تورعايداعى 7 مىڭ جىلدىق تاريحى بار بىرەگەي جادىگەر - فوتو، كەسكىن
تورعاي وڭىرىنەن تابىلعان وسى ەرەكشە گەومەتريالىق فيگۋرالارعا ءۇشتوعاي كۆادراتى، تورعايلىق ەسكىشە ءدىني بەلگى، ەكىدىن كرەستى، اشىتاستى كرەستى، كۆادرات، ساقينا جانە ەكى جەلى نىسان توبەنى جاتقىزۋعا بولادى. بۇل گەوگليفتەر تاستار مەن ۇيىندىلەردەن جاسالعان. مۇنداي قازىنا قازاقستاننىڭ باسقا جەرىندە دە، بۇكىل الەمنەن دە كەزدەسە بەرمەيدى ەكەن.
بىزگە، تورعايداعى حالىق كوتەرىلىسىنە 100 جىل تولۋىنا وراي تاريحي ورىنداردى ارالاۋعا شىققان «ءور تورعاي - ەرلىك مەكەنى» ەكسپەديسياسىنىڭ ساپارى كەزىندە تورعاي سۆاستيكاسىن كورۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى وزدەرىمەن بىرگە الىپ جۇرگەن قاشىقتان باسقارىلاتىن شاعىن ۇشۋ اپپاراتىمەن عاجايىپ نىساندى توبەسىنەن ۆيدەوعا دا ءتۇسىرىپ الدى.
تورعاي سۆاستيكاسى قوستاناي وبلىسى، امانگەلدى اۋدانىنىڭ ۇرپەك كەنتىندە ورنالاسقان. ءۇش ساۋلەلى سۆاستيكا جاسالعان ءۇيىندى سەكىلدى. ءاربىر ساۋلە يرەك پىشىنمەن اياقتالسا، سوڭى ساعات تىلىنە قارسى يىلگەن. ءۇيىندىنىڭ بيىكتىگى 0,3 مەترگە دەيىن، ال ساۋلەنىڭ ۇزىندىعى شامامەن 33 مەتر، تۇعىردىڭ ەنى 13-15 مەتر، ال اياق جاعىنىڭ ەنى 10-12 مەتر. يرەك پىشىندەگى ويپاتتىڭ ۇزىندىعى 4 مەتر بولسا، تەرەڭدىگى 0,3 مەترگە دەيىن جەتەدى.
بۇل بەدەرلەردىڭ قۇپياسى ءالى اشىلعان جوق. ايتسە دە، تورعاي گەوگليفتەرى مىڭداعان جىلدار بۇرىنعى وركەنيەتتىڭ سارقىتى ەكەنى داۋسىز. وكىنىشتىسى، الەم نازارىن وزىنە اۋدارعان نىسان ەش قورشاۋسىز، قاراۋسىز، مال اياعىنا تاپتالىپ جاتىر.. .
«بۇل ەرەكشە، سىرلى بەلگىنى عالىمدار «ءۇش ساۋلە» دەپ اتاپ جۇرسە، جەرگىلىكتى جۇرت ەجەلدەن بەرى وسى ارادان ەكى شاقىرىم جەردەگى شابىندىق جەردى «ساۋلە» دەپ اتايدى. بۇل ەندى تاڭعاجايىپ سايكەستىك شىعار. وسىنداي الەم نازارىن اۋدارعان جەردى بىلەتىن ادام باستاپ كەلىپ كورسەتپەسە، كەلگەن ادام ەرەكشە نىساننىڭ ۇستىندە تۇرمىن دەپ ويلاماي دا قالادى. سوندىقتان ارى- بەرى وتكەن كولدەنەڭ جۇرگىنشىنىڭ نازارىن وزىنە اۋداراتىنداي، ارنايى ىزدەپ كەلەتىن قوناقتار بىردەن تاۋىپ الاتىنداي، اتىن جازىپ، دەرەكتى مالىمەتتەرىن كورسەتىپ بەلگى قويعانىمىز ورىندى بولار ەدى. تىپتەن، وسى ارقىلى ادام كوپ كەلە بەرمەيتىن امانگەلدى سياقتى شەت اۋدانعا تۋريستەردى تارتۋعا جول اشىلادى. مۇندا كيگىز ءۇي تىگىپ، قازاقتىڭ سالت- ءداستۇرىن كورسەتىپ، ۇلتتىق تاعامدارىن ۇسىنۋعا بولادى. جاقىن اۋماقتاردا قانشاما تاريحي ورىندار بار، ونى دا كورسەتۋگە مۇمكىندىك بار. ءبىزدىڭ ەكسپەديتسيا باعىتىن ەرەكشە نىسانعا بۇرۋىمىزدىڭ ماقساتى دا وسىنى كوزدەيدى. الەم جۇرتىن تاڭعالدىرىپ وتىرعان تىلسىم بەلگىنى قوعامعا دارىپتەپ، ەل نازارىن اۋدارۋ. الدىمەن ءوزىمىز قۇندىلىعىن باعالاي وتىرىپ، شەتەلدىكتەرگە كورسەتۋگە جول اشساق دەگەن وي» ، - دەيدى جەرگىلىكتى جەردىڭ قىر- سىرىن قانىق بىلەتىن، امانگەلدى اۋدانىنىڭ تۋماسى، ءارى وسى «ءور تورعاي - ەرلىك مەكەنى» ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ءبىرجان مەشەلوۆ.
ەسكە سالا كەتەيىك، بۇل گەوگليفتەردى 2007 -جىلى Google Earth عارىش ءتۇسىرىلىمىنىڭ كومەگىمەن قوستانايلىق ازامات دميتري دەي اشقان. ول، ەجەلگى نىسانداردىڭ پراكتيكالىق ءمانى بار، كۇن كۇنتىزبەسىمەن، راسىتحانامەن ولشەۋ نەمەسە ەسەپتەۋ اسپابى بولعان دەپ سانايدى ءارى العاشقى وركەنيەت، العاشقى ءدىن تورعاي توپىراعىندا - وسى جەردە پايدا بولعان دەپ ەسەپتەيدى.
2013 -جىلى جازدا تورعاي نىساندارىن كورۋگە وكسفوردتان ( ۇلى بريتانيادان) عالىم موتۋزايتە گيەدرە كەلدى. اعىلشىن عالىمدارى ەڭ «جاس» تورعايلىق گەوگليفتەر ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن ءبىرىنشى عاسىر مەن ءبىزدىڭ ءداۋىردىڭ ءبىرىنشى عاسىرى اراسىندا سالىنعان دەگەن تۇجىرىم جاسادى، ياعني ولاردىڭ 2,5 مىڭ جىلدىق تاريحى بار. ءارى تورعايدىڭ جەردەن مۇلدەم كورىنبەيتىن، عارىشتان عانا كوزگە تۇسەتىن ەجەلگى گەوگليفتەر 7 مىڭ جانە ودان بۇرىنىراق ۋاقىتتا سالىنعان بولۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى.
باقىتجول كاكەش
