تاۋەلسىزدىك تولعاۋى: بۇگىنگە دەيىن سىرتتان كەلگەن باۋىرلارىمىزدىڭ 14-15 پايىزى قىتايدان كەلگەن

استانا. قازاقپارات - قازاق ەلى بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنا تۇسكەن جىلدارى كوپتەگەن قانداستارىمىز تاۋ اسىپ، قىر اسىپ وزگە مەملەكەتتەرگە بارىپ جان ساقتادى. ال، ەندى ەلىمىز كوپتەن كۇتكەن ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن ساتتە ولارعا دا تۋعان جەر، اتامەكەنىنە ورالۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

ازاتتىعىمىزدى العان العاشقى جىلدارىمىزدان-اق قاجىر-قايراتى، قاراجاتى، مۇمكىندىگى بار قانداستارىمىز تاريحي وتاندارىنا كوشىپ كەلدى. ورتانقول تۇرمىسىن قاناعات تۇتىپ وتىرعان اعايىندارىمىزعا اتامەكەننىڭ توپىراعىنا تابان تىرەۋ قيىندىق تۋعىزۋدا. وسى ماسەلە بويىنشا جاقىندا عانا وڭىرىمىزگە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشيەۆ مىرزا كەلىپ، كوشى-قون باسقارماسىنىڭ ازاماتتارىمەن دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىپ كەتكەن بولاتىن. وندا كوشىپ كەلىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ جاعدايىنا تۇسىنىستىكپەن قاراپ، تىركەلەتىن جەرى جوق بولسا، وزدەرى تىركەۋگە تۇرعىزىپ، بارىنشا قولايلى جاعداي جاساڭدار دەپ تاپسىرما بەردى.

6-7 عاسىرلاردا كۇلتەگىن، تونىكوكتەر «ماڭگىلىك ەل» بولامىز دەپ ماقسات قويعانىمەن، اۋىزبىرشىلىكتىڭ بولماۋىنان بىتىراپ كەتتى. ءبىزدىڭ الدىمىزعا ەلباسىمىز «ماڭگىلىك ەل» بولامىز دەپ ماقسات قويۋدا، ەندى ەتەك-جەڭدى جيىپ، قيىن- قىس-تاۋ زاماندا جان-جاققا بىتىراپ كەتكەن قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ، ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرۋدىڭ ماڭىزى زور.

وسى ماقساتتا 1997-جىلدان بەرى ورالماندارعا قۇشاعىمىزدى جايدىق. «قازاقستان - 2050» جولداۋىن قازاقشا-ورىسشا شىعارىپ رەسەي جەرىندەگى قازاقتارعا، قازاقشا- وزبەكشە شىعارىپ وزبەكستانداعى قازاقتارعا، قازاقشا، قىتايشا شىعارىپ قىتايداعى قازاقتارعا، قازاقشا-تۇرىكشە شىعارىپ تۇركياداعى قازاقتارعا تاراتتى. ونداعى ماقسات، ولار دا ءبىلسىن، كەۋدەلەرىنە ءبىر ساۋلە قۇيىلسىن، «ءبىزدىڭ ەلىمىز «ماڭگىلىك ەل» بولۋعا تالاپتانىپ جاتىر ەكەن» دەگەن ويدا قالسىن. ماڭگىلىك ەل بولۋىمىز ءۇشىن، الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن بىزگە ەڭ الدىمەن حالىق سانىنىڭ كوپتىگى كەرەك. بۇگىنگە دەيىن 258 مىڭ وتباسى، 950 مىڭنان استام ادام كەلگەن. ال، ەندى ولاردىڭ تابيعي ءوسىمىن ەسەپتەيتىن بولساق، 2 ميلليوننىڭ ار جاق-بەر جاعى بولىپ قالادى. ول دەگەن نە؟ بۇل، بىرىنشىدەن، سانىمىزدى كوبەيتىپ، دەموگرافياعا ۇلەس قوسۋى، ەكىنشىدەن، شۇبارلانعان ءتىلىمىزدى بايىتىپ، ساپامىزدى ارتتىرۋى، ۇشىنشىدەن، ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقانى.

ءبىراق، «ءبىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى شىرىتەدى» دەمەكشى، بۇل جاقتا دا بىلىق شىعارۋشىلار بار ەكەن. كوشى-قون پوليتسياسىنداعى جىگىتتەرمەن بىرىگىپ، جالعان قۇجات جاساپ، كۆوتا العان، بالا سانىن كوبەيتىپ جالعان قۇجات جاساتقان، كۆوتانى الىپ ەلىنە قايتىپ كەتكەن جاعدايلار كەزدەسىپ، ەلدىڭ اراسىندا شۋ شىعا باستاعان سوڭ، ەلباسىمىز «ءتارتىپ ورناتىڭدار» دەپ قاتتى ەسكەرتۋ جاسادى. ال، ونى «شاش ال دەسە، باس الاتىن» اعايىندار كوشتى توقتاتاتىنداي دارەجەگە جەتكىزە جازدادى. ونسىز دا قينالىپ كەلگەن اعايىندى ساندالتىپ، ەسەپكە تۇرعىزباي، ازاماتتىق الۋىن سوزىپ، قۇجاتتارىن كوبەيتىپ، ابدەن اۋرە-سارساڭعا سالدى. قازاقتىڭ كوشى توقتاماۋعا ءتيىستى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى ەلىمىزدەگى قازاقتاردىڭ سانى 40 پايىز عانا ەدى، قازىر 60 پايىزعا جەتتىك. تاعى دا سىرتتان 1 ميلليونداي قانداسىمىز كەلىپ، قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ سانى 75-80 پايىز بولساق، مۇرتىمىزدى بالتا شاپپايدى.

بۇگىنگە دەيىن سىرتتان كەلگەن باۋىرلارىمىزدىڭ 61 پايىزى وزبەكستان مەن قاراقالپاقستاننان، 14-15 پايىزى قىتايدان، 14-15 پايىز مونعوليادان. كەلگەن باۋىرلاردىڭ ەڭ كوپ قونىستانىپ جاتقان جەرى - ءبىزدىڭ وبلىس. سانداردى سويلەتسەك، بيىلعى جىلى 4122 ورالمان كەلگەن. 2014-جىلعا دەيىن 200 مىڭنان استام باۋىرلارىمىز كەلگەن. ءبىر شەتىنەن، وزبەكستانعا جاقىن، كليماتى ۇقساس، ەكىنشىدەن، اعايىن- تۋىسى، قۇدا-جەگجاتى بار دەگەندەي، ۇشىنشىدەن، كەزىندە مۇندا دۇرىس ساياسات جۇرگىزىلگەن، «اسار» اۋىلى - سونىڭ مىسالى. دەگەنمەن، بۇگىندە 10 سوتىق جەر الۋ شىمكەنت، الماتى قالالارىندا ۇلكەن ماسەلە. ال، كەرىسىنشە، سولتۇستىك وڭىرلەردە مال اسىرايمىن، باۋ-باقشا وسىرەمىن دەگەندەر جەردى گەكتارلاپ الادى.

وسى جايتتاردىڭ بارلىعىن ەسكەرە كەلە، كوشى-قون زاڭىنا جاڭا جىلدىڭ باسىنان باستاپ وزگەرتۋلەر ەنگىزىلمەك. قازىر زاڭ پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا. ونداعى ەڭ باستى جاڭالىق - «ارناپ قونىستاندىرۋ» ساياساتى. ول بويىنشا كەلگەن ورالماندار تىركەلەدى، وعان ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ازاماتتىق بەرىلەدى. ەگەر قىزىلجار، پاۆلودار، اقتوبە، قوستاناي، ورال، كوكشەتاۋ، اتىراۋ، ش ق و-نا قونىستانۋعا كەلىسسە، جۇمىس، جاردەماقى، جول اقىسى، ءبىلىمى جوق بولسا، 6 اي ساۋاتتاندىرۋ كۋرسىنان وتەدى جانە قىزمەتتىك پاتەر بەرىلەدى. كومەكتەردى العان ءار ازاماتپەن بەس جىلعا دەيىن شارتقا تۇرادى. ەگەر كەلىسىلگەن مەرزىمى تولماي، قايتا كوشىپ كەتەتىن بولسا، العان قاراجاتىنىڭ بارلىعىن مەملەكەت قازىناسىنا قايتارادى. ال، ماعان ەشقانداي كومەكتىڭ قاجەتى جوق، شىمكەنت پەن الماتىدا تۇراقتايمىن دەگەندەرگە - تەك ازاماتتىق بەرىلەدى، باسقا ماسەلەلەرىن ءوزى شەشەدى.

ەكىنشى ماسەلە - ىشكى ميگراتسيا. شىمكەنتتە «ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تاپپاي» جۇرگەن جاستارىمىز جوعارىدا اتالعان جەرلەرگە بارار بولسا، ولارعا دا ءدال سونداي كولەمدە كومەك كورسەتىلەدى. بۇل جەردە ءبىر نارسەنى باسا ايتقىمىز كەلەدى، كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ بارلىعى قازاقتىڭ تۋعان جەرى، اتامەكەنى. بازاردا اربا سۇيرەپ، اۋىر جۇمىستارعا جالدانعانشا، سولتۇستىك دەمەي، شىعىس دەمەي كەرەك جەرگە بارىپ، مەملەكەتكە پايداڭدى تيگىزىپ، ءوزىڭ دە «دۇنيەنىڭ ءبىر كىرپىشى بولىپ قالان».

P. S. وتانىنا ورالعان باۋىرلارعا اعايىنگەرشىلىكپەن قاراپ، جەرسىنىپ كەتۋلەرى ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەن جاقسىلىقتى ايامايىق. قيىن-قىستاۋ زاماندا بارلىق ۇلتتى باۋىرىنا باسقان قازاقتىڭ كوڭىل تورىنەن ءوز قانداسىنا دا كىشكەنە ورىن تابىلار دەپ سەنەيىك.

نۇريلا شىنادىلوۆا

kazakia.kz