ادام ميى 80 جاستا دا قارتايمايدى: عالىمدار جاڭالىق اشتى
استانا. KAZINFORM - نەيروبيولوگتار تالاي جىل بويى ادام ميى تۋعان كەزدە بەرىلگەن نەيروندارمەن عانا شەكتەلەدى، ال جاس ۇلعايعان سايىن ولاردىڭ سانى ازايا بەرەدى دەگەن تۇجىرىمعا ءبارىمىزدى سەندىرۋگە تىرىستى.
الايدا 2026-جىلدىڭ 25-اقپانىندا Nature جۋرنالىندا جاريالانعان جاڭا زەرتتەۋ بۇل ۇعىمدى تۇبەگەيلى جوققا شىعاردى. عالىمدار ادامنىڭ ميى، ناقتىراق ايتقاندا، گيپپوكامپ ايماعى ءومىر بويى جاڭا نەيروندار تۇزۋگە قابىلەتتى ەكەنىن دالەلدەدى. ال ەڭ ماڭىزدىسى، بۇل پروتسەسس جادتىڭ ساقتالۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەن.
زەرتتەۋدە «سۋپەرەيدجەرلەر» دەپ اتالاتىن ەرەكشە توپ قاراستىرىلعان. بۇل - جاسى 80 نەن اسسا دا، ەستە ساقتاۋ قابىلەتى 20-30 جاس كىشى ادامدارمەن بىردەي دەڭگەيدە ساقتالعان جاندار.
عالىمدار 38 ادامنىڭ مي ۇلگىلەرىن زەرتتەپ، ولاردى بىرنەشە توپقا بولگەن:
جاس ەرەسەكتەر
قارت، ءبىراق دەنى ساۋ ادامدار
سۋپەرەيدجەرلەر
التسگەيمەر اۋرۋىنىڭ باستاپقى بەلگىلەرى بارلار
التسگەيمەر دياگنوزى قويىلعان ناۋقاستار
ناتيجەگە سايكەس، سۋپەرەيدجەرلەردىڭ ميىندا جاڭا نەيرونداردىڭ سانى قاراپايىم قارتتارعا قاراعاندا ەكى ەسە كوپ، ال التسگەيمەرمەن اۋىراتىنداردان 2,5 ەسە ارتىق ەكەنى انىقتالعان. ءتىپتى كەي جاعدايدا ولاردىڭ كورسەتكىشتەرى جاس ادامداردان دا جوعارى بولعان.
بۇل دەگەنىمىز - ولاردىڭ ميى بەلسەندى جۇمىس ىستەپ، ۇنەمى جاڭارىپ وتىرادى دەگەن ءسوز.
ميدا جاڭا نەيروندار قالاي پايدا بولادى؟
عالىمدار بۇل پروتسەستى «نەيروگەنەز» دەپ اتايدى. ول بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى: الدىمەن باعانالى جاسۋشالار پايدا بولادى، ولار بىرتىندەپ نەيروبلاستارعا، كەيىن تولىققاندى نەيروندارعا اينالادى. سوڭىندا بۇل جاڭا جاسۋشالار ميداعى ەستە ساقتاۋ جۇيەسىنە قوسىلادى.
زەرتتەۋ بارىسىندا 355 مىڭنان استام جاسۋشا يادروسى تالدانىپ، ءار كەزەڭدەگى وزگەرىستەر ناقتى انىقتالعان. ناتيجەسىندە ساۋ ادامداردىڭ ميىندا بۇل پروتسەسس ءومىر بويى جۇرەتىنى دالەلدەندى.
ال التسگەيمەر كەزىندە جاعداي مۇلدە بولەك: باعانالى جاسۋشالار بار، ءبىراق ولار ءارى قاراي دامىماي، توقتاپ قالادى. تيىسىنشە جاڭا نەيروندار تۇزىلمەيدى.
ال سۋپەرەيدجەرلەردە بۇل «كونۆەيەر» تولىق جۇمىس ىستەپ تۇر.
زەرتتەۋ ايىرماشىلىقتىڭ گەندە ەمەس، ولاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىندە، ياعني ەپيگەنەتيكادا ەكەنىن كورسەتتى.
بۇل - گەندەردىڭ «قوسىلىپ-ءوشىپ» تۇرۋىن رەتتەيتىن مەحانيزم. سۋپەرەيدجەرلەردە گەندەر بەلسەندىلىگى جاس ادامدارعا ۇقساس، ءبىراق وزىنە ءتان ەرەكشە رەتتەلۋ جۇيەسى بار.
وسى جەردە BDNF دەپ اتالاتىن گەن ەرەكشە ءرول اتقارادى. ول ميداعى نەيرونداردىڭ ومىرشەڭدىگىنە، بايلانىس ورناتۋىنا جانە جادىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاۋاپ بەرەدى.
سۋپەرەيدجەرلەردە وسى گەننىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى بولعاندىقتان، جاڭا نەيروندار پايدا بولىپ قانا قويماي، ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى.
دەگەنمەن ەرەسەك ادامدا نەيروگەنەز بار ما دەگەن سۇراققا ءالى تولىق جاۋاپ بەرىلگەن جوق. 2018-جىلى كەيبىر عالىمدار بۇل پروتسەسس ءجاسوسپىرىم شاقتان كەيىن توقتايدى دەگەن پىكىر ايتقان. ال جاڭا زەرتتەۋ بۇل تۇجىرىمدى جوققا شىعارىپ وتىر.
سويتە تۇرا سكەپتيكتەر ءالى دە ناقتى دالەل قاجەت ەكەنىن العا تارتادى. سەبەبى ءتىرى ادامنىڭ ميىندا جاڭا نەيرونداردىڭ قالاي پايدا بولاتىنىن تىكەلەي باقىلاۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس.
قازاقستانداعى جاعداي
ال قازاقستاندا، رەسمي ەسەپ بويىنشا، 2025-جىلى شامامەن 2 مىڭ ادامعا التسگەيمەر اۋرۋى دياگنوزى قويىلعان. ءبىراق دەمەنتسيامەن اۋىراتىنداردىڭ ناقتى سانى الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن، كەيبىر باعالاۋلار بويىنشا جۇزدەگەن مىڭ ادام اۋرۋدىڭ جەڭىل ءتۇرىن باستان وتكەرۋى ىقتيمال. ويتكەنى دارىگەرلەردىڭكوبىسى كوگنيتيۆتىك بۇزىلىستى انىقتاۋدا جانە دەمەنتسيا دياگنوزىن قويۋدا قيىندىق كورەدى، سوندىقتان تەك اۋىر جاعدايلار عانا تىركەلەدى.
حالىقارالىق كلينيكالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي، ناۋقاستاردىڭ باسىم بولىگى دياگنوز قويىلعانعا دەيىن بىرنەشە جىل بويى دارىگەر قاراۋىندا بولمايدى، ال بۇل كۇتىمنىڭ كەشەندى بولماۋىنا اكەلەدى. سوندىقتان الەمدە اۋرۋدى ەرتەرەك انىقتاۋعا جانە پاتسيەنتتەردى تىركەۋ مەن قولداۋدى كۇشەيتۋگە باسىمدىق بەرىلۋدە.
مي جۇمىسىن نە جاقسارتادى؟
جانۋارلارعا جۇرگىزىلگەن تاجىريبەلەر نەيروگەنەزگە اسەر ەتەتىن بىرنەشە فاكتوردى كورسەتتى:
تۇراقتى فيزيكالىق بەلسەندىلىك
دۇرىس تاماقتانۋ
ارا-تۇرا اشىعۋ
ينتەللەكتۋالدىق بەلسەندىلىك
الەۋمەتتىك ورتا
سۋپەرەيدجەرلەردىڭ ءومىر سالتى دا وسىعان ۇقساس: ولار بەلسەندى، بىلىمگە قۇشتار جانە دەنساۋلىعىنا ءمان بەرەدى.
بۇل جاڭالىق نەنى وزگەرتەدى؟
ەڭ ماڭىزدىسى، بۇل زەرتتەۋ التسگەيمەر سياقتى اۋرۋلاردى ەمدەۋدىڭ جاڭا جولىن اشۋى مۇمكىن.
ەگەر عالىمدار توقتاپ قالعان نەيروگەنەز پروتسەسىن قايتا ىسكە قوسا السا، وندا ميدىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى، تيىسىنشە بولاشاقتا ءدارى- دارمەك نەمەسە گەندىك تەحنولوگيالار ارقىلى مي «جاسارىپ»، جاڭا نەيروندار ءتۇزۋى مۇمكىن.
