مالىمەت كوزى رەتىندە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ەستەلىك ماقالاسىن الدىق. ماقالا 1958 -جىلى جارىق كورگەن زاتايەۆيچكە ارنالعان جيناقتا باسىلعان. جيناقتا س. مۇقانوۆتان بولەك، احمەت جۇبانوۆ پەن پەتر اراۆين سىندى كوزكورگەندەردىڭ ءبىرقاتار جازعاندارى بەرىلگەن.
«1922 -جىل. اقپان ايى»، - دەپ باستايدى اڭگىمەسىن سابەڭ. جيىرما ەكى جاستاعى مۇقانوۆ ورىنبورداعى جالپى قازاقتىق پارتيا كونفەرەنسياسىنا بارا جاتىپتى. سابەڭ اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ وكىلى رەتىندە تىركەلگەن. پەتروپاۆلدان شىققان دەلەگاتسيا ارەڭ دەگەندە سەگىز كۇننەن كەيىن پويىزبەن دىتتەگەن جەرىنە جەتىپتى. قوناق ۇيگە جايعاسقاننان كەيىن، جيىن دا باستالادى. كۇندەلىكتى تاڭنان كەشكە دەيىن كونفەرەنسيا جۇمىسى.
وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە، ەشتەڭەگە ۋاقىت جەتپەي جۇرگەن شاقتا، تۇسكى اس كەزىندە اسحانادا ماعان ءبىر ەۋروپالىق جاقىندادى - دەنەسى مىعىم، يىقتارى كەڭ، سۇيەكتى جۇزىندە ءىرى، يىلگەن مۇرنى بار، ۇلكەن، شىعىڭقى كوزدەرىنىڭ ۇستىنە پەنسنە تاققان ادام. ۇستىندە اسكەري كيتەل، اق پيما، كوك شالبار، موينىندا قارا ءتۇستى جىڭىشكە ەشكى تۇبىتىنەن توقىلعان شارف بار ەدى.
- سىزبەن تانىسۋعا بولا ما؟ - دەپ سۇرادى ول.
- ارينە، بولادى، - دەپ ورنىمنان تۇرىپ جاۋاپ بەردىم.
- وتىرىڭىز، - دەدى ول قولىن ۇسىنىپ. - زاتايەۆيچ، كومپوزيتور، بالكىم ەستىگەن شىعارسىز؟ - دەپ قاسىنا وتىرىپ، مەنى دە وتىرعىزدى.
- جوق، ەستىمەپپىن، - دەپ باسىمدى شايقاپ، يىعىمدى كوتەردىم. «بۇل قانداي ادام ەكەن؟» - دەپ ويلادىم.
- ەندى بىرتىندەپ بىلەسىز، - دەدى ول قالىڭ قاستارىن ءتۇيىپ، ماعان جىميىپ قاراپ.
- ءسىز ءانشى دەپ ەستىدىم...
- قۇداي ساقتاسىن! - دەپ كۇلىپ قولىمدى سەرمەدىم. - ونداي ىسپەن ەشقاشان اينالىسپاعانمىن.
- ياعني... جالپى... ءبارىبىر ءان ايتاسىز عوي... ءسىز جىگىتسىز عوي…
- ءيا، ازداپ ايتامىن... ەشكىم جوق كەزدە. نەمەسە قاتارلاستاردىڭ شاعىن ورتاسىندا،
- دومبىرامەن سۇيەمەلدەپ، ارينە؟
- ءيا، ازداپ. دومبىرادا دا ويناي الامىن.
وسىدان كەيىن زاتايەۆيچ سابەڭگە كەشكە قوناق ۇيىنە بارۋعا ءوزى سۇرانىپتى. مۇقانوۆتىڭ بولمە سۋىق، جارىق تا جوق دەگەنىنە قاراماي، بارامىن دەپ قالعان ەكەن. سوڭىندا «نە ءۇشىن كەلمەكشىسىز؟» دەگەندە، «ءانىڭىزدى جازىپ الامىن؟»، مۇقانوۆتىڭ قالايشا دەگەنىنە «نوتاعا» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
- ءسىز جازا الاتىنداي ەشقانداي جاعداي جوق قوي. ونىڭ ۇستىنە ءۇيدىڭ ءىشى سۋىق، قاراڭعى، كونفەرەنسيادان قايتقان ادامدار بىردەن ۇيىقتاپ قالادى. ولاردى قالاي مازالاۋعا بولادى؟ - دەپ سۇرادىم مەن.
- ەشتەڭە ەتپەيدى، - دەدى زاتايەۆيچ كۇلىپ. - بۇل تەك ماعان عانا ەمەس، سىزگە دە، ياعني بۇكىل قازاققا پايدالى. قازاق اندەرىنىڭ اۋەندەرى، كۇيلەرى ءالى نوتاعا تۇسىرىلمەگەن. ال قازاقتا اۋەن مەن كۇي وتە كوپ. ولاردى جيناپ، جازىپ الۋ كەرەك. مەن وسى ءىستى باستاعانداردىڭ ءبىرىمىن. ەرىنبەڭىز، قاراعىم. ءوز حالقىڭىزدىڭ پايداسى ءۇشىن ەرىنبەڭىز!.. مەن كونفەرەنسياعا كەلگەن ادامداردان كوپتەگەن اۋەندەردى جازىپ الدىم. سىزدەن دە جازىپ الامىن.
زاتايەۆيچ كەشكە قاراي، قاتتى اياز بەن بورانعا قاراماستان، سابەڭگە بارىپتى. بولمە سۋىق، شامنىڭ جارىعىمەن عانا وتىرىپ، جۇمىسىن باستاپتى. ءانشى (ءسابيت مۇقانوۆ) ءان ايتا باستايدى، ال زاتايەۆيچ مۇقيات تىڭدايدى. اسىرەسە «ماقپال» انىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. بۇل ءاننىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن بۇرىننان جازىپ العانىن، ءبىراق بۇل نۇسقا وزگەشە ەكەنىن ايتىپ، مىندەتتى تۇردە قاعازعا تۇسىرەتىنىن جەتكىزەدى.
ا. زاتايەۆيچتىڭ جيناقتاۋىمەن جارىق كورگەن «قازاقتىڭ 1000 انىندەگى» ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ايتقان ماقپال ءاننىڭ نوتاسى
جازۋ پروتسەسى قيىن وتكەن ەكەن. الدىمەن انشىگە ءاندى تولىق ايتۋ، كەيىن ءار جولىن جەكە- جەكە قايتالاۋ قاجەت بولادى. سابەڭ شاتاسىپ، قاتەلەسىپ وتىرادى، ويتكەنى بۇلاي ەشقاشان ايتىپ كورمەسە كەرەك. ال زاتايەۆيچ سابىرمەن تىڭداپ، تۇزەتىپ، قايتا-قايتا جازىپ، ەشقانداي رەنىش بىلدىرمەپتى. جۇمىس باياۋ جۇرسە دە، تاباندىلىقپەن جالعاسادى.
سابەڭ ەكەۋى دە سۋىقتان قاتتى توڭدىق دەيدى. ءتىپتى زاتايەۆيچتىڭ ساۋساقتارى كوگەرىپ كەتىپ، ولار جىلىنىپ الۋ ءۇشىن ورنىنان تۇرىپ، بولمە ىشىندە ءجۇرىپ كەلەدى دە، قايتادان جۇمىسقا كىرىسە ەكەن. سول بولمەدە جاسى ەگدە ادام دا توسەكتە ارى قاراپ جاتسا كەرەك. ەسىمى ءشولباي. ءبىر كەزدە اشۋلانىپ:
«بوس اۋرەشىلىك! اۋەندى قاعازعا قالاي جازۋعا بولادى؟ ونىڭ جازعانى نە كەرەك؟ ونى كۇتىپ نە كەرەك؟ جات تا ۇيىقتاعانىڭ دۇرىس»، - دەدى. ءبىراق مەن ونىڭ سوزىنە كەلىسپەدىم. «وزىڭە تاعى ءبىر اۋرەنى تاۋىپسىڭ!» - دەپ اشۋلاندى دا، ءوزى جاتىپ الىپ، باسىن بۇركەپ ۇيىقتاپ قالدى.
زاتايەۆيچ كەلىپ، «ماقپال» اۋەنىن ۇزاق ۋاقىت جازىپ، قايتا-قايتا تۇزەپ وتىرعان كەزدە، ءشولباي شىداماي، كورپەنىڭ استىنان باسىن شىعارىپ: «ايتتىم عوي ساعان، بۇل ىستەن تۇك شىقپايدى دەپ! توقتاتىڭدارشى، وتىنەمىن! ادامدارعا ۇيىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىرسىڭدار»، - دەپ رەنجىدى.
ال زاتايەۆيچ اقىرى «ماقپال» اۋەنىن ءساتتى جازىپ الىپ، ءوزى جاي عانا ىڭىلداپ، مەنىكىنەن دە جاقسىراق ايتىپ باستاعاندا، ءشولباي ورنىنان اتىپ تۇرىپ:
- ويپىرماي! - دەپ تاڭدانىسىن جاسىرا المادى. نوتا دەگەننەن حابارى جوق ءشولباي زاتايەۆيچ «ماقپال» اۋەنىن تاعى دا ءبىر ايتىپ، ودان دا ءدال قايتالاعاندا. - ول اۋەندى قالاي بىردەن ۇستاپ الدى؟ - دەدى.
سول تۇنگى ولار جۇمىستى وسىلاي اياقتايدى. كەلەسى كۇنى سابەكەڭ زاتايەۆيچتىڭ ۇيىنە بارادى. ول ونى جاقسى قارسى الىپ، قازاق مۋزىكاسىن قالاي جيناي باستاعانىن ايتىپ بەرىپ، جازىپ العان اۋەندەرىن كورسەتەدى. زاتايەۆيچ قازاقتىڭ اندەرى مەن كۇيلەرىن زيالى قاۋىمنان، ستۋدەنتتەردەن، ءتۇرلى جيىندارعا كەلگەن ادامداردان جيناپ جۇرگەنىن ايتقان ەكەن. ول ءار قازاقتىڭ ءان بىلەتىنىن، سوندىقتان وسى باي مۇرانى دەر كەزىندە جيناپ، نوتاعا ءتۇسىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتەدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ مۇقانوۆ زاتايەۆيچتىڭ باياعى ءشولبايدان دا بىرنەشە اۋەن جازىپ العانىن بىلەدى.
بىرنەشە كۇننەن كەيىن ولار ورىنبور جۇمىس فابريكاسى جاتاقحاناسىندا قايتا كەزدەسەدى. جاتاقحانادا جاعداي اۋىر: سۋىق، تار، تۇرمىس قيىن. سوعان قاراماستان ستۋدەنتتەر ءبىلىم الۋعا ۇمتىلىپ، ساباق وقيدى، كونسەرتتەر ۇيىمداستىرىپ، ءان ايتىپ، اسپاپتا ويناپ، ونەر كورسەتەدى. زاتايەۆيچ ستۋدەنتتەرگە ءجيى كەلىپ، ولاردىڭ ورىنداۋىن تىڭداپ، ءان-كۇيلەردى جازىپ الىپ جۇرگەن ەكەن.
كەيىن ءسابيت زاتايەۆيچتى 1927 -جىلى قىزىلوردادا كەزدەسىپتى. الەكساندر ۆيكتوروۆيچ وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاننىڭ ءتۇرلى ايماقتارىن ارالاپ، كوپتەگەن ءان مەن كۇيدى جيناپ، قازاق مۋزىكالىق مۇراسىن ساقتاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان دەيدى. 1925 -جىلى ماسكەۋدە شىققان «قازاقتىڭ مىڭ ءانى» جيناعىن دا سىيعا تارتىپتى.
1930 -جىلى ءسابيت مۇقانوۆ ماسكەۋگە وقۋعا ءتۇسىپ، سول كەزدە زاتايەۆيچ ارنايى ىزدەپ كەلگەنىن جازادى. بۇل ۋاقىتتا زەرتتەۋشىنىڭ كۇيى كەتىپ، ەگدە تارتقانىن ايتادى. دەسە دە جۇمىس ىستەۋىن جالعاستىرىپ جۇرسە كەرەك.
ءبىز الەكساندر ۆيكتوروۆيچپەن كەزدەسۋدى جالعاستىرا بەردىك. كەيدە مەن وعان جۇمىسىندا كومەكتەسىپ، كەيبىر اندەردىڭ تاريحىن نەمەسە سولارعا قاتىستى اڭىزداردى ايتىپ بەرەتىنمىن. ءبىراق بۇل كەزدەسۋلەردەن مەن ءوزىم دە وتە كوپ قىزىقتى ءارى قاجەت مالىمەت الدىم، ويتكەنى قازاق ءانى مەن كۇيىن الەكساندر ۆيكتوروۆيچتەن ارتىق بىلەتىن ادام جوق ەدى. ودان مەن قازاقستاننىڭ ءار ايماعى مەن رۋلارىنا ءتان اندەر مەن كۇيلەردىڭ ايىرماشىلىعىن، حالىق اندەرىنىڭ ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرىن ءبىلدىم. بۇرىن مۇندايدى مۇلدە بىلمەيتىن ەدىم.
بىردە الەكساندر ۆيكتوروۆيچ ماعان «بالقاش» انىنە ءماتىن جازىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. كوپ ۇزاماي «بالقاشستروي تۋرالى ءان» پايدا بولدى: اۋەنىن زاتايەۆيچ جازدى، ال ءسوزىن مەن جازدىم.
زاتايەۆيچ وتە ەڭبەكقور ادام ەدى. دەنساۋلىعى ءالسىز بولسا دا، ول شارشاۋدى بىلمەيتىندەي كورىنەتىن، كوپ ءارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەيتىن. كەيدە ونى جۇمىسقا قاتتى شارشاعان كۇيىندە كورىپ، مەن:
- بۇل نە دەگەنىڭىز، الەكساندر ۆيكتوروۆيچ؟ نەگە ءوزىڭىزدى وسىلاي شەكتەن تىس شارشاتاسىز؟ دەنساۋلىعىڭىز ءالسىز، ءوزىڭىز جاسى ۇلكەن ادامسىز، - دەپ نارازىلىق بىلدىرەتىنمىن.
- ءدال سول سەبەپتەن دە مەن كوپ جۇمىس ىستەيمىن. ماعان اسىقپاۋعا بولمايدى، ايتپەسە كوپ جۇمىس اياقتالماي قالادى، - دەپ جاۋاپ بەرەتىن.
ءسابيت زاتايەۆيچتىڭ 67 جاسىندا 1936 -جىلى قايتىس بولدى، ونىڭ ءبىراز ەڭبەكتەرى اياقتالماي قالدى دەپ جازىپ، زەرتتەۋشىنىڭ ەڭبەگىن تاعى دا قايتالاپ ءوتىپ ءسوزىن قورتىندىلايدى.
aikyn.kz