شالا تۋعان بالانى وسىرۋدە قولدانىلاتىن «28 ىلمەك» امالى تاڭعالدىرادى
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەسەبىنە قاراعاندا (2012 -جىلعى دەرەك بويىنشا)، بۇكىل الەمدە جىلىنا 15 ميلليون ءسابي ايى- كۇنى تولماي دۇنيەگە كەلەدى. ولاردىڭ 1,1 ميلليونى تۋا سالا شەتىنەپ كەتەدى.
ال قازاقستاندا 2010 - جىلى 30 مىڭ 400 نارەستە ۋاقىتىنا جەتپەي تۋعان، ونىڭ 2 مىڭ 200- ءى كوز جۇمعان. قازاقستان ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەگىندە 2012 - جىلدىڭ قاڭتارىندا ءبىر جاسقا دەيىنگى 504 بالا شەتىنەگەنى ايتىلعان.
ەلىمىزدە 2009 - جىلى ءبىر جاسقا دەيىنگى سالماعى از بالالاردىڭ سانى 3,8 پايىز بولسا، 2011 -جىلى بۇل كورسەتكىش 17,6 پايىزدى قۇراعان. ياعني شالا تۋعان نارەستەلەر سانى ارتقان.
شالا بالالار نەلىكتەن دۇنيەگە كەلەدى؟ ارينە، ونىڭ سەبەپتەرى كوپ. دەگەنمەن، مەرزىمىنەن بۇرىن بوسانۋعا تۇرتكى بولاتىن ەڭ نەگىزگى دەگەن سەبەپتەردى اتاپ كورسەتۋگە بولادى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، ەڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى سىرتقى فاكتورلارعا، اسىرەسە، بولاشاق انا جۇمىسىنىڭ حيميالىق، زياندى وندىرىسكە قاتىستىلىعىنا بايلانىستى ورىن الادى. ۇزاق ۋاقىت تىگىنەن- تىك تۇرۋ، ۇزاق ءجۇرىس نەمەسە ءبىر قالىپتا وتىرۋ وتە زياندى. ايەلدىڭ ىشكى جاعدايى دا، ونىڭ ءوز جۇكتىلىگىنە كوزقاراسى شەكتەن تىس ۇرەيلەنۋ، سترەسس، تولقۋ، بالانىڭ تۋۋىن قالاماۋ نەمەسە كۇيەۋىنىڭ بولماۋى تاۋەكەلدى ەسەلەندىرە تۇسەدى. سونداي- اق جۇكتىلىك كەزىندە تەمەكى شەگۋ مەن الكوگول قولدانۋ، ءتىپتى، ول كۇشتى ەمەس ىشىمدىكتەر بولعاننىڭ وزىندە ءدال سونداي زياندى زارداپتارعا سوقتىرادى.
بولاشاق انانىڭ جاسى مەن دەنساۋلىق جاعدايى، دۇرىس تاماقتانباۋى دا مەرزىمىنەن بۇرىن بوسانۋ قاۋپىن كۇشەيتەدى. ەگەر ول تىم جاس (15-18 جاستا) نەمەسە كەرىسىنشە 35-40 جاستان اسقان بولسا، گورمونالدى تەڭسىزدىك سالدارىنان مەرزىمىنەن بۇرىن تۋۋ تاۋەكەلى ارتا تۇسەدى ەكەن.
ارينە، شالا تۋعان بالالاردىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى قازىرگى كەزدە ءتۇرلى ءادىس- تاسىلدەر بارشىلىق. مەرزىمىنەن بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن ءسابي كيۋۆەزدەر مەن تەرمو كەرەۋەتتەرگە جاتقىزىلادى دا سول جەردە كۇنى تولعانعا شەيىن جاتادى.
شالا تۋعان بالانىڭ كۇتىمىن وتكىزۋگە بايلانىستى كەيبىر ەلدەردە (گەرمانيا، نيدەرلاندى، شۆەتسيا، ۇلى بريتانيا) «كەنگۋرۋ» ءادىسىن قولدانادى. ءبىرىنشى رەت وسى ءادىس بوگوتادا (كولۋمبيا) قولدانىلعان. ونى 1979 - جىلى قىركۇيەك ايىندا دارىگەر ەدگار رەي سانابريا مەن گەكتور مارتينەتس گومەز ۇسىنعان. ءتورت جىل وتكەن سوڭ 1983 -جىلى يۋنيسەف وسى ءادىستى ۇسىنسا، 1986 -جىلدان باستاپ «كەنگۋرۋ- تەراپيا» ەۋروپا، ا ق ش ەلدەرىنە تاراي باستادى. ال 2003 - جىلى بۇل ءادىستى دۇنيە جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىدا قولدايدى.
«كەنگۋرۋ- تەراپيا» كەزىندە اناسى جورگەكتەنگەن بالانى تىك جاعدايدا ءوز كيىمى استىندا كەۋدە ارالىعىندا نەمەسە ءبىر ءسۇت بەزىنىڭ ۇستىندە ۇستايدى. وسىعان بايلانىستى ءسۇت كولەمى كوبەيە باستايدى جانە اناسىمەن نارەستەنىڭ تىعىز قارىم- قاتىناسىنا بايلانىستى بالا دەنە قىزۋى ءبىر قالىپتى تەمپەراتۋرالىق تارتىپتە ساقتالادى ەكەن.
قازاق حالقى بۇل پروبلەمانى ەرتە زاماننان- اق شەشكەن ەكەن. بالا دەنساۋلىعى مەن تاربيەسىنە تەرەڭ ءمان بەرگەن حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى كەلە جاتقان سالت- داستۇرلەرى مەن ادەت- عۇرىپتارىنىڭ ءمانى زور.
سونداي سالتتىڭ ءبىرى - وسى شالا تۋعان بالانىڭ كۇتىمىمەن بايلانىستى «بالانى تىماققا سالۋ» ءداستۇرى. قازاق حالقىندا شالا تۋعان ءسابيدى وسىلاي وسىرەتىن عۇرىپ بار. ونىڭ سەبەبى شالا تۋعان ءسابي ۇستاۋعا، بەسىككە سالۋعا كەلمەيدى، تىماق جىلى، ءارى بولەۋگە ىڭعايلى بولادى. جانە ءسابيدىڭ نەشە كۇنى كەم بولسا، سونشا كۇن كەرەگەنىڭ ءار باسىنا ءىلىنىپ قويىلاتىندىقتان كۇن كەرەگە باسى ارقىلى ەسەپتەلىنەدى.
مىسالى، قىرىق كۇن كەم بولسا كەرەگەنىڭ قىرقىنشى باسىنان كەيىن بالا تىماقتان الىنىپ، ادەتتە جاڭا تۋعان بالانىڭ ءراسىمى جاسالا باستايدى. ايتالىق، ات قويۋ، بەسىككە سالۋ، ت. ب. ال ەگەر بالا قىستا تۋسا، وندا ءۇي قابىرعاسىنا بىرنەشە شەگە قاعىلىپ ىلىنەدى ەكەن. تىماق - تابيعي اڭ تەرىسىنەن جاسالاتىن باس كيىمدەردىڭ ءبىرى. تىماق جىلى ءارى جۇمساق بولعاندىقتان ونىڭ ىشىندە جاتقان نارەستە ءوزىن انا قۇرساعىندا جاتقانداي سەزىنەدى.
ءالجۋاز بالانى باپتاۋدا اتا- بابالار امال- ارەكەتىن قازىرگى مەديتسينا دا مويىندادى. بىلتىر عانا وسى كونە «تىماققا سالۋ» ءادىسىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ پەريناتالدى ورتالىعى قولدانا باستاعانىن حابارلاعان بولاتىنبىز. قىزىلوردالىقتار بۇل سالتتى ءبىرشاما وزگەرتكەن. جاڭالانعان نۇسقانىڭ اۆتورلارى - «28 ىلمەك» كلۋبى. قايىرىمدىلىق ۇيىمى شالا تۋىلعان نارەستەلەرگە قاجەتتى توقىما بۇيىمدارىن ازىرلەيدى. توقىما كيىمدەردىڭ شالا تۋعان بالالاردىڭ ءوسىپ- جەتىلۋىنە پايداسى زور ەكەنىن اق حالاتتىلار مەديتسينالىق تۇرعىدا دالەلدەنگەنىن ايتادى.
ءيا، مەديتسينا عالىمدارىن وسىنداي داستۇرىمەن مويىنداتقان قازاق حالقىنىڭ دانىشپاندىعىنا ەرىكسىز تاڭعالاسىڭ. جەر- جەرلەردە زاماناۋي تەحنولوگيامەن قاتار اتا ءداستۇردى دە جاڭعىرتۋ ارقىلى سابيلەرىمىزدىڭ جەتىلۋىنە جاعداي جاسالىپ جاتسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
