تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋى 1991 -جىل 1 - جەلتوقساندا قالاي ءوتتى - فوتو
اسىرەسە 1991 -جىلدىڭ جەلتوقسان ايى قازاق ءۇشىن تاريحي ساتتەردى باستان كەشتى. سونىڭ ىشىندە ۇلكەن وزگەرىسكە باستاعان قادام رەتىندە 1 -جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىن سايلاۋ كۇنىن ايتۋعا ابدەن بولادى.
بۇل كۇن - قازاق حالقىنىڭ العاش رەت ەركىن ءبىلدىرىپ، ءوز بيلىگىن ءوزى تاڭداپ، دەربەستىگىن دەموكراتيالىق سايلاۋ ارقىلى ماقۇلداعان كۇن. راسىندا دا ءدال وسى كۇنى قازاقستان تاريحىندا العاش رەت ناعىز دەموكراتياعا سايكەسەتىن بۇكىل حالىقتىق سايلاۋ ءوتتى، حالىق ءوزىنىڭ بولاشاعىن، مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن پرەزيدەنتكە سەنىپ تاپسىرا الاتىنىن العاش رەت سەزىندى. وسىلايشا، 1991 -جىلدىڭ 1 -جەلتوقسانىندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاريحىندا جاڭا قوعامدىق- ساياسي كەزەڭگە قادام جاسالدى. سايلاۋ ناتيجەسى دە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋىن كۇن ءتارتىبىنىڭ كەزەكتى ماڭىزدى ماسەلەسى رەتىندە شىعاردى. ياعني، تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ەڭ شەشۋشى قادامنىڭ ءبىرى - تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋى ەدى.
«قازاقپارات» ح ا ا وسىناۋ تاعدىرشەشتى سايلاۋ بارىسىنا شولۋ ۇسىنادى. ەسكەرە كەتەتىن جايت، شولۋعا 1991 -جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى ەلدىڭ باستى گازەتىندە جاريالانعان قازتاگ اقپاراتتارى جانە ق ر پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى ماحمۇد قاسىمبەكوۆتىڭ ەستەلىكتەرى پايدالانىلدى.
* * *
1991 -جىلدىڭ 16 -قازانىندا جوعارعى كەڭەس «قازاق س س ر پرەزيدەنتىن سايلاۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلدادى. وسى زاڭمەن بىرگە 1991 -جىلدىڭ 1 -جەلتوقسانىن قازاق س س ر پرەزيدەنتىن سايلاۋ كۇنى رەتىندەي بەلگىلەگەن قاۋلى دا شىقتى. وسىلايشا قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكا باسشىسىن جالپىعا بىردەي، تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى تاڭداۋعا جاعداي جاسالدى.
ايتا كەتەرلىگى، پرەزيدەنت لاۋازىمىنا ۇمىتكەر رەتىندە سايلاۋعا 3 كانديدات نيەت بىلدىرگەن بولاتىن. ولار: نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، ولجاس سۇلەيمەنوۆ جانە حاسەن قوجا-احمەت. كەيىننەن سايلاۋ كۇنىنە از قالعاندا اقىن، قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى قولدايتىنىن مالىمدەپ، سايلاۋدان ءوز كانديداتۋراسىن الىپ تاستادى. ال حاسەن قوجا-احمەت ءوزىن قولدايتىن سايلاۋشىلاردىڭ ەڭ تومەنگى شەگىن جيناي الماي، ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ونى تىركەۋدەن باس تارتتى.
وسىلايشا، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءىس جۇزىندە بىردەن-ءبىر كانديدات بولىپ شىقتى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى
سايلاۋعا كىرىسكەننەن باستاپ نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى جاريا ەتىلدى. وندا حالىق وسىناۋ كۇردەلى كەزەڭدەگى قوردالانعان ماسەلەلەر بويىنشا نەگىزگى ءارى كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ العان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنداعى تەزيستەر مىنالاردى قامتىدى:
1. ءبىزدىڭ وركەنيەتتى قوعامعا قادامىمىزدىڭ باستى تەتىگى - مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى جۇزەگە اسىرۋ، باسەكەلەستىك پەن ءارتۇرلى مەنشىك فورماسىنا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ، سونىمەن قاتار، تەرەڭ رەفورمالار جانە ءومىرىمىزدىڭ باسقا دا قىرلارىن دەموكراتيالاندىرۋ. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرۋ - پروگرەسسيۆتى قايتا قۇرۋ مەن بۇكىل رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ءال اۋقاتىن جاقسارتۋ.
2. قازاقستاننىڭ ەگەمەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەرمەن دوستاستىقتا بولۋى كوپ ۇلتتى حالقىمىزدىڭ مۇددەسىنە جاۋاپ بەرەدى. ءدال سوندىقتان دا كەلەشەك ساياسي وداقتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا كوپ كۇش جۇمىلىپ وتىر.
3. وتكەن كەزەڭنىڭ وقشاۋلانۋ جاعدايىنان شىعىپ، الەمدىك قاۋىمداستىققا جاقىنداپ، ەتەنە ارالاسۋ - رەسپۋبليكانى دامىتۋدىڭ جانە ءبىر ماڭىزدى شارتى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بارلىق كورشىلەرمەن جانە شەت مەملەكەتتەرمەن دوستىق قارىم- قاتىناستى نىعايتۋ، ءبىرىڭعاي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق، ينتەللەكتۋالدىق جانە مادەني كەڭىستىك قۇرۋعا بەلسەنە قاتىسۋ، مەملەكەتتىك جانە اۋماقتىق تۇتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ، رەسپۋبليكا تەرريتورياسى مەن ەكونوميكاسىن دەميليتاريزاتسيالاۋ بولىپ تابىلادى.
4. نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋ - ءبىزدىڭ ستراتەگيامىز بەن ەكونوميكالىق دامۋىمىزدىڭ نەگىزگى بولىگى.
بۇل رەتتە جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ، نارىقتىق تەتىكتەردى شاپشاڭ قۇرىپ، ەنگىزۋ ماڭىزدى، ادامدار الەۋمەتتىك ماسىلدىقتان ارىلىپ، ءوزىنىڭ جاعدايىنا جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى ويانۋى، كاسىپكەرلىككە بەلسەنە ارالاسىپ، ىسكەرلىكتى جانداندىرۋ ءۇشىن اۋىلداعى جەر جانە وندىرىستىك قاتىناستاردى رەفورمالاۋ ۇدەرىسىن شاپشاڭداتۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ تىكەلەي قورعاۋىندا نەگىزىنەن ەڭبەككە جارامسىز جانە قوعامنىڭ از قامتىلعان مۇشەلەرى، ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى، جاستار مەن بالالار، مۇگەدەكتەر قالادى.
5. قازاقستاندا ايرىقشا الاڭداتارلىق ەكولوگيالىق احۋال قالىپتاسىپ وتىر. پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاق جەرىندە يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋ توقتاتىلدى. ارال مەن سەمەي ءوڭىرىنىڭ، ونەركاسىپتىك ورتالىقتاردىڭ پروبلەمالارىن كەشەندى تۇردە شەشۋ، تابيعي بايلىقتاردى، اۋە جانە سۋ باسسەيندەرىن قورعاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، عىلىمي جانە مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ كۇشتەرى جۇمىلدىرىلادى. ەكولوگيالىق جۇتتى جويۋعا حالىقارالىق ۇيىمداردى، عالىمدار مەن ىسكەرلىك ورتانى تارتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ بارلىعى جاسالادى.
6. ساياسي جۇيە مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا ءتيىستى رەفورمالار جۇرگىزىلمەي تۇرىپ، سالماقتى ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋلارعا قادام جاساۋ مۇمكىن ەمەس.
وسىنى تۇسىنە وتىرىپ جانە پارلامەنتپەن، تۇراقتىلىق پەن ازاماتتىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى قولدايتىن بارلىق قوعامدىق قوزعالىستارمەن، پارتيالارمەن بىرلەسە وتىرىپ، مەن قازاقستاندى ناعىز دەموكراتيالىق قۇقىقتى مەملەكەت رەتىندە بەكىتۋ ءۇشىن كۇرەسەمىن، وندا كۇشتى ءارى ءتيىمدى اتقارۋشى بيلىك زاڭ شىعارۋ جانە سوت بيلىگى تارماقتارىمەن بىرلەسە ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەپ، ال ادام قۇقىقتارىنا سەنىمدى تۇردە كەپىلدىكتەر بەرىلەتىن بولادى.
7. مەن ءۇشىن تاتۋ-ءتاتتى ۇلتارالىق قاتىناستاردى، حالىقتار اراسىنداعى سەنىم مەن دوستىقتى ساقتاۋدان ارتىق ماڭىزدى مىندەت بولعان ەمەس بولمايدى دا! ونسىز ءبىز ەشتەڭەگە قول جەتكىزە المايمىز. ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن، قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن ءوزىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمدى سەزىنە وتىرىپ، مەن ءارقاشان حالقىمنىڭ مادەنيەتى، ءتىلى مەن تاريحىن وركەندەتۋگە قىزمەت ەتەتىن بولامىن. سونىمەن بىرگە، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياعا سايكەس، رەسپۋبليكامىزدا ونىڭ بارلىق ازاماتتارىنا تەڭدەي جاعداي جاسالۋىنا، مادەنيەتتەردىڭ، تىلدەر مەن داستۇرلەردىڭ ەركىن دامۋىنا بارلىق كۇش- جىگەرىمدى جۇمسايمىن.
8. قايتا قۇرۋلاردى تەرەڭدەتە جۇرگىزۋ تۇتاستاي قوعام، جەكەلەگەن ءاربىر ازاماتتار تاراپىنان تۇسىنىستىكتى، سونداي- اق قاجىرلى ەڭبەكتى، قاتال ءتارتىپ پەن جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىقتى تالاپ ەتەدى. مەن ءوز قىزمەتىمدە كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنا، حالىق بيلىگى ارقىلى سايلانعان ورگاندارعا، اعا ۇرپاقتىڭ تاجىريبەسى مەن جاستاردىڭ قۋاتىنا، الۋان ءتۇرلى ويلايتىن ادامدارعا ارقا سۇيەپ، باتىل دا قۇزىرەتتى شەشىمدەر قابىلدايتىن بولامىن.
ايتا كەتەرلىگى، قازتاگ 26 -قاراشادا «قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ» رەسپۋبليكالىق ورتالىعى جۇرگىزگەن سايلاۋشىلاردىڭ كوڭىل كۇيىنە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ناتيجەسىن جاريا ەتتى. «بۇگىن جاريا ەتىلگەن مالىمەتتەر بويىنشا سۇرالعانداردىڭ 89 پايىزى قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى لاۋازىمدى تۇلعاسى دارەجەسىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى كورگىسى كەلەدى. رەسپۋبليكانىڭ باسقا تانىمال تۇلعالارى اراسىندا اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ تە ۇلكەن قولداۋعا يە. ونى رەسپوندەنتتەردىڭ %2,5 قولدادى. زەرتتەۋگە قاتىسقان سايلاۋشىلاردىڭ %3,6 قازاقستاندا پرەزيدەنت لاۋازىمىنا لايىقتى تۇلعا جوق دەپ مالىمدەگەن. وسىنىڭ ءوزى سايلاۋعا ءبىر اپتا قالعانداعى رەسپۋبليكاداعى كۇشتەردىڭ شىنايى ءبولىنىسىن ناقتى كورسەتسە كەرەك».
2 جەلتوقسان كۇنى الماتىداعى دوستىق ۇيىندە باسپا ءسوز ءماسليحاتى بولىپ، وعان ن. نازاربايەۆ پەن ە. اسانبايەۆ، سونداي- اق، قازسسر جوعارعى كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى س. ءابدىلدين مەن قاز س س ر جوعارعى كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ز. فەدوتوۆا قاتىستى. ءبىرىنشى بولىپ سويلەگەن و س ك ءتوراعاسى ك. بوكەنوۆ وتكەن سايلاۋدىڭ الدىن الا جەدەل ناتيجەلەرىن جاريالادى. ونىڭ ايتۋىنشا، داۋىس بەرۋگە ەنگىزىلگەن تىزىمدەگى 9 ميلليون 960 مىڭ ازاماتتىڭ %88,24 سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلگەن.
«ەركىن بىلدىرۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرىلگەن بۇگىنگى جاعدايدا جانە قازىرگى الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق كۇردەلى احۋالدى ەسكەرسەك، بۇل وتە ۇلكەن كورسەتكىش، وسىنىڭ ءوزى قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ناقتى ساياسي پوزيتسياسى تولىق قالىپتاسقانىن بىلدىرەدى»، - دەدى ول. پرەزيدەنتكە كانديداتقا سايلاۋ بيۋللەتەندەرىن العانداردىڭ %98,76 داۋىس بەرگەن. قارسى داۋىس بەرگەن %1,24 - بۇل 109 مىڭنان ءسال عانا اساتىن ادام. 186 بيۋللەتەن جارامسىز دەپ تانىلدى.
وسىلايشا، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بارشا حالىق سايلاعان قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى مانداتىن تۇڭعىش رەت يەلەندى. قازاق س س ر- نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ ن. نازاربايەۆپەن بىرگە سايلاۋعا تۇسكەن ە. اسانبايەۆ سايلاندى، ونىڭ كانديداتۋراسىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى قولداعان بولاتىن.
ايتپاقشى، 2 -جەلتوقسان كۇنگى دوستىق ۇيىندە وتكەن باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا حالىق تاراپىنان كوپتەگەن سۇراقتار قويىلعان ەكەن. ەلباسىنىڭ سول كەزدەگى جۇرتشىلىقپەن شىنايى، نىق سەنىممەن پىكىرلەسۋى دە كوپشىلىكتىڭ ەسىندە جاقسى ساقتالدى.
ءتىپتى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قالىڭ جۇرتشىلىقپەن اڭگىمەدەگى اقجارقىن ءازىلى دە كوشباسشىنىڭ تۇلعالىق قاسيەتىن اشا تۇسەتىندەي ەدى. ماسەلەن، دوستىق ۇيىندەگى ءماسليحاتتا زالدان: «ءسىزدىڭ اينالاڭىزدا نەگە ايەل ادامدار جوق؟» دەگەن سۇراق قويىلىپتى. بۇعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىردەن: «مەن ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ مارگارەت تەتچەر بولعانىن قالايمىن. ۇسىنىس ەنگىزىڭىز...» دەپ جاۋاپ قاتقان ەكەن.
سايلاۋ ناتيجەسىنەن سوڭ نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ اتىنا پرەزيدەنت بولىپ سايلانۋىنا بايلانىستى قۇتتىقتاۋلار كەلە باستادى. باق مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولدانعان قۇتتىقتاۋلار مەن ىزگى تىلەكتەردىڭ اعىنىن جاريالادى.
5-جەلتوقسان كۇنى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋدىڭ سوڭعى قورىتىندىسىن جاريا ەتتى. ول بويىنشا رەسپۋبليكاداعى 21 سايلاۋ وكرۋگىندەگى سايلاۋشىلار تىزىمىنە 9961242 ازامات ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ ىشىندە سايلاۋعا 8788726 ادام نەمەسە %88,23 داۋىس بەرۋگە قاتىستى. سايلاۋ ناتيجەسى بويىنشا ن. نازاربايەۆتى قولداپ سايلاۋشىلاردىڭ 8681276 ى داۋىس بەرگەن، بۇل داۋىس بەرۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ %98,78 پايىزىن قۇرادى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ىسكە كىرىسۋى مەن ەلباسىنىڭ انت بەرۋ ءراسىمى 1991 -جىلدىڭ سەيسەنبىسىندە، 10 -جەلتوقساندا ءوتتى.
