15-ناۋرىزدا قازاقستاندىقتار قانداي كونستيتۋتسيانى داۋىسقا سالادى - سالىستىرمالى كەستە
استانا. قازاقپارات – 15-ناۋرىزدا قازاقستاندىقتار قانداي كونستيتۋتسياعا داۋىس بەرەدى؟ بۇگىنگى ماتەريالدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلاتىن اتا زاڭ جوباسىنىڭ 1995 -جىلدان بۇگىنگە دەيىن قولدانىپ كەلگەن كونستيتۋتسيادان قانداي نەگىزگى ايىرماشىلىقتارى بار ەكەنىن تالدايمىز.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت قول قويعان جارلىق بويىنشا، 15-ناۋرىز كۇنى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋگە بارعان ازاماتتارعا مىنانداي سۇراق قويىلادى:
«جوباسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا 2026 -جىلعى 12-اقپاندا جاريالانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلدايسىز با»؟
بىردەن ايتۋ كەرەك، وسىناۋ جالعىز سۇراقتىڭ ارتىندا كونستيتۋتسيانىڭ 96 بابى تۇر. ءماتىن سوڭىندا سول 96 باپتىڭ قازىرگى اتا زاڭداعى 99 باپتان ايىرماشىلىعى قانداي ەكەنىن، قولدانىستاعى قۇجاتتان قانداي باپتار ءتۇسىپ، جاڭا رەداكتسيادا قانداي تىڭ باپتار ەنگىزىلگەنىن ناقتى كورسەتەتىن سالىستىرمالى كەستە ۇسىنامىز. اۋەلى سوڭعى جارتى ايدىڭ كولەمىندە قاتتى تالقىلانىپ، eGov رەسۋرسىنا تۇسكەن ۇسىنىستاردىڭ سانىن 2,5 مىڭنان 10 مىڭعا دەيىن ارتتىرعان ماسەلەلەرگە توقتالايىق.
قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسى مەملەكەتتىلىگىن ەندى عانا قالپىنا كەلتىرىپ، بولاشاققا ۇلكەن ۇمىتپەن قادام باسقالى وتىرعان حالىقتىڭ اتىنان ايتىلعانداي اسەر قالدىرسا، جاڭا رەداكتسياداعى كىرىسپە مەملەكەتتىلىگى تولىق قالىپتاسقان، وتكەنىن باعامداپ، بولاشاعىن ناقتى ايقىنداعان ەلدىڭ نەگىزگى قۇجاتى ەكەنىنەن حابار بەرىپ تۇر. كىرىسپە ماتىنىندەگى «مەملەكەتتىلىكتى نىعايتا وتىرىپ» ، «ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ» ، «ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىن جانە زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىن ۇستانىپ» دەگەن ورالىمدار - سونىڭ مىسالى.
I ءبولىم
ءبىرىنشى ءبولىم قازىرگى اتا زاڭدا «جالپى ەرەجەلەر» دەپ اتالسا، جاڭا كونستيتۋتسيادا «كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرى» دەگەن اتاۋ العان.
وسى بولىمدەگى 2-باپتىڭ 1-تارماعىنداعى «ءبىرتۇتاس» ءسوزى وزگەرىپ، قازاقستاننىڭ «ۋنيتارلى» مەملەكەت ەكەنى ايقىندالعان.
قازىرگى رەداكتسياداعى 3-1-باپتا «استانا قالاسىنىڭ شەگىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس قارجى سالاسىندا ەرەكشە قۇقىقتىق رەجيم بەلگىلەنۋى مۇمكىن» دەگەن نورما بار. جاڭا رەداكتسيادا بۇل نورما ءتۇسىپ قالعان. ءبىراق 5-باپتىڭ 6-تارماعىندا جەكەلەگەن وڭىرلەرگە «قارقىندى داميتىن قالا» اتتى ارناۋلى قۇقىقتىق رەجيم بەرىلۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان. بۇل رەجيم قارجى سالاسىنا قاتىستى بولعانىمەن، مەملەكەتتىك باسقارۋ، سوت جۇيەسىنە دە قولدانىلۋى مۇمكىن ەكەنى انىق جازىلعان.
ەلدەگى بيلىكتىڭ نەگىزگى يەسى تۋرالى نورما قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ 3-بابىندا بولسا، جاڭا رەداكتسيادا بۇل 4-باپقا اۋىسقان. قازىرگى نۇسقاداعى «حالىق» ءسوزى «قازاقستان حالقى» دەپ ناقتىلانعان، بيلىكپەن قوسا ەگەمەندىكتىڭ يەسى دە قازاقستاندىقتار ەكەنى كورسەتىلگەن.
قولدانىستاعى 4-باپتىڭ 3-تارماعىندا ەل اۋماعىندا كۇشى بار دەپ تانىلعان حالىقارالىق شارتتار قازاقستان زاڭدارىنان باسىم دەپ كورسەتىلگەن. ال جاڭا كونستيتۋتسياداعى 5-باپتىڭ 3-تارماعىندا بۇل نورما ەكىۇشتىلانىپ، حالىقارالىق شارتتاردى قولدانۋ ءتارتىبى زاڭداردا ايقىندالاتىنى ەسكەرتىلگەن.
جاڭا رەداكتسيانىڭ شەتەلدەن قارجى الاتىن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردى بۇكىل قارجى وپەراتسياسىن قوعام نازارىنا اشىق جاريالاۋعا مىندەتتەيتىن نورما قوسىلعان (6-باپ، 5-تارماق) .
قازىرگى اتا زاڭداعى 6-باپتىڭ 5-تارماعىندا شەتەلدىك ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ جەرگىلىكتى باسشىلارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەلىسىم ارقىلى عانا تاعايىندالاتىنى ايتىلعان. جاڭا رەداكتسيادا بۇل نورما ءتۇسىپ قالعان.
جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 7-بابى تۇگەلدەي دىنگە ارنالعان. ناقتى ايتساق مەملەكەتتىڭ دىننەن بولەك ەكەنى، ادامنىڭ ءدىن ماسەلەسىندەگى ەركىندىگى قانداي جايتتاردا شەكتەلەتىنى ناقتى كورسەتىلگەن.
وسىلايشا مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى نورما جاڭا رەداكتسيادا 9-باپقا ىعىسقان. مۇنداعى جالعىز ايىرماشىلىق - اتىشۋلى 2-تارماق ءىشىنارا وزگەرتىلگەن. قازىرگى 7-باپتىڭ 2-تارماعىندا «مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن- ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى» دەپ كەلسە، جاڭا نۇسقادا «تەڭ» ءسوزى «قاتار» بولىپ جازىلدى.
Ⅱءبولىم
ەكىنشى ءبولىم قازىر «ادام جانە ازامات» دەپ اتالسا، جاڭا كونستيتۋتسيادا «نەگىزگى قۇقىقتار، بوستاندىقتار مەن مىندەتتەر» بولىپ وزگەرگەن. جوباداعى 13-باپتىڭ 3-تارماعىندا قوس ازاماتتىقتىڭ سالدارى ناقتىلانا تۇسكەن. وندايعا جول بەرگەن ادام اۆتوماتتى تۇردە قازاقستان ازاماتى مارتەبەسىنەن ايىرىلاتىنى ايقىندالعان.
قازىرگى 11-باپتىڭ 2-تارماعىندا ەل اۋماعىنان تىس جەردەگى قازاقستاندىقتارعا مەملەكەت قورعاۋ جانە قامقورلىق كەپىلدىگىن بەرسە، جاڭا قۇجاتتاعى 14-باپتىڭ 2-تارماعىندا قورعاۋ مەن قامقورلىققا كەپىلدىك بەرىلگەن. جاڭا رەداكتسيادا تەك «قورعاۋ كەپىلدىگى» قالعان.
ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تۋرالى جاڭا 15-باپتىڭ 6-تارماعىندا مەملەكەتتىك ورگان مەن لاۋازىمدى ادام كەسىرىنەن اتالعان قۇندىلىقتارعا زيان كەلسە، مەملەكەت ونى ءوندىرىپ بەرەتىنى كورسەتىلگەن. قازىرگى كونستيتۋتسيادا ونداي تارماق جوق.
جاڭا كونستيتۋتسياداعى ادامنىڭ بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋ قۇقىعى تۋرالى نورمادا «تەگىن زاڭ كومەگى تۋرالى» سويلەم الىپ تاستالعان. قازىرگى نۇسقادا «زاڭدا كوزدەلگەن رەتتەردە زاڭ كومەگى تەگىن كورسەتىلەدى» دەگەن ناقتىلاۋ بولعان ەدى.
ال قانداي دا ءبىر زاڭ بۇزۋ كۇدىگىنە ىلىنگەن ادامدى سوت شەشىمىنسىز ۇستاۋ مەرزىمى ەكىۇشتىلانىپ، «زاڭدا كوزدەلگەن مەرزىمنەن ارتىق ۇستاۋعا بولمايدى» دەپ جازىلعان. قازىرگى نۇسقادا 72 ساعاتتان اسپاۋ كەرەكتىگى ناقتى ايتىلىپ تۇر. جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ پروگرەسسيۆتى نورمالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كوپ ناسيحاتتالعان ميراندا قاعيداتى وسى 18-باپقا ەنگەن.
21-باپتاعى جەكە ومىرگە قول سۇعىلماۋ قۇقىعى تسيفرلىق ورتاداعى دەربەس دەرەكتەردى قامتيتىنى قوسىلعان.
ادامنىڭ ۇلتتىق جانە ءدىني ۇستانىمىن كورسەتپەۋ قۇقىعى تۋرالى نورمادان پارتيالىق ۇستانىم تۋرالى تۇسى الىپ تاستالعان. قازىرگى كونستيتۋتسيادا ازاماتتار قاي پارتياعا مۇشە ەكەنىن دە ايتپاۋعا قۇقىلى بولاتىن.
ءسوز ەركىندىگى مەن اقپارات تاراتۋ ەركىندىگى تۋرالى 23-باپتا بۇل قۇقىق شەكتەلۋى مۇمكىن ەكەنى، وعان نەگىز بولاتىن فاكتورلار ايقىندالعان.
ال 24-باپتا ادامنىڭ قازاقستان اۋماعىنان شىعۋ قۇقىعى ءابسوليۋتتى ەمەستىگى كورسەتىلگەن. قازىرگى قۇجاتتا اركىمنىڭ قازاقستاننان تىس جەرلەرگە كەتۋىنە جانە قايتا ورالۋىنا قۇقىعى بار ەكەنى عانا جازىلعان.
ساياسي پارتيالار مەن كاسىپوداق قۇرامىندا بولۋعا قۇقىعى جوق لاۋازىم يەلەرى تۋرالى باپ جاڭا ورالىمدارمەن تولىعىپ، سوت بيلىگى وكىلدەرى مەن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ، اسكەريلەردىڭ قوعامدىق- ساياسي قوزعالىسقا قولداۋ كورسەتۋگە نە سىني پىكىر بىلدىرۋگە قۇقىعى جوق ەكەنى اشىپ جازىلعان.
ازاماتتاردىڭ ەڭبەك داۋىن شەشۋ قۇقىعى تۋرالى باپتان «ەرەۋىل جاساۋ قۇقىعى» تۋرالى ورالىم ءتۇسىپ قالعان.
تۇرعىن ۇيگە قول سۇعىلماۋ قۇقىعى تۋرالى باپقا باسپانادان «شىعارىپ جىبەرۋگە جول بەرىلمەيتىنى» قوسىلعان.
جاڭا 30-باپقا «نەكە - ەر مەن ايەلدىڭ مەملەكەت زاڭعا سايكەس تىركەگەن ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىقتى وداعى» ەكەنى تۋرالى تارماق ەنگىزىلدى.
33-باپتىڭ 5-تارماعىندا ءدىني ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردەن باسقا ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ ءبارى زايىرلى سيپاتتا جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگى شەگەلەنگەن.
قازاقستاندىقتاردىڭ بەيبىت جينالىسقا قاتىسۋ قۇقىعى تۋرالى باپ ءبىراز وزگەرىسكە ۇشىراعان. ناقتى ايتساق، قازىرگى اتا زاڭداعى «قارۋسىز جينالۋعا»، «ميتينگىلەر مەن دەمونستراتسيالار، شەرۋلەر وتكىزۋگە جانە توسقاۋىلدارعا تۇرۋعا حاقىلى» دەگەن ورالىمدار جاڭا نۇسقادا جوق. اتالعان قۇقىقتى شەكتەيتىن فاكتورلاردىڭ قاتارىنا «قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسىن ساقتاۋ» دەيتىن تىركەس قوسىلعان.
جوبا بويىنشا سايلانۋعا قۇقىعى جوق ادامداردىڭ قاتارىنا جەمقورلىق ارەكەتى دالەلدەنگەن ادامدار دا ەنگىزىلمەك. سونداي- اق، سوتتالعاندىعى زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جويىلماعان نەمەسە الىنباعان ازاماتتار دا سايلانۋ قۇقىعىنان ايىرىلاتىنى ناقتىلانعان.
Ⅲءبولىم: پرەزيدەنت
جاڭا كونستيتۋتسيادا پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر ازاماتقا قويىلاتىن تالاپتار قاتاڭداتىلعان. ناقتى ايتساق، «مەملەكەتتىك قىزمەتتە نەمەسە سايلانبالى مەملەكەتتىك لاۋازىمدا كەمىندە بەس جىل جۇمىس ىستەۋ» تالابى اتا زاڭ ماتىنىنە شىعارىلىپ وتىر.
بۇل بولىمدە پرەزيدەنت تاعايىنداپ، قىزمەتىنەن بوساتاتىن جوعارى لاۋازىمداردىڭ قاتارى كوبەيگەن. ولار:
ۆيتسە-پرەزيدەنت
پرەمەر-مينيستر
ۇكىمەت مۇشەلەرى
سىرتقى ىستەر، قورعانىس، ىشكى ىستەر مينيسترلەرى
كونستيتۋتسيالىق سوت ءتوراعاسى
جوعارعى سوت ءتوراعاسى
ۇلتتىق بانك ءتوراعاسى
باس پروكۋرور
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ءتوراعاسى
جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى
مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ باستىعى
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ون سۋدياسى (سەگىز جىل مەرزىمگە)
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ التى مۇشەسى (بەس جىل مەرزىمگە)
جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ سەگىز مۇشەسى (بەس جىل مەرزىمگە)
قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارى قولباسشىلىعى.
پرەزيدەنت بۇلاردىڭ ىشىندە ۆيتسە- پرەزيدەنت پەن پرەمەر- ءمينيستردى، كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارى مەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ، جوعارى اۋديتورلىق پالاتا مۇشەلەرىن تاعايىنداۋعا كەلىسىم بەرۋدەن ەكى رەت باس تارتقان جاعدايدا ءبىر پالاتالى پارلامەنت - قۇرىلتايدى تاراتۋعا قۇقىلى بولماق.
سونداي-اق، ول قۇرىلتاي وكىلەتتىگى مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتىلىپ، ول ۋاقىتشا بولماعان كەزەڭدە قازاقستان كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشى نەمەسە زاڭ كۇشى بار جارلىقتار شىعارادى.
پرەزيدەنتتىڭ ءوز ەركىمەن، دەنساۋلىعىنا بايلانىستى قىزمەتتەن كەتۋى، وتانعا وپاسىزدىق جاسادى دەگەن ايىپپەن كەتىرىلۋى تۋرالى نورمالار دا ءىشىنارا ناقتىلانعان (50، 51-باپتار).
مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ۆيتسە- پرەزيدەنت لاۋازىمىن قايتارۋ - جاڭا كونستيتۋتسياداعى ەلەۋلى جاڭالىقتىڭ ءبىرى. ونىڭ قۇزىرەتى مەن قۇقىقتارى تۋرالى بىرنەشە باپ ەنگىزىلىپ وتىر.
IV ءبولىم: پارلامەنت/قۇرىلتاي
مۇنداعى باستى وزگەرىس - ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنەن پروپورتسيالى وكىلدىك جۇيەگە كوشۋ تۋرالى شەشىم.
قازىرگى كونستيتۋتسيادا پارلامەنت پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزەتىنى تۋرالى نورما بار. جاڭا كونستيتۋتسيادا بۇل نورما جوق.
قازاقستان حالىق كەڭەسىنە زاڭ شىعارۋعا باستاما كوتەرۋ قۇقىعى بەرىلەتىنى دە وسى بولىمدە ايتىلعان.
قۇرىلتاي ءوز كەلىسىمىمەن تاعايىندالاتىن لاۋازىمعا پرەزيدەنت ۇسىنعان كانديداتۋرانى تاعايىنداۋعا كەلىسىم بەرۋدەن قايتا باس تارتسا، قۇرىلتاي ءتوراعاسىنىڭ كانديداتۋراسىن ەكى رەت بەكىتپەسە، تاراتىلادى.
جاڭا اتا زاڭنىڭ VI ءبولىمى تۇگەلدەي قازاقستان حالىق كەڭەسىنە ارنالعان.
Ⅶ ءبولىمنىڭ 75-بابى 3-تارماعىندا كونستيتۋتسيالىق سوت حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ورگانداردىڭ شەشىمدەرى مەن جەكەلەگەن ەرەجەلەرىن اتا زاڭعا سايكەس كەلمەيدى دەپ تانىسا، قازاقستان اۋماعىندا ورىندالمايتىنى كورسەتىلگەن.
ەلدەگى ادۆوكاتتار قاۋىمداستىعىنىڭ ۇسىنىسىمەن 86-باپتىڭ 1-تارماعىنا ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتىنىڭ فۋنكتسياسى كونستيتۋتسيالىق نورما بولىپ ەنگىزىلدى.
XI ءبولىم: قورىتىندى جانە وتپەلى ەرەجەلەر
95-باپتا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا حالىق جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن جاقتاپ داۋىس بەرسە، 2026 -جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە قازىرگى پارلامەنت قىزمەتىن توقتاتىپ، ەكى ايدىڭ ىشىندە قۇرىلتاي سايلاۋى جاريالاناتىنى ايتىلعان.
«جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا كونستيتۋتسيا قابىلدانعان كۇن مەملەكەتتىك مەرەكە - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنى دەپ جاريالانادى» .
قازىرگى كونستيتۋتسياداعى وسى نورما جاڭا كونستيتۋتسيادا قالىپ وتىر. دەمەك، 30 جىل بويى كونستيتۋتسيا كۇنى رەتىندە تويلانىپ كەلگەن 30-تامىز تاريح قويناۋىنا ەنبەك. جاڭا كونستيتۋتسيا كۇنى قاي كۇنگە بەلگىلەنەتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى.
