ءار قازاق ءار قىتايدان 10 ەسە كوپ سۋ تۇتىنادى
جاڭالىق اشىپ، سونى ءتۇپ-تۇقيانىنا دەيىن قوپارىپ تاستاۋ - باتىس عالىمدارىنا ءتان قاسيەت. مىنە سولار، الەمنىڭ باسقا دا ەلدەرىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ، ورتا ازياداعى اۋىز سۋ پروبلەماسىن زەرتتەپ شىققان ەكەن، جاعالارىن ۇستاپ وتىر.
«ءسوز جوق. ورتا ازيا ەلدەرىندەگى اۋىز سۋ پروبلەماسى - اپاتتىق جاعدايدا» دەپ جازادى «Nature» حالىقارالىق جۋرنالى. «الايدا، - دەلىنگەن ءتۇرلى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرمەن وزەكتى بولىپ تۇرعان ماقالادا، - جاعدايدى ءبىرشاما رەتتەۋگە مۇمكىن ەدى. ال ونى ۋشىقتىرىپ وتىرعان حالىقتىڭ ءوزى».
«قالاي؟ » دەيسىزدەر عوي. ك س ر و تاراعاننان كەيىن ورتالىق ازيا ەلدەرى ءارقايسىسى ەگەمەندىك العاندارىنا قاراماستان، كۇنى بۇگىنگە دەيىن باياعى كەڭەستىك داۋىردە قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەن ارىلا الماي وتىر دەپ ۇعادى ەكەن ولار.
ياعني الەمدىك عالىمدار. ناقتىراعىن ايتقاندا، «ءبىز سۋدى ۇنەمدەۋدى بىلمەيمىز». «جارايدى، حالىق كۇنىنە قانشا سۋ تۇتىنىپ جاتقانىن ەسەپتەپ وتىرعان جوق» دەگەندى استارلاپ جازعان ماقالا اۆتورلارى، «دەي تۇرعانمەن بۇرىنعى ك س ر و ەلدەرىنىڭ، انىعى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەشقايسىسىندا جان باسىنا مولشەرلەنگەن سۋدى پايدالانۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جوقتىعىن» وتكىر سىنعا العان.
«Nature» حالىقارالىق جۋرنالىنىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار-اۋ وسى... كەيبىر جەكە سەكتورلاردا تۇراتىن ادامداردى بىلەمىز، دالاداعى سۋدى كۇن ۇزاق اعىزىپ قويادى. نەمەسە قىستىڭ كۇندەرى «قاتىپ قالماسىن» دەگەن ويمەن «تىرشىلىك كوزىن» قىس بويى سورعالاتىپ قوياتىندار دا جوق ەمەس. سۋدى ىسىراپ قىلىپ وتىرعانىمىزعا دالەل بولا الاتىن وسى سىندى مىسالدار جەتەرلىك.
ايتا كەتەيىك، ءبىزدىڭ ەلدە سۋ اقىسى اناۋ ايتقانداي قىمبات تا ەمەس. بالكىم، وسىناۋ تابيعي بايلىقتى دۇرىس باعالاي الماي وتىرعانىمىزعا سەبەپ وسى فاكتور شىعار، كىم بىلەدى؟.. ارينە، «سۋدى قىمباتتاتۋ» كەرەك دەگەننەن اۋلاقپىز. ءبىراق، ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە شەشىلەتىن نەمەسە شەنەۋنىكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى ماسەلە ءوز الدىنا، حالىقتىڭ سۋ تاپشىلىعىنا قاتىستى ءتۇيىندى تۇيتكىلدى ءتۇيسىنۋى ءۇشىن نە ىستەۋگە بولادى؟ ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرۋ كەرەك شىعار بالكىم؟.. مىسالى، ب ا ق ارقىلى ادامدارعا وي سالاتىن بىرەر مينۋتتىق بەينە روليكتەر دەگەن سياقتى.
ويتكەنى عالىمدار ورتالىق ازيا بويىنشا سۋدى ۇنەمدەمەيتىندەردىڭ ءتىزىمىن جاساعان ەكەن، قازاقستان بۇل تىزىمدە 7- تۇر. ءبىرىنشى ورىندا تۇركىمەنستان، وزبەكستان - 4- ءشى، بەسىنشى ورىندا - قىرعىزستان بولسا، تاجىكستان التىنشى تۇر. ورتا ەسەپپەن ايتقاندا اتى اتالعان ەلدەر تۇرعىندارى وزگە ەلدەرمەن سالىستىراتىن بولساق، سۋدى 7-8 ەسە ارتىق جۇمسايدى ەكەن. ال ءبىز ءاربىر قىتايلىقتان 10 ەسە (!) كوبىرەك سۋ تۇتىنادى ەكەنبىز.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى - قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ «سۋ - بارىنشا شەكتەۋلى رەسۋرس جانە ونىڭ كوزدەرىن يەلەنۋ ءۇشىن كۇرەس جەر بەتىندەگى شيەلەنىس پەن جانجالدار سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە، قازىردىڭ وزىندە گەوساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر. سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە قازىر وتە وتكىر. بىزگە ساپالى اۋىز سۋ جەتىسپەيدى. ءبىرقاتار وڭىرلەر ونىڭ زاردابىن قاتتى تارتۋدا. بۇل پروبلەمانىڭ گەوساياسي استارى دا جوق ەمەس. قازىردىڭ وزىندە ءبىز ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدا ءبىرقاتار ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلدىك. اتالعان ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان، ءبىز ونى ساياساتتاندىرۋعا جول بەرمەۋگە ءتيىسپىز»، - دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
سۋدى ۇنەمدەمەسەك بولمايدى. سۋعا تاپشىلىقتىڭ ارتى بولاشاقتا مەملەكەت ارالىق قاقتىعىستارعا اكەپ سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن. قازىرگى كوپشىلىك ەلدەر اراسىنداعى جەر داۋى جايىنا قالىپ، سۋعا تالاساتىن كەز بولا ما دەپ الاڭدايدى الەم ساراپشىلارى. ال بۇل سوعىس - جويقىن سوعىس بولۋى ىقتيمال.
ك س ر و ىدىراعان جىلداردان باستاپ ايتساق، ورتالىق ازيا ەلدەرىندە تۇتىنىپ وتىرعان سۋ تەڭ جارتىسىنا ازايعان. ەگەر ورتالىق ازيا ەلدەرى سۋدى ءدال بۇگىنگىدەي ىسىراپ ەتە بەرسە، سۋ ماسەلەسى بۇدان دا ۋشىعۋى ابدەن مۇمكىن.
سوڭعى 60 جىلدا جەر شارىندا اۋىز سۋدى پايدالانۋ 8 ەسە ۇلعايعان. ال تۇشى سۋدىڭ تاپشىلىعى جىلىنا 230 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتسە كەرەك. ساپالى سۋعا «شولدەپ» وتىرعان حالىق سانى - 2,5 ميلليارد.
ەگەر مامانداردىڭ بولجامدارى راس بولسا، 2025-جىلعا قاراي تۇشى سۋ تاپشىلىعى 1,3-2,0 تريلليون تەكشە مەترگە جەتەدى. دەمەك، الەمنىڭ 47 پايىز حالقى تۇشى سۋ جەتىسپەۋشىلىگىنە تاپ بولادى. «قۇرعاقشىلىق، اسىرەسە، افريكا مەن قىتايدا قاتتى سەزىلەتىن بولادى» دەيدى ماماندار. بۇل - وسى ەلدەردىڭ ادامدارىن تاريحتاعى اشارشىلىق كەزىندەگىدەي جاپپاي كوشى-قونعا اكەپ سوقتىرادى دەگەن ءسوز. قىسقاسى، تۇشى سۋ «قارا التىننان» قىمباتتىراق بولۋى عاجاپ ەمەس.
اۆتور: ءلاززات بيلان
Alashainasy.kz
