قار جايلى نە بىلەسىز؟ 101 ءتۇرلى قار اتىن اتاپ بەرە الاسىز با؟

استانا. قازاقپارات - ءبىز، ءبىر نارسەنى ءبىلۋمىز كەرەك. ءبىر نارسەدەن كوپ نارسەنى ۇيرەنۋمىز جانە اڭعارۋمىز كەرەك.

سوندا عانا ءبىر زاتتىڭ قۇىنىن تانىپ، دۇرىس باعاسىن بەرە الامىز.

قار دەيمىز عوي. قىستى كۇنى تابانمىزدىڭ استىندا ايازدا سىقىرلاتىپ باسىپ جۇرگەن قاردى، اق زاتتى.

ءيا، ونىڭ اتى قار. باسقا اتى جوق. ءبىراق تا سول قاردىڭ، سول زاتتىڭ مىڭ سان سىرىن، ميلليون قىرىن بىلە بەرمەيمىز -اۋ، دەيمىن.

مىنە، بۇل - تەرەڭ ءبىلىم، عاجاپ عىلىم، ءورىستى ونەر، بىلۋگە ءتيىستى ءبىلىم، ۇيرەنۋگە تاتىيتىن عىلىم. ونەرى - عىلىمدى ادامدار ۇنەمى اينالاسىنا ءبىلىم، عىلىم، ونەر كوزىمەن قاراپ، كوكىرەگىندەگى التىن ساندىعىنا كەرەكتى، دەرەكتى ءبىلىم ءدانىن جىيناپ جۇرەدى. ءتورت قۇبىلاعا تۇگەل عاشىق كوز قىدىرتادى.

مەن بۇل رەتتە «قار جانە قاردىڭ تۇرلەرىن»، «قاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن» ايتىپ كوپپەن وي ورتاقتاسۋدى وڭ سانادىم.

ءيا، قار دەسە، كوپ ادامنىڭ كوز الدىنا قازان، قاراشا، جەلتوقسان، قاڭتار، اقپان، ناۋرىز ايلارىندا اپپاق بولىپ، قاپالاقتاپ جاۋىپ تۇرعان قار مەن جەردىڭ ءجۇزىن اپپاق بولىپ قىمتاپ تاستاعان اق قاردىڭ كورنىسى كەلەدى. راسىندا، ءار ماۋسىمنىڭ وزىنە ءتان ادەمىلىگى، وزىنە ءتان جاراسىمى، ءوزىن ءتان حاس سۇلۋىعى، وزىنە ءتان قۇبىلمالى اۋا رايى، جاۋىن-شاشىنى، بوران - شاپقىنى، وزىنە ءتان مىنەزى، بوگەنايى بولەك كورنىسى، سىمباتتى سۇلۋ سىرى، وزگەنشە بولەك قىرى بولادى.

ءبىز، ەڭ اۋەلى سونى ءبىلۋمىز جانە ۇرپاقتارمىزعا، سونى ۇيرەتۋمىز پارىز. ادامنىڭ كۇللى ءومىرى تابيعاتتىڭ ايالى القانىندا، جاراتىلىستىڭ عاجايىپ قۇشاعىندا وتەدى. ءار پەندەنىڭ جانە بارلىق جان- جانۋاردىڭ اۋزى سۋدان، تىنىسى اۋادان، تابانى قارا جەردەن ايرىلماي ءومىر سۇرەدى.

جەرسىز - ەش تىرشىلىك جوق، جەرسىز ءبىر قىلقان كوكتەمەيدى، ءبىر قياق كوگەرمەيدى، ءبىر ءدان ونبەيدى، ءبىر جان ءومىر سۇرمەيدى. اتام قازاق «جەر - انا، التىن اۋا، ءمولدىر سۋ، تورقا توپىراق» دەگەن ءسوزدى انشەيىن ايتا سالعان جوق. بار تىرشىلىكتىڭ تىرەگى، ءتىرىلتۋشىسى، ءوندىرۋشىسى - جەر مەن اۋا، سۋ مەن وت ەكەنىن باعى زاماندا-اق ءتۇسىنىپ ايتقان عوي. كوك ءشوپتى جۇلماۋ، قۇستاردى قىرماۋ، اتا قونىسىن ايالاۋ، وتپەن ويناماۋ دەگەن ءداستۇردىڭ ءتۇپ توركىنىندە تۇندىكتى وي، كىندىكتى ءتالىم، تارلان تاعىلىم، شەبەر شەشىم جاتىر ەمەس پە؟!

مەن، بۇل جەردە تەك قانا قار جايىندا قاۋزاپ ايتۋعا قالام الىپ، قاردى جازۋعا قارمانىپ وتىرمىن. اللا تاعالا جاراتقان ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ تەرەڭ قۇپيا سىرى بار، جۇمباق جاپسارى بار. انە، اناعان قارا حيكمەت.

اللا جاراتقان زاتتار ەش قايتالانبايدى، ءبىر- بىرىنە مۇلدە ۇقسامايدى. اعاشتىڭ سان جەتپەس جاپىراقتارى مەن دىڭدارى ءبىر-بىرىنە ۇقسايايدى، جەردەگى كوك جامىلعى شوپتەر دە ءبىر- بىرىنە مولدە- مولدە ۇقسامايدى. قۇددى سول سەكىلدى اسپاننان تۇسكەن جاڭبىر تامشىلارى مەن جاۋعان قاردىڭ ءار ءتۇيىرى دە ءبىر- بىرىنە مۇلدە ۇقسامايدى. وسىنىڭ وزىنەن اللانىڭ ءبىر ەكەنىن، حاق ەكەنىن، قايتالانباس قۇدىرەتتى كۇش ەكەنىن، عاجاپ ەنەرگيا ەكەنىن دالەلدەپ تۇرعان جوق پا؟!

ءجا، مىناعان قاراڭىز. اناۋ ءتۇپسىز اسپان اياسىنان جەرگە قاراي اق كوبەلەكتەي قالقىپ ۇشىپ كەلە جاتقان سانسىز- سانسىز كىشكەنتاي قار تۇيىرشىكتەرى ءبىر- بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. كەرەمەتى سول سالقىن اۋادا قالقىپ، تومەنگە قاراي باياۋ جىلجىپ ۇشىپ كەلە جاتقان قار تۇيىرشىكتەرى كەڭىستىكتە ءبىر بىرىنە جابىسىپ تا قالمايدى. ءبىر- بىرىنە سوقتىعىسپايدى. اۋا داعى ءوز بوستىعىن ساقتاپ، وزىنە ءتان ريتيمىمەن كەلىپ جەر بەتىنە قونا بەرەدى، ءۇستى- ۇستىنە تۇسە بەرەدى.

بۇل جۇمباق ەمەس پە... ءبىزدىڭ ءبۇلدىرشىن بالالارمىز سونى ءبىلىپ ءوسۋى كەرەك. قار تۇيرشىكتەرىنىڭ قۇرامىنىڭ 90 پايىزى اۋادان تۇرادى. 10 پايزى قار ۇلپاسى. سوندىقتان، ول جەر بەتىنە وتە باياۋ قالقىپ كەلىپ تۇسەدى. ساعاتىنا 0,9 شاقىرىم جىلدامدىقپەن تومەنگە قاراي قالقىيدى.

ال، جەر بەتىندەگى ەڭ سۋىق مۇزدىڭ تەمپەراتۋراسى - 60 گرادۋس. ەڭ جىلىسى 0 گرادۋسقا تەڭ بولادى. قار سۋدىڭ بەتىنە تۇسكەندە وتە جوعارى جيىلىكتەگى دىبىس شىعارادى. ونى ادام قۇلاعى ەستي المايدى، مۇنداي دىبىستاردى تەك سۋ تۇبىندەگى بالىقتار عانا ەستيدى.

قار ءبىرىڭعاي اق ءتۇستى عانا بولمايدى، قىزعىلت ءتۇستى دە بولادى. قىزعىلت ءتۇستى قاردى بيىك تاۋ بوكتەرلەرىنەن، جازىق ايماقتاردان كەزىكتىرۋگە بولادى.

قار قريستالدارى - كۇن ساۋلەسىنىڭ 90 پايىزىن شاعىلىستىرادى. قار ۇلپاسىنىڭ ديامەترى 5 م م، ماسساسى 0,04 گرامدى قۇرايدى. قاردى زەرتەگەن الەم عالىمدارى وسى ۋاقىتقا دەيىن تابىلعان ەڭ ۇلكەن قاردىڭ ديامەترى - 38 سانتيمەتر ەكەنىن عىلىم جاڭالىقتارى حابارىندا جاريالاعان.

مۇنداي ۇلكەن قار ۇلپاسى ا ق ش-تىڭ مونتانا شتاتىنا 28 قاڭتار 1887 -جىلى جاۋعان ەكەن. بيىك تاۋلار جانە جازىق ايماقتارداعى «قارلى حلاميدومونادا» دەپ اتالاتىن بالدىرلار اسەرىنەن قار قىزىل نەمەسە قىزعىلت ءتۇستى بولىپ وزگەرەدى. مۇنداي قاردىڭ ءدامى قاربىز دامىنە ۇقسايدى. قار تەك جەر شارىندا عانا ەمەس مارس پەن تيتاندا جانە ساتۋرن سەرىگىندە بار. مارستا قار ۇلپالارى كومىرقىشقىل گازىنان، ال تيتاندا مەتاننان جاۋادى.

جاپونيادا قار ۇلپالارىنا ارنالعان مۇراجاي بار. 19-قاڭتار - بۇكىلالەمدىك «قار كۇنى». فينليانديا اۋماعىنداعى «ساام» حالقىنىڭ تىلىندە قار، مۇز جانە ولاردىڭ تۇرلەرىن سيپاتتايتىن 180 گە جۋىق ءسوز بار، ال ەسكيموس تىلىندە 20 دان استام ءسوز بار ەكەن. قاردىڭ ءبىر تەكشە مەترىندە ءۇش ءجۇز ميلليوننان استام قار ۇلپالارى بولادى. سۋ بەتىنە تۇسكەن قار بالىقتارعا وتە جاعىمسىز دىبىس شىعارادى ەكەن، ءبىراق ءبىر قىزىعى ادامدار بۇل دىبىستى ەستەي المايدى ەكەن. جاپون حالقىنىڭ اراسىندا ءوز جەرىنە جاۋاتىن قاردىڭ باسقا ەلدەرگە قاراعاندا ەرەكشە بولاتىنى تۋرالى كوپ اڭىزعا اينالعان.

ءسىز بىلەسىز بە ؟ الەمدە «حالىقارالىق قار جانە مۇز كەڭەسى» بار. سول كەڭەستەگى عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا قار قىيرشىقتارى جەتى تۇرگە بولىنەدى:

1. جۇلدىزدى قيىرشىقتار،

2. ينە ءتارىزدى قيىرشىقتار،

3. تاياقشالار ءتارىزدى قيىرشىقتار،

4. كەبىس ۇلگىسىندەگى قيىرشىقتار،

5. كەڭەستىك سىزىق ۇلگىدەگى قيىرشىقتار،

6. شاشاقتى تاياقشا قيىرشىقتار،

7. سان قىرلى قيىرشىقتار.

ال، قاردى ءار ەلدە ءار ءتۇرلى سىيپاتتايدى. ودان دا قىزىعى قار قيىرشىقتارى ءان سالادى. مىنە، سونى ءبىلۋ بالالار ءۇشىن تىپتەن قىزىق. قار جاۋعان كەزدەگى جىلدامدىعىنان تۋىندايتىن اۋەندى - «قاردىڭ ءانى» دەيدى ەكەن. ءبىراق دىبىس ادام بالاسىنا ەستىلمەيدى ەكەن. ودان دا تاڭعالارلىعى الەمدەگى ادامداردىڭ تەڭ جارتىسى قاردى ءالى كورمەگەن ەكەن.

قازاق حالقىنىڭ تىلىندە قار تۋرالى قانشا اتاۋ بارىن سىزگە بىلگەن دۇرىس:

1. اقشا قار - جاڭا جاۋعان تازا قار.

2.الاقانات قار - ءبىر اۋماققا جاۋىپ، ءبىر اۋماققا جاۋماي، جەرگە الا تۇسكەن قار.

3. انجىر - قاردىڭ ەرىپ قاتۋى. قارعىنعا ارالاس قاتقان قارلى مۇز.

4. بوز قىراۋ - كۇزگى كۇنى توڭازۋدان بولاتىن شىق.

5. جاپالاق قار - ءىرى تۇيىرشىكتى جاپىراقتاپ جاۋعان قار.

6. جىلبىسقى قار - ەري جاۋعان قار.

7. كوبىك قار - جەرگە تۇسكەندە استىڭعى قاباتى ەري بەرىپ، بەتى كوپىرشىگەن جۇمساق قار.

8. كۇپسەك قار - قالىڭ جاۋعان ۇلپا قار.

9. كۇرتىك قار - بەتى قاتقان، جاياۋ جۇرگەندە اقساق ويىلاتىن قالىڭ قار.

10. قاسات قار - ۇزاق جاتقان قالىڭ قار.

11. قيىرشىق قار - جەنتەكتەلگەن تۇيىرشىك قار.

12. قىلاۋ - اۋاداعى سۋ بۋىنان نەمەسە سالقىن تۇمان تامشىلارىنان ءتۇرلى زات بەتىنە، اعاش بۇتاقتارىنا قوناتىن مۇز قاباتى.

13. قىراۋ - سۋىق كۇزدە توڭازىعان دىمقىل اۋانىڭ ءبىر نارسەگە قار ءتارىزدى اعارىپ قونعان ءتۇرى.

14 قىربىق قار - جۇقا جاۋعان قار.

15. مۇزداق قار - ءۇستىن مۇز تورلاعان، كوكشىل ءتۇستى، بەتى جىلتىر سىرعاناق قار.

16. ومبى قار - ات باۋىرلايتىن قالىڭ قار.

17. سونار قار - العاش جاۋعان قالىڭ قار.

18. ءسۇرى قار - ەرتە ءتۇسىپ، ەرىمەي، قىس بويى قالىڭداعان، توزاڭ توپىراق ءسىڭىپ، بەتى كۇلگىن تارتقان نىعىز قار.

19 سىرەۋ قار - ۇزاق مەزگىل مىزعىماي جاتقان اياق باستىرماس، كولىك جۇرىسىنە بوگەۋ قاتتى قالىڭ قار.

20. ۇلپا قار - تۇيىرشىكتەرى ۇلبىرەگەن جەڭىل ۇلپەك قار.

21 ۇيمە قار - بوراندى جەل سىرعىتىپ، ءبىر جەرگە تاۋ- توبە بولىپ ۇيىلگەن قار.

22. ۇرمە قار - جەل ۇرلەپ، جيىنتىقتانعان تىعىز قار.

23. اق قار - جاڭا جاۋعان تاپ- تازا قار.

24. قۇرىم قار - جاڭا جاۋعان قۇرعاق، جۇقا جۇمساق قار.

25. ۇلپىلدەك قار - وتە جۇمساق، ۇلبىرەگەن جاڭا جاۋعان قار.

26. قاسات قار - ۇزاق جاتقان، قاتىپ قالعان قالىڭ قار.

27. قوقىم قار - ۇشقىنداپ جاۋعان، جۇقا قار.

28. باسقار - العاش جاۋعان قار.

29. قابىرشىق قار - جاڭا جاۋعان جۇمساق جانە قار.

30. سۇرلەنگەن قار - جەل ۇرلەپ تىعىزداپ تاستاعان جانە جىلدار بويى ەرىمەي جاتقان قار.

31. ۇلپەك قار - ۇلپەلدەپ جاۋعان جەڭىل، ۇلپا قار.

32 كەبىس باسى قار - جۇلىقتان اسا جاۋعان، توبىققا تاياۋ، كەبىس باتارلىق قار قالىڭدىعىن ناقتىلايتىن حالىقتىق ولشەم.

33. بورپىلداق قار - اقپا، سۋسىمالى، بوس، بورپىلداق قار.

34. سىرنە قار - ءۇيىلىپ جاتقان قار.

35. مامىق قار - جۇمساق، ۇلبىرەگەن قار.

36. سىرعاق قار - ءۇستىن مۇز تورلاعان، كوكشىل ءتۇستى، بەتى جىلتىر سىرعاناق قار.

37. تورعاي باس قار - ۇلكەن - ۇلكەن بولىپ جاۋىپ تۇرعان قار.

38. جىلبىسقا قار - ەري جاۋعان قار.

39. كوبەلەك قار - ۇشىپ جۇرگەن كوبەلەككە ۇقساپ جاۋعان قار.

40. قۇم قار - قۇمداي ۇساق بولىپ نىعىز جاۋعان قار.

41. بوز قار - جەلدەتىپ جاۋعان قار.

42. قالپاق قار - قاپالاقتاپ جاۋعان قار.

43. ۇيتقىما قار - بۇران ارالاس ۇيتقىپ جاۋعان قار.

44. سوقىر قار - كوز كورىم جەر كورىنبەي جاۋعان قار.

45. شاڭقان قار - اپپاق بولىپ كوز شاعىلىستىرعان قار.

46. جازعى قار - شىلدە، تامىز ايلپرىندا جاۋعان قار.

47. بۇرشاق قار - جازدا، كۇزدە، كوكتەمدە بۇرشاققا اينالىپ جاۋعان مۇزدى قار.

48. بۇركەك قار - جاڭىرعا ۇقساپ بۇركىپ جاۋعان قار.

49. سوقىر قار - بەت قارااتپاي جاۋىپ جولدى بەكىتىپ تاستاعان قار.

50. كوشكىن قار - تاۋ باسىنان تومەن اققان قار.

51. ماقتا قار - اق ماقتاعا ۇقساپ جاۋعان جۇمساق قار.

52. توقىم قار - توقىمداي بولىپ ەرىمەي جاتقان قار.

53. جال قار - جىلقى جالىنداي بولىپ ءۇيىلىپ، قىرلانىپ جاتقان قار.

54. قىرلى قار - مۇز بولىپ قىرى شىعىپ جاتقان قار.

55. الا قار - اندىز - اندىز بولىپ جاتقان قار.

56. جىلماعاي قار - بۇكىل دالانى قىمتاپ جاۋعان قالىڭ قار.

57. قاپساعاي قار - وتە قالىڭ جاۋعان قار.

58. ءشاشۋ قار - بۇركە جاۋعان قار.

59. قاسپاق قار - كىرلەنىپ جاۋعان قار.

60. كىتىرلەك قار - قاتتى ايازدا جاعان قاتتى قار.

61. ءۇشبۋ قار - ۇزاق جاۋعان قالىڭ قار.

62. اقۇلپا - باياۋ عانا جەڭىل جاۋعان ۇلپىدەك قار.

63. اقجورعا - بوراننىڭ ىعىنا قاراي جورعالاپ جاۋعان قار.

64. قاساڭ قار - جاۋعانىنى بىراز بولعان قار.

65. كىبىرتىك قار - شەتى ەرىپ، قايماق مۇزعا اينالعان قار.

66. تولقىن قار - جوتا - جوتادا تاۋ تولقىن بولىپ كورىنىپ جاتقان قار.

67. شىيراق قار - قاڭتار، اقپان اتسىندا جاۋعان سۋىق قار.

68. قۇرعاق قار - جاڭبىر ارالاسپاي جاۋعان قالىڭ، ءسىرى تازا اق قار.

69. بۇرشىك قار - بۇرشىكتەي - بۇرشىكتەي بولىپ جاۋعان قار.

70. قىلاڭ قار - قىلاۋلاپ جاۋعان قار.

71. قاپالاق قار - قاپالاقتاپ جاۋعان قار.

72. سەركەباس قار - قار بۇرشىكتەرى ۇلكەن - ۇلكەن بولىپ جاۋعان قار.

73. سۋلى قار - جاڭبىر ارالاس جاۋعان قار.

74. ۇزىك قار - ءۇزىلىپ - ءۇزىلىپ جاۋعان قار.

75. ۇدەمەلى قار - ءۇستى - تۇستىنە ۇدەتە جاۋعان قار.

76. سالقام قار- ءۇزاق جاۋعان قالىڭ قار.

77. ءۇن قار- ءۇنعا ۇقساپ جاۋعان قار.

78. ۇنتاق قار - كىشكەنە - كىشكەنە ۇنتاقتاپ جاۋعان قار.

79. ۇزبە قار - ءۇزىلىپ - ءۇزىلىپ جاۋعان قار.

80. جاپىراق قار - ۇساق جاپىراقتاپ جاعان قار.

81. جاي قار - قالىپتى جاۋىپ تۇرعان قار.

82. ناۋرىزدىڭ اقشا قارى - ناۋرىز ايىندا جاۋعان قار.

83. اقۋىز قار - ناۋرىزدا كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەندە جاۋعان قار.

84. ءسىلبى قار - باياۋ ەري جاۋعان سۋلى قار.

85. قىلاۋ قار - قىلاۋلاپ جاۋعان قار.

86. شەگە قار - شەگە بولىپ قاتىپ جاتقان قار.

87. كوبە قار - جەردە جاتقان قاردىڭ جيەگى ەري باستاعاندا، قار كوبەسى سوگىلدى دەيدى.

88. توعاناق قار- جينالعان قار قالدىقتارى.

89. تۇماندى قار - تۇماندى كۇنى جاۋعان قار.

90. كوبەڭ قار - ۇلپىلدەپ مامىق سىندى جاۋعان قار.

91. قاتقاتقار - كونە - جاڭا بولىپ قوسىلىپ، ءۇستى - ۇستىنە قاتتالىپ جاتقان قار.

92. تاڭداي قار - تاڭداي - تاڭداي بولىپ، جيىرىلىپ جاتقان قار.

93. ساندىق قار - ساندىق - ساندىق بولىپ جيىلىپ قالعان قار.

94. تاۋقار - تاۋداي بولىپ ۇيىلگەن قار.

95. اق ساۋىت قار- قاردىڭ قاتقان ءتۇىن «اق ساۋىت قار» دەپ اتايدى.

96. كەمىك قار - قاردىڭ كوبەسى سوگىلىپ، شەشى جەمىرڭلگەن ءتۇرىن «كەمىك قار» دەيدى.

97. قاڭىلتىر قار - قار جازعىتۇرىم ەريتىن كەزدە الدىمەن جۇقارىپ قاڭىلتىرلانادى. سول جىلتىراپ مۇزداققا اينالعان قاتتى قاردى «قاڭىلتىر قار» دەپ اتايدى.

98. اق كورپە قار - بۇكىل دالانى ءبىر كەلكى قىمتاپ تاستاعان قاردى «اق كورپە قار» دەپ اتايدى.

99. جار قار - تاۋ جانە جىرا، تەرەڭ سايلارعا بوران مەن جەل ايداپ جارعا اينالدىرىپ تاستاعان قاردى «جار قار» دەيدى.

100. جالاق قار - اندا - مۇندا جالاقتاپ قالعان قاردى «جالاق قار» دەپ اتايدى.

101. جولىم قار - تاۋدا - ەتەكتە، ويدا - قىردا جولاقتانىپ جاتقان قاردى «جولىم قار» دەپ اتايدى.

قازاق تىلىندە قار اتاۋىنىڭ مۇاناندا كوپ ءتۇرى بار. ەندى قار تۋرالى ايتىلعان ماقال- ماتەل، ءتامسىل سوزدەرگە قۇلاق ءتۇرىپ كورەيىك: قىس - قار تۋرالى ماقال - ماتەلدەر

اق قار كوپ بولسا، اق نان دا كوپ بولادى.

كوكتەمدە ءشوپ تە كوك بولادى.

قاردان اپپاق نارسە جوق، ۇستاساڭ قولدى توڭدىرار.

قاردان تازا نارسە جوق.

ۇستاپ تۇرساڭ جوق بولار.

سۋ بايلىق - التى ايلىق. قار بايلىق - ءۇش ايلىق.

قارا جەرگە قار جاۋار، قاردى كورگەن ءبىر مۇرات. قارا جەردەن قار كەتەر، جەردى كورگەن ءبىر مۇرات.

قىستاعى قار، جازداعى جاڭبىر- جەرگە جاۋعان نۇر.

ءۇيىنىڭ توبەسى جالپاقتىڭ، ۇيىلگەن قارى دا مول.

قار سۋىق پا، قايعىڭ سۋىق پا؟

قاردان دا قايعىڭ سۋىق،

ساق بول قار دا جۋىق،

قايعى دا سۋىق.

تاۋ تەرىسكەيىنەن قارى ازايماس، قوڭىر قويدىڭ قوڭى ازايماس.

تەزەك قاردا جاتپاس، جامان جاقسىمەن ارالاسپاس.

قار دا كەتەر، قاز دا جەتەر. قىس تا وتەر، كوكتەمدە جەتەر.

جىلى جەتپەي، قار كەتپەس.

بويى جەتپەي قىز كەتپەس.

قار جاۋدى دەپ قۋانبا، ارتىنان ايازى بولار. قوجا كەلدى دەپ قۋانبا، ارتىنان نيازى بولار.

بوراي- بوراي قار جاۋسا، بوربايلاپ اتتى ولتىرەر.

از كىسىنى، كوپ كىسى قولداماسا

وسەكتەپ ءجۇرىپ ولتىرەر.

قىستىڭ كوزى - قىراۋ،

قاردىڭ باسى - قىلاۋ.

قىستاعى قار - جەرگە ىرىس،

جەردەگى ىلعال - ەلگە ىرىس.

قىس - ايازى مەن قارىمەن

جاز - سامالى مەن جاڭبىرىمەن.

قىس ازىعىن - جاز جينا،

جاز ازىعىن - قىس جينا.

ارباڭدى قىستا سايلا،

شاناڭدى قاردا سايلا.

قازىرگى عىلىم تىلىمەن ايتقاندا، قار - اۋا بوستىعىنداعى تۇنباعا تۇسكەن مۇزداعان سۋ، نەمەسە اسپان بۇلتىنان قۇلاعان جۇقا قابىرشاق كۇيدەگى، اق ءتۇستى كريستالعا اينالعان، اسپان سۋىنىڭ ۇلپا قابىرشىعى - قار «دەپ اتالادى.

قار قالاي پايدا بولادى؟ جەرگە قالاي جاۋادى؟ قار - اپسان اتموسفەرا قاباتىنداعى مۇزداعان سۋدىڭ كىشكەنتاي ۇلپا كريستالدارى. ول - جىلى اۋا مەن سالقىن اۋانىڭ جوعارعى بولىگىنە كوتەرىلگەن بۋ سۋى تامشىلارىن ءسىڭىرۋ ارقىلى پايدا بولىپ قار ۇلپاسىنا اينالادى. بۋ سۋى تامشىلارى سوقتىعىسقان كەزدە ءبىر-بىرىمەن قوسىلىپ، قار ۇلپاسىن جاسايدى. قارعا اينالعان قابىرشىقتىڭ سالماعى اۋانىڭ كەدەرگىسىنەن ۇلكەيىپ، اۋرلاعان كەزدە، ول جەرگە قاراي قۇلاي باستايدى. قار ۇلپاسىنا اينالىپ، قاپالاقتاپ قار بولىپ جاۋادى. سۋ بۋىنىڭ قار ۇلپاسىنا اينالۋى ءۇشىن اۋا تەمپەراتۋراسى نولدەن تومەن بولۋى كەرەك. جەرگە قار تۇسكەن كەزدە، قورشاعان ورتانىڭ تەمپەراتۋراسى نولدەن تومەن بولعاندا عانا ول قار قالپىندا ساقتالادى. ەگەر تەمپەراتۋرا كوتەرىلسە، قار قابىرشىقتار ەري باستايدى دا بۋعا اينالىپ اۋاعا ءسىڭىپ جوق بولادى. ال، ادامدار قاردى قاتتى سۋىقپەن بايلانىستىرادى. راسىندا، قار جەر تەمپەراتۋراسى 9 °C نەمەسە ودان جوعارى بولعاندا قالىڭ قار جاۋادى. ەگەر اۋا- رايى وتە قۇرعاق نە، تەمپەراتۋرا وتە تومەن بولسا، وندا قار جاۋمايدى.

ءسىز، مىنانى ءبىلىپ جۇرسەڭىز ارتىق بولمايدى. قار قۇرعايتىن كەزدەر بولادى. قورشاعان ورتانىڭ ىلعالدىلىعى قۇرعاق بولسا، قار تەز قۇرعايدى. ونى قازاق»قار سۇرلەندى«دەيدى. قار قابىرشىقتارى قۇرعاق اۋا ماسساسىنان ءوتىپ، ولاردى ەشقايدا جابىسپايتىن ۇنتاق تۇرگە اينالدىرادى. قۇرعاق قار مايدا سىرعاق كەلەدى. مىنە، ناعىز سول كەزدە سپورت تۇرلەرى شاڭعا تەبۋ، سىرعاناق ويناۋع بولادى. بۇل جەردە ءبىر نارسەنى ءبىلۋدىڭ ىڭعايى كەلىپ تۇر.

قار قابىرشىقتارى ادەتتە ءبىر سانتيمەتردەن ءسال اسادى، ءبىراق مولشەرى مەن قۇرامى قاردىڭ تۇرىنە جانە اۋا تەمپەراتۋراسىنا بايلانىستى بولادى.

مۇز كريستالدارى ءارتۇرلى فورمادا بولادى. قار قابىرشى التى بۇرىشتى، جۇلدىز ءپىشىندى، جاپىراق بەينەلى، ءۇش بۇرىشتى، ءتورت بۇرىشتى نە ودان دا كوپ بۇرىشتى بولۋى مۇمكىن. ەگەر، تەمپەراتۋرا تومەن بولسا، قار قيىرشىقتارى دا، سوعۇرلىم قاراپايىم جانە مولشەرى كىشىرەك بولادى. قار قيىرشىقتارىنىڭ مۇنداي تۇرلەرى تىكەلەي جەردە تۇزىلەدى. تەمپەراتۋرا نولدەن تومەن جانە جوعارى ىلعالدىلىق بولعان كەزدە جەر بەتىندەگى سۋ قاتىپ، ايازعا اينالادى. سۋ بۋلارى قار قابىرشىعىنا اينالىپ، جەل سوعاتىن بەتتەردە جينالادى دا، سۋدى جەر بەتىندەگى وسىمدىكتەرگە جەل كۇشىمەن تاسىمالدايدى. سول ارقىلى ۇلكەن، قاۋىرسىندى ۇلپەكتەر نەمەسە قاتتى قابىرشىقتار پايدا بولادى دا بەلگىلى تيانقتى جەرگە ۇيلەدى.

بۇل جاراتىلىستىڭ ۇلى زاڭى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل اقپارات ارقىلى ءسىز قاردى الدەقايدا تەرەڭىرەك ءبىلىپ، قارلى جەرگە بارعاندا، قاردىڭ ءتۇرىن ءبىلىپ جۇرەتىن بولاسىز.

بولات بوپاي ۇلى