ويۋ- ورنەكتىڭ 200 دەن اسا ءتۇرىن بىلەمىن 90 جاستاعى شەبەر
جاسى توقسانعا تاياعان اپايدىڭ ومىرگە قۇشتارلىعى، ادال پەيىلى، جاسىماعان جىگەرى جابىرقاعان اركىمنىڭ- اق جىگەرىن جانىعانداي. ونەر قونعان، ونەگە دارىعان، ۇستانىمى بەرىك شامشيا اپاي وتكەن ءومىر جولى تۋرالى Baq.kz تىلشىسىنە ايتىپ بەردى.
تۋمىسىنان العىر، پىسىق جان سوعىس ۋاقىتىندا بالا بولسا دا ەڭبەككە بەلسە ارالاسىپ، ۇلكەندەرگە قولقانات بولىپتى. اتتىڭ قۇلاعىندا وينايتىن ول مال باعىپ، ءشوپ شاۋىپ، ەگىن ۋاقىتىندا سيىر ۇستىندە سوقامەن جەر جىرتىپ، كوپ ءىس تىندىرادى ەكەن. ءشامشيا اپايدىڭ بويىنداعى سيرەك قاسيەتتەردىڭ اتا- اناسىنان دارىعانى ايقىن. بۇگىن ءوزى دوڭگەلەتىپ جۇرگەن ىسمەرلىك، كىلەم توقۋ ءتارىزدى ونەردى اناسىنان ۇيرەنىپتى.
«شىن مانىسىندە ول كىسى ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرى ەدى. الاشا، كىلەم، شي توقىپ، كيىز باسۋ، تەرى يلەپ، ونى بوياپ، تون ءپىشۋ، كەبىس، ەتىك، تىماق، قۇلاقشىن تىگۋ، ويۋ ويىپ، قامشى ءورۋ، ءتىپتى تاقتاي ءتىلۋ، بەسىك جاساۋ، پىسپە، سابا، تورسىق سياقتى ىدىس- اياققا دەيىن ءوزى تىرنەكتەپ، ءوزى جاسايتىن. ول مىناۋ ەر ادامنىڭ ءىسى، اناۋ ايەلدىڭ شارۋاسى دەپ ەش ءبولىپ- جارمايتىن. ايتەۋىر، قولىنان كەلمەيتىنى جوق ەدى. ەڭ اياعى، اۋىل ءۇيدى ارالاپ ءجۇرىپ، كادىمگى پەشتى دە سالاتىن. ونىسىنا جارلى جاقىبايلىدان ءبىر تيىن دا المايتىن. انامنىڭ جۇرتقا جاساعان وسىنشالىقتى جاقسىلىعىن مەندە جاستايىمنان كورىپ، ونىڭ بويىنداعى بار قاسيەتىن وزىمە دارىتىپ، ءتىپتى قول ونەرىنە دەيىن ۇيرەنىپ، ءبىلىپ قالۋعا تىرىستىم» ، - دەپ ەسكە الادى ءشامشيا اپاي.
بالالىق شاعىنان تاڭنىڭ اتىسى، كۇننىڭ باتىسى شارشاۋ دەگەندى بىلمەي ەڭبەك ەتىپ شىڭدالعان ول ءبىلىم نارىمەن تالماي سۋسىنداي بەرۋدى، بىلگەنىن تولىقتىرا بەرۋدى ماقسات ەتكەن. ونىڭ ۇستىنە تاعدىر تاعى ءبىر قيىندىقتى يىعىنا ارتتى. بەس بالامەن جاستاي جەسىر قالدى. سوندا دا شىداپ باقتى، سىن سالماعىن كوتەرە ءبىلدى. باعىتىنان تايىپ، جۇرىسىنەن جاڭىلعان جوق.
1995 -جىلى ەلىمىزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ « ءشامشيا اپاي» اتتى ونەر مەكتەبىن اشتى. قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرى - ويۋ ورنەك، كىلەم، باسقۇر، الاشا توقۋ، كورپە- جاستىق تىگۋ، تاعى باسقا تولىپ جاتقان دۇنيەلەردى ۇيرەتەتىن مەكتەپكە 350 بالا تارتىلدى. بۇل مەكتەپ 9 جىل بويى تابىستى جۇمىس جاسادى. اپايدىڭ ءوزى زەينەتكەرلىككە شىعىپ، وسى ءىستى قولعا العالى 1000 نان اسا پورترەت، 30 دان اسا كىلەم توقىپتى.
توقىعان پورترەت- كىلەمدەرىنىڭ ىشىندە ساكەن سەيفۋللين، ءاسانالى ءاشىموۆ، روزا باعلانوۆا، بيكەن ريموۆا، نۇرجامال ۇسەنبايەۆا سىندى ونەر ساڭلاقتارى، اقىندار فاريزا وڭعارسىنوۆا، مارفۋعا ايتقوجينالار بەينەلەرى بار.
«شىنىمدى ايتسام، مەن وسىنداي كۇش- قۋاتى مول، تالانتتى ادامداردىڭ بار ەكەندىگىنە قۋانامىن. ول كىسى كەزىندە كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اتىنان قازاقتاردىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىنە، پەتروپاۆل جانە پاۆلودار قالالارىندا وتكەن ۇلى اقىندارىمىز ماعجان جۇمابايەۆ پەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتاردىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويلارىنا دا كوكشەلىكتەر اتىنان قاتىسىپ قايتتى. سوڭعى جىلدارى ول قالادا جانە وبلىس بويىنشا وتكىزىلگەن قولونەر شەبەرلەرىنىڭ 40 قا جۋىق كورمەسىنە قاتىسىپ، سولاردىڭ بارىندە باس بايگەنى ەنشىلەدى. ءوز عۇمىرىندا وسىناۋ اسىل اپامىز، قولونەر شەبەرى، ايتۋلى گوبەلەنشى، ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا ءومىر سۇرگەن جانە قازىرگى كۇندە ءتىرى جۇرگەن 700 دەن استام ءىرى تۇلعالاردىڭ پورترەتتەرىن توقىدى» ، - دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى سايران اۋباكىر قىزى.
كەيىننەن وسىناۋ ۇلاعاتتى ۇستازدىق ەڭبەگى ەسكەرىلىپ، 1992 - جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى اتاعىن يەلەنەدى. موسكۆادا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ونەر اسسوتسياتسياسىنىڭ لاۋرەاتى اتانادى. ەرىنبەي ىزدەنە ءجۇرىپ، 2000 - جىلى «اقبۇلاق» ارداگەرلەر كلۋبىن اشادى. ەسىمى كوپكە ءمالىم گوبەلەنشى، ساۋساعىنان ونەر تامعان قولونەر شەبەرى ءشامشيا ايتجانوۆا كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە الارلىق ءتالىمدى تاربيە بەرۋدەگى كوپ جىلعى ەڭبەگى ءۇشىن كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى.
«وسىنداي ازدى- كوپتى ەڭبەگىمنىڭ ەلەنۋى - مەنى بۇرىنعىدان بەتەر قاناتتاندىرا تۇسەدى. ماسەلەن، قازىرگى جاستارىمىز ويۋ- ورنەكتىڭ تۇرلەرىن بىلە مە؟ تاپ ءوزىم كەستەنىڭ جەتى ءتۇرىن توقي الامىن. سولاردىڭ ىشىندە قايىم كەستە، جازىق كەستە، بۇزاۋ ءتىس كەستە، ءۇشبۇرىش كەستە دەيتىندەرى بار. ودان باسقا كىلەم توقۋدىڭ بىرنەشە ءادىسىن بىلەمىن. سىرماق سىرۋ، تەرى يلەۋ، ودان باس كيىمدەر تىگۋ، اياق- كيىم تىگۋ، ءبارى اتا جۇرتىمىزدان كاسىپكە اينالعان دۇنيەلەر. ءتىپتى، جاستارىمىزدىڭ كوبىسى قايىستان تاسپا ءتىلۋدى بىلە بەرمەيدى. بىلسە دە ونى ءتورت تاسپا، التى تاسپا، سەگىز تاسپا، ون ەكى تاسپا ەتىپ ورە المايدى. ال تاپ ءوزىم، ماقتانعانىم ەمەس، ويۋ- ورنەكتىڭ 200 دەن استام ءتۇرىن بىلەمىن. ءوز حالقىنىڭ باعا جەتپەس اسىل مۇراسىنا شىن جانى اشيتىن ادام ەندەشە ءوزىنىڭ ءىزىن باساتىن كەيىنگى ءىزباسارلارىنىڭ كوپ- كوپ بولۋىنا دا سۇبەلى ۇلەس قوسقانىن ءجون سانايمىن» ، - دەيدى ءشامشيا ايتجانوۆا.
«ونەر - ەگىز» دەمەكشى، ءشامشيا اپايدىڭ تاعى ءبىر ونەرى - پوەزيا. ونىڭ انالىق پەيىلىنەن، كەڭ جۇرەگىنەن اق قاعازعا توگىلگەن ارناۋ ولەڭدەرىن دە گازەت بەتتەرىنەن، جاريا بولعان كىتاپتارىنان جۇرت وقىپ ءجۇر. جاستار ونىڭ قاجىمايتىن قايراتىن، بەرەكەسى كەتپەيتىن بەلسەندىلىگىن، جىلى جىرلارى مەن ءورىپ- توككەن ونەر تۋىندىلارىن ماقتان تۇتىپ، ۇلگى ەتەدى.
جاسى توقسانعا تاياعان قاريا ءالى سول جولىنان جاڭىلعان دا جوق، قوعام ومىرىنەن قول ۇزگەن دە جوق. قانشاما قيىن جىلدار، كۇردەلى كۇندەردى، قيلى- قيلى تاعدىردى باسىنان وتكەرسە دە ول ءالى كۇن ءوزىنىڭ بويىنا بىتكەن تالانتى تىنىم بەرمەي، ونەر جولىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
اسەم ۇلان قىزى
Baq.kz
