. مۇندا جەر شارىنىڭ توبەسىنەن قاراپ تۇرعان «الىپ ادام» سۋرەتىن كورگەندەي بولاسىز. ونىڭ ءوزى دە ءىرى، ءسوزى دە ءىرى.
اقىننىڭ «تابيعات فيلوسوفياسى» داستانىنىڭ دا دارالىق ەرەكشەلىگى، تابيعات ۇندەستىگى، ءتىل كەستەلىگى سىندى بولەكشە بوگەنايى بىردەن كوزگە ۇرادى.
تابيعات كورپەسىنىڭ سالقىن استارى،
تىرشىلىك توسەگىن توزدىرماي بۇركەگەن.
شەگىرتكە سيراعى سارعايىپ بۇكتەلەدى،
قانشا جىل جوعالماي توپىراق مۇلكىنەن.
اققۋ قاناتىن تەڭىزدەن كوتەرسە،
قيال كىتابىنىڭ تاعى ءبىر بەتى اشىلار.
ءبىر جۇلدىز ءسونۋى، ءبىر شىبىن ءومىرى،
مىڭ جۇلدىز دۇنيەگە نۇر بولىپ شاشىلار.
ولەڭنىڭ سىرتقى سۋرەتى، كوز اربايتىن تۇلعالىق كورىنىسى كوپ اقىنداردا ارينە، جامان بولماۋعا تىرىساتىن شابىتتى شاقپەن ءسوز قوزعايدى. ال، ومارعازى جىرى بولسا، كوتەرگەن تاقىرىبىنا قىزمەت ەتۋ جاعىنان وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ادا ەتىپ قويماي، لىقسىعان ويلار توبىقتاي تۇيىنگە باعىنىپ، ارناسىنان اسىپ- تاسقان كۇيى ءوز ايدىنىنا قۇيىلادى. داستاننىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي ولەڭ جولدارى شىنىندا دا تەرەڭگە تامىر تارتقان فيلوسوفيالىق ويلاردى تولقىتادى. مۇقيت تۇبىنەن مارجان سۇزەدى. وسى اسىلى جاسىرىنعان كوك ءيىرىم ءسىزدى تاعى دا تۇنىعىنا، شۇڭەتكە جاسىرىنعان سۇلۋلىق استارىنا تارتادى.
...
كارتەيگەن جوتالاردىڭ سۇيەگى سىرقىراپ،
ويپاتتار ۇستىنەن ءبىر ءدۇبىر كەلەدى.
قايدا ءبىر ترۋبا ءتۇتىنى كوتەرىلسە،
سول جاقتان ءبىر شىركەۋ بۋىنىپ ولەدى.
.. .
كۇن ءبىزدىڭ باقىت كىرپىگىمىز،
پلانەتا كەۋدەسىندە ءبىر شىراق جاعىلار،
بار ماتەريانىڭ ءبىر عانا زاڭى بار.
سۋرەت، ءپىشىن، وي اسىلى، ءسوز تەرەڭى - قاتارىنان ءورىم تابۋ ومىكەڭنىڭ بيىگى. ادامنىڭ شىعۋ تەگى، جاراتىلىس دۇنيەسىنىڭ تىلسىم سىرلارى، ادامزات كوزقاراسى، ت. ب. سياقتىلاردىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزدەرى، تولعاۋلارى ءبارى كەسەك ءارى نازىك. كەسەك دۇنيەنىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشۋگە كەلگەندە اقىن قالامى جاي وتىنداي جارقىلدايدى. ولەڭدى عانا ەمەس ەركە، اساۋ تابيعاتتىڭ ءوزىن تاقىمىندا ويناتادى.
...
بابالار جۇرتىندا بالشىق ىدىس بار،
بالكىم ءبىزدىڭ نەسىبەمىز دە سوعان قۇيىلعان.
تاس پىشاق كوتەرگەن ءبىر ايبارلى اقساقال،
ادام اتا سول شىعار بالكىم ءبىز سيىنعان.
مۇسىلمان دىنىنە، يسلام الەمىنە قاتىستى سان جىرلار جازىلعان شىعار. ءبىراق و. ايتان ۇلىنىڭ قالامىنان تۋعان ادام اتا بەينەسى مۇلدەم وزگەشە، ناعىز شەبەردىڭ سومداۋىنان شىققان بولەكشە تۇلعا. ولەڭگە اينالعان ءومىر كەلبەتى كوز الدىڭا كەسكىنىن كەرىپ، شىمىلدىعىن جايادى. جاتىرقاۋسىز باس شۇلعىعان جۇيرىكتىڭ جالىنا قولىڭىزدى تيگىزىپ، سيپاپ كورگىڭىز كەلەدى.
اقىن كەيدە تابيعات كەسكىندەمەلەرىن كەرتىپ الىپ، ونى ولەڭ قاجەتى ءۇشىن عانا ەمەس، تاريحقا دا، ساياسي استارعا دا، وزىندىك كوزقاراسقا دا شەبەرلىكپەن باعىندىرادى. دىتتەگەن ماقساتىن بىردەن جايىپ سالماي، ولەڭ ورنەگىنە وراپ ءمۇسىن جاسايدى دا، شەشۋىن وزىڭىزگە قالدىرادى. «تۇيەلەر» ولەڭىندە:
تۇيەلەر،
تۇيەلەر،
قايتقان تىرنالارداي ءتىزىلىپ،
شىققان ەدى بۇلدىراپ،
قانشالىق الىس بەلدەرگە؟!
داپ ۇرىپ، سىرناي تارتىپ،
كەتكەن ەدى قانشا ونەرپازدار جات ەلدەرگە؟!
...
ازيا سەنىڭ قايسى جۇگىڭ بار،
تۇيە بالاسى كوتەرمەگەن؟!
بالاداي ەلپەك،
كورسەڭ ەدىڭ سەن وسى ماڭعاز جانۋاردى،
الا بۇيدا تاعىپ، مۇرنىن تەسكەن...
ءبىر قاراماققا ولەڭ تۇيە تۇلىگى تۋرالى. ال ودان تەرەڭدەپ قاراساڭىز ازيا ءتوسىن مەكەندەگەن كوشپەندىلەردىڭ تاريحى، بولمىسى، رۋحى سىندى توقسان تاراۋلى قاتپارى بار. تاعى ءبىر قىرىنان قاراعاندا ۋاقىت - جىلدار كەرۋەنى تۋرالى دا ابىزدىق سىر شەرتەدى. وسىنىڭ ءبارىن ازعانا جولدارعا سيدىرىپ، ءوز ءيىرىمىن جاساۋ - ومارعازىنىڭ قالام قۇدىرەتى.
وسى ءتاسىل، وسى جول ودان ارى داڭعىلدانىپ، و. ايتان ۇلىنىڭ وكىلدىك شىعارماسى - «تىرنالاردا» ءوز كورىنىسىن تابادى. اسپانعا، كوگىلدىر كوكتىڭ شىرقاۋىنا قانات قاعادى. اقىندىق ارپالىستىڭ، ىزدەنىستىڭ ەندىگى شوقتىعى تىرنالار كەرۋەنىنە ۇڭىلتەدى.
ءبىر شۋماق ولەڭ بە الدە،
اينالىپ جەر بەتىندە ۇشىپ جۇرگەن!
الدە ءبىر كەرۋەن بە،
شولدە كەزىپ،
اسپاننىڭ اياسىنا تۇسىرىلگەن...
مۇندا ءبىز كورىپ جۇرگەن ۇزىن مويىن تىرنا قۇسىنىڭ بەينەسى عانا تۇرعان جوق. جەردەگى كەرۋەن - «تۇيەلەر» ءبارى بىردە شەكاراعا، شەكتەمەگە باعىنادى. ال، اسپان كەرۋەنى - «تىرنالار» ەركىن قانات قاعادى. مۇمكىن ول اقىننىڭ اساۋ قيالى، مۇمكىن ول دەموكراتيانى، ەركىندىكتى اڭساپ، شولدەگەن ارلان جۇرەكتىڭ ارمانى، مۇمكىن ول وتپەلى ءومىردىڭ كورىكتى، كورىكسىز سۋرەتى. ەندى ءبىر قاراعاندا مىسالداعى الدىڭعى ولەڭدەگىدەي كوشپەندىلەر ءومىرى، ساحارانى ەركىن جايلاعان حالىقتاردىڭ تۇنشىققان ارمانى. دەمەك، اقىن قۇدىرەتى وسىنىڭ ءبارىن جىپتەي جيناپ، جەلىدەي بايلاپ، جالعىز «تىرنالار» داستانىنا جۇگىندىرەدى، سيدىرادى. اقىن كەستەلى تىلىمەن استارلى، سازدى، نازدى جولدار ارقىلى جىبەكتەي ءتۇيىن تۇيەدى.
اسپانداعى تىرنالار كورىنىسىن باقىلاعان جەردەگى ءالجۋاز پەندە - قارتتىڭ كوز الدىنداعى، اسپان نوقاتىنداعى دۇنيە، اينالاسىندا بولىپ جاتقان وقيعالار - ءبارى جىمداسا ورىلە، ورىمدەلە كەلىپ، ۇياسىنا قايتقان قۇستاي سوڭعى تۇيىنمەن جيناقتالادى. سۇلۋ سۋرەت جاسايدى.
«تىرنالار» كەسكىن، كەلبەت جاعىنان كوز الدىڭدا كوركەم بەينەمەن، ارمەن تىزبەكتەلەدى.
ۇستىندە كوشكەن مۇنار،
كوكشىل كيىك؛
بەينە ءبىر التىن تىرەۋ اياقتارى،
دىرىلدەپ كوك ساعىمعا تۇرعان ءتيىپ...
نەمەسە:
تىرنالار كەلگەن ەدى، تاعى قايتا،
جەبەدەي بىرىنەن سوڭ ءبىرى اتىلعان.
قايىقتاي ءبىر سىزىقپەن،
بەتىندە كوك تەڭىزدىڭ شۇباتىلعان...
تاعى دا:
اسپاننىڭ كۇي تاباعىن قولمەن تەربەپ...
.. .
ءوزىنىڭ شيراتىلعان جىر جولدارى
اسپانعا لاقتىرعانداي
ءجىپ قىپ ەسىپ...
قاراساڭ كوز تويمايتىن، وقىساڭ ءشول قانبايتىن، تاڭدايعا تامسانتا «ءدام سالاتىن» مۇنداي تارماقتار از ەمەس.
و. ايتان ۇلىنىڭ «تىرنالار» داستانى كەشەگى شىنجاڭ پوەزياسى ءۇشىن عانا ەمەس، بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى تۋرالى ايتقاندا دا زەرتتەۋگە تۇرارلىق كەسەك تۋىندى. ىشكى ءيىرىمى، وي ۇندەستىگى، ءتىل شۇرايلىعى، قۇرىلىم شەبەرلىگى - ءبارى دە شەبەردىڭ قولىن تانىتادى. اسىرەسە، بەلگىلىدەن بەلگىسىزدىك ىزدەپ، «جۇمباق قىلامىن» دەپ جۇرناقسىز جالاڭ ەلىكتەپ جۇرگەن جاستارعا بەرەر ساباعى تىپتەن مول.
پايدالانعان ادەبيەتتەر:
شاكەن ۇلى ءجادي. «قىتايداعى قازاقتار». - الماتى: دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى، 2007 -جىل.
ج. شاكەن ۇلى «جالعىزدىڭ ءۇنى»، سىن-زەرتتەۋ ماقالالارى مەن سىر-سۇحباتتارى. الماتى، «اقوتاۋ» باسپاسى، 2010 -جىل.
ج. شاكەن ۇلى «قىتاي قازاقتارىنىڭ ادەبيەتى» سىن-زەرتتەۋ ماقالالارى. «Politra Press»، الماتى، 2018 -جىل.
ومارعازى ايتان ۇلىنىڭ ولەڭ-جىر كىتاپتارى.
اۆتور
ءجادي شاكەن ۇلى، جازۋشى- تاريحشى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى
