بۇل جولى چيانلۇڭنىڭ 21-جىلى 9-ايدىڭ 4-كۇنىنە، ياعني 1756 -جىلعى 27-قىركۇيەككە قاتىستى تاعى ءبىر ساراي جازباسىن قاراستىرامىز. دارداڭانىڭ مالىمدەمەسىنە قۇرىلعان بۇل قۇجات يارلا مەن نۇراداعى قازاق- چيڭ قاقتىعىستارىن، ءامىرسانا مەن قوجابەرگەننىڭ ارەكەتىن عانا ەمەس، تۇتقىنعا تۇسكەن شۇلىق پەن ارالباي ارقىلى ابىلاي حانعا قويىلعان جاڭا ساياسي تالاپتى دا اشىپ كورسەتەدى.
چيانلۇڭنىڭ 21-جىلى9-ايدىڭ4-كۇنى(1756 -جىلى27-قىركۇيەك)
- باتىستى ورنىقتىرۋشى گەنەرال دارداڭا بىلاي دەپ مالىمدەيدى: ءبىز ءبىر مىڭدىقپەن كەلە جاتىپ يارلا دەگەن جەردە جاۋدىڭ ەكى مىڭ شاقتى ادامىمەن كەزدەستىك. اسكەرلەرىمىز جاۋعا قارسى ەرلىكپەن شايقاسىپ، ولاردىڭ 570 نەشە ادامىن جەر جاستاندىردى، 11 ادامىن قولعا ءتۇسىردى، ال وق دارىپ جاراقاتتانعاندارى ءتىپتى كوپ.
ولاردى قۋالاپ نۇرا دەگەن جەرگە كەلگەندە تاعى دا جاۋدىڭ ەكى مىڭ شاقتى ادامىمەن كەزىگىپ، ولارمەن ايانباي ايقاستى دا قاراقشىنىڭ 340 نەشە ادامىن ءولتىردى، بۇلىكشى ءامىرسانانىڭ جايساڭى جانانبۋ سياقتى 10 ادامىن قولعا ءتۇسىردى. قاتاڭ تەرگەۋ بارىسىندا بۇلاردىڭ ءامىرسانا مەن حوجربۋرگىن باستاعان توپ ەكەنىن، ۇلكەن قوسىننىڭ تەگەۋرىنىنە توتەپ بەرە الماسىن بىلگەن ءامىرسانا ءبىزدىڭ ادامدارىمىز تانىماسىن دەپ ۇستىندەگى كيىمىن اۋىستىرىپ قاشىپ كەتكەنىن بىلدىك. قولعا تۇسكەن شۇلىق دەگەن قازاقتىڭ ايتۋىنشا، اعايىندى ەكەۋىنە ابىلاي قاتتى سەنەدى ەكەن. ولار ءامىرسانانى ۇستاپ بەرۋگە ابىلايدى يلاندىرا الامىز دەدى.
بۇرىنىراقتا تۇتقىنىمىز بولعان شورمان دەگەن قازاق تا: اعايىندى شۇلىق، ارالباي دەگەندەر ابىلايدىڭ وتە سەنىمدى ادامى دەگەن ەدى. سوندىقتان ءبىز ارالبايدى الايجايدا الىپ قاشىپ، شۇلىققا 12-شىلدە اتتانىپ، 15 كۇن ىشىندە ءامىرسانانى ۇستاپ بەرۋدى ابىلايعا اۋىزەكى ايت دەپ بۇيىردىق. حاباردار بولىڭىزدار.
(520-بۋما، 8-9-بەتتەر)
يارلاداعى العاشقى قاقتىعىس
دارداڭانىڭ مالىمدەمەسى ناقتى اسكەري وقيعادان باستالادى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ءبىر مىڭدىق چيڭ جاساعى يارلا دەگەن جەردە كەلە جاتىپ، شامامەن ەكى مىڭ ادامدىق قارسى كۇشكە كەزدەسكەن. ۇرىستىڭ ناتيجەسىن چيڭ قولباسشىسى ءوز پايداسىنا شەشىلگەن ۇلكەن جەڭىس رەتىندە باياندايدى: 570 تەن استام ادامنىڭ ولتىرىلگەنىن، 11 ادامنىڭ قولعا تۇسكەنىن، جارالانعانداردىڭ ودان دا كوپ بولعانىن مالىمدەيدى. بۇل سانداردى پايدالانعاندا دەرەكتىڭ تابيعاتىن ۇمىتپاعان ءجون.
ءبىز وقيعانىڭ ناتيجەسىن شايقاسقا قاتىسقان تاراپتاردىڭ ءبىرىنىڭ، ناقتىراق ايتقاندا چيڭ گەنەرالىنىڭ سارايعا جولداعان اسكەري ەسەبىنەن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان «570 ادام ءولدى» دەگەن ساندى قارسى تاراپتىڭ دەرەگىمەن راستالعان بەيتاراپ ستاتيستيكا رەتىندە ەمەس، چيڭ قولباسشىلىعىنىڭ رەسمي ەسەبى رەتىندە بەرگەن دۇرىس. سونىمەن بىرگە بۇل وقيعانىڭ ءوزى كەيىنگى چيڭ رەسمي جيناقتارىندا دا قايتالانادى. سوندىقتان يارلاداعى شايقاستىڭ بولعانىنا كۇماندانۋعا نەگىز از.
ماڭىزدىسى - 1756 -جىلدىڭ كۇزىنە قاراي بۇعان دەيىن ديپلوماتيالىق حاتتار مەن ەسكەرتۋلەر دەڭگەيىندە جۇرگەن قازاق- چيڭ قايشىلىعى ناقتى مايداندىق قاقتىعىسقا اينالعان.
نۇراداعى ەكىنشى شايقاس
دارداڭا يارلاداعى شايقاستان كەيىن قارسى جاقتى نۇراعا دەيىن قۋعانىن جازادى. وندا تاعى ەكى مىڭداي اداممەن شايقاسىپ، 340 تان استامىن ءولتىرىپ، ءامىرسانانىڭ جايساڭى جانانبۋ باستاعان ون ادامدى تۇتقىنعا العانىن مالىمدەيدى. يارلا مەن نۇرانىڭ قاتار اتالۋى بۇل وقيعانىڭ ءبىر رەتتىك شەكارالىق سوقتىعىس ەمەس، ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى جالعاسقان اسكەري قيمىل بولعانىن كورسەتەدى. بۇدان بەس كۇن بۇرىنعى ساراي جازباسىندا حاداحا قازاق جاساعىمەن ەكى رەت قاقتىعىسىپ، جەڭىسكە جەتكەنىن حابارلاعان ەدى.
ەندى دارداڭانىڭ مالىمدەمەسى باتىس باعىتتاعى اسكەردىڭ دە قازاقتار جانە ءامىرساناعا ەرگەن توپتارمەن شايقاسقانىن كورسەتىپ وتىر. وسىلايشا ەكى باعىتتا قوزعالعان چيڭ اسكەرلەرى ءامىرسانانى ىزدەۋ بارىسىندا قازاق دالاسىنىڭ شىعىس شەتىنە تەرەڭدەي كىرىپ، قازاق جاساقتارىمەن بىرنەشە رەت سوعىسقان.
قوجابەرگەننىڭ اتى نەگە ماڭىزدى؟
تۇتقىنداردى تەرگەۋ بارىسىندا بۇل جاساقتىڭ ءامىرسانا مەن حوجربۋرگىن باستاعان توپ ەكەنى انىقتالعانى ايتىلادى. كىتاپتاعى «حوجربۋرگىن» ەسىمى قازاق تاريحناماسىندا قوجابەرگەن باتىرمەن سايكەستەندىرىلىپ ءجۇر. قىتاي- ءمانجۋ قۇجاتتارىن زەرتتەگەن ەڭبەكتەردە دە 1756 -جىلى ءامىرساناعا قولداۋ كورسەتىپ، چيڭ اسكەرىنە قارسى سوعىسقان قوجابەرگەن تۋرالى دەرەكتەر بار.
بۇل جەردە قوجابەرگەننىڭ ەسىمى جاي قوسالقى كەيىپكەر رەتىندە اتالمايدى.
ول امىرسانامەن بىرگە ناقتى اسكەري توپتى باستاپ جۇرگەن تۇلعا رەتىندە كورىنەدى. كەيىنگى چيڭ رەسمي جيناقتارىندا ابىلايدىڭ قوجابەرگەن باستاعان ءتورت مىڭ اتتى اسكەردى ەكى توپقا ءبولىپ، امىرسانامەن بىرگە نۇرا باعىتىنا جىبەرگەنى، ال ابىلايدىڭ ءوزى مىڭنان استام قولمەن باسقا باعىتتا جۇرگەنى جازىلادى. مۇنىڭ ءوزى 1756 -جىلعى قارسىلىقتىڭ ءبىر ورتالىقتان عانا تۇرماعانىن اڭعارتادى. ابىلاي، قوجابەرگەن جانە ءامىرسانا ءبىر مەزگىلدە ءار باعىتتا ارەكەت ەتكەن.
ياعني ءسوز ءامىرسانانى جەكە ادامنىڭ پانالاۋى تۋرالى عانا ەمەس، بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ونى قورعاۋعا باعىتتالعان اسكەري- ساياسي ارەكەت تۋرالى بولىپ وتىر.
ءامىرسانا كيىم اۋىستىرىپ قاشقان
جازباداعى قىزىقتى دەتالداردىڭ ءبىرى - ءامىرسانانىڭ تانىلماس ءۇشىن ۇستىندەگى كيىمىن اۋىستىرىپ قاشۋى. بۇل جايت تا كەيىنگى چيڭ رەسمي دەرەكتەرىندە قايتالانادى. دەمەك، نۇراداعى شايقاستان كەيىن ءامىرسانا چيڭ قولىنا تۇسۋگە وتە جاقىن قالعان.
ونىڭ كيىم اۋىستىرۋى - جاي كوركەم دەتال ەمەس، سول كەزدەگى جاعدايىنىڭ قانشالىقتى قاتەرلى بولعانىن كورسەتەتىن بەلگى. ءبىراق وسى تۇستا چيڭ اسكەري باسشىلىعىنىڭ باستى ماقساتىن دا ەستە ۇستاۋ كەرەك.
قازاق جاساقتارىن تالقانداۋ - نەگىزگى ماقسات ەمەس. نەگىزگى نىسانا - ءامىرسانا. سوندىقتان ونى تاعى دا قولعا تۇسىرە الماۋ اسكەري جەڭىستەردىڭ ءوزىن تولىق ناتيجە رەتىندە كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. كەيىنگى رەسمي چيڭ تاريحىندا دارداڭا مەن حاداحانىڭ ءدال ءامىرسانانى دەر كەزىندە ۇستاي الماعانى ءۇشىن يمپەراتور قاھارىنا ۇشىراعانى جازىلادى. ياعني ساراي ءۇشىن جۇزدەگەن ادامنىڭ ولتىرىلگەنى تۋرالى جەڭىس راپورتىنان گورى، نەگىزگى قاشقىندى قولعا ءتۇسىرۋ الدەقايدا ماڭىزدى بولعان.
شۇلىقتىڭ جاۋابى: ابىلاي سارايىنىڭ ىشكى ورتاسىنا شىعاتىن جول
وسى جازبانىڭ قازاق تاريحى ءۇشىن ەڭ قۇندى تۇستارىنىڭ ءبىرى - قولعا تۇسكەن شۇلىق ەسىمدى قازاقتىڭ جاۋابى. ول ءوزىنىڭ اعايىندى ەكى ادامنىڭ ابىلايدىڭ اسا سەنىمدى كىسىلەرى ەكەنىن ايتىپ، سولار ارقىلى حاندى ءامىرسانانى ۇستاپ بەرۋگە كوندىرۋگە بولاتىنىن جەتكىزەدى. بۇعان دەيىن قولعا تۇسكەن شورمان دا شۇلىق پەن ارالبايدى ابىلايدىڭ «وتە سەنىمدى ادامدارى» دەپ سيپاتتاعان. بۇل دەرەكتىڭ ماڭىزى زور.
چيڭ قولباسشىلارى ءۇشىن شۇلىق پەن ارالباي ەندى جاي تۇتقىن ەمەس، ابىلاي حانعا تىكەلەي ءسوز وتكىزە الاتىن ادامدار رەتىندە باعالاندى. سوندىقتان ولاردى ءولتىرۋ نەمەسە قاماۋدا ۇستاۋدىڭ ورنىنا ساياسي بايلانىس قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا شەشىم قابىلدانعان.
بۇل ءتاسىلدى وسى كەزەڭدەگى چيڭ ساياساتىنىڭ جالپى باعىتىمەن سالىستىرساق، زاڭدى جالعاستىق بايقالادى. چيانلۇڭ سارايى بۇعان دەيىن دە قولعا تۇسكەن قازاقتاردى بوساتىپ، سىيلىق بەرىپ قايتارعان، قازاق ەلشىلىگىنىڭ بەيجىڭگە بارۋىنا جاعداي جاساعان، ابىلايعا بىرنەشە رەت ارنايى جاساۋىل اتتاندىرعان. ياعني اسكەري قىسىمنىڭ جانىندا ديپلوماتيالىق جانە تۇلعالىق بايلانىستار ۇنەمى قاتار جۇرگەن.
نەگە ءدال ابىلايعا ون بەس كۇن مەرزىم بەرىلدى؟
قۇجاتتىڭ ەڭ وتكىر جەرى - شۇلىق ارقىلى جەتكىزىلەتىن تالاپ. دارداڭا شۇلىققا بەلگىلى مەرزىم ىشىندە ابىلايعا بارىپ، ءامىرسانانى ۇستاپ بەرۋ قاجەتتىگىن اۋىزشا جەتكىزۋدى بۇيىرادى. ماتىندە وعان 15 كۇن مەرزىم بەرىلگەن.
بۇل - 1756 -جىلعى قازاق- چيڭ قاتىناسىنداعى قىسىمنىڭ جاڭا دەڭگەيى. بۇعان دەيىن چيانلۇڭ ابىلايعا ارنايى جارلىق جولداپ: ءامىرسانانى پانالاتپا، ۇستاپ بەر، ايتپەسە اسكەر كەلەدى دەپ بىرنەشە رەت ەسكەرتكەن بولاتىن. مامىردا ءبىر تۇمەن اسكەردىڭ قازاق جەرىنە قاراي ىشكەرىلەپ بارا جاتقانى اشىق ايتىلدى. قىركۇيەكتە سول اسكەرلەر قازاق جاساقتارىمەن ناقتى سوعىسىپ ۇلگەردى. ال ەندى چيڭ اسكەري قولباسشىلىعى ابىلايعا مەرزىم قويىپ وتىر.
دەمەك، «ءامىرسانانى ۇستاپ بەر» دەگەن تالاپ ەندى جالپى ديپلوماتيالىق تىلەك ەمەس، اسكەري وپەراتسيامەن قاتار جۇرەتىن ۋلتيماتۋم سيپاتىنداعى شارتقا جاقىنداي تۇسكەن.
ءبىر كۇندەگى ەكى قۇجات ءبىرىن-ءبىرى قالاي تولىقتىرادى؟
بۇعان دەيىن قاراستىرعان تاعى ءبىر 1756 -جىلعى 27-قىركۇيەك جازباسىندا حاداحا قازاقتىڭ مىڭداي قولىمەن شايقاسقانىن حابارلاعان بولاتىن. ونداعى تۇتقىنداردىڭ جاۋابىندا اسكەر باستاپ كەلگەن ادامنىڭ ابىلايدىڭ ءوزى ەكەنى، ال ءامىرسانا مەن قوجابەرگەننىڭ ءبىر بولەك مىڭدىقپەن باتىستاعى چيڭ اسكەرىن ىزدەپ كەتكەنى ايتىلدى. دارداڭانىڭ ءدال وسى كۇنگى ەكىنشى مالىمدەمەسى وسى حاباردى اسكەري جاعىنان تولىقتىرادى.
حاداحا ابىلاي باستاعان كۇشپەن سوعىسسا، دارداڭا ءامىرسانا مەن قوجابەرگەن جۇرگەن باعىتتاعى جاساقتارمەن شايقاسقان.
بۇل ەكى قۇجاتتى قاتار وقىعاندا وقيعانىڭ قۇرىلىمى انىقتالا تۇسەدى: قازاق جاساعى ءبىر جەردە شوعىرلانىپ وتىرماعان، بىرنەشە باعىتتا ارەكەت ەتكەن. ابىلايدىڭ ءوزى ءبىر توپتى باستاپ جۇرگەندە، قوجابەرگەن مەن ءامىرسانا باسقا باعىتتا ءچيڭنىڭ باتىس قوسىنىنا قارسى تۇرعان. كەيىن قۇراستىرىلعان چيڭنىڭ رەسمي تاريحنامالىق ەڭبەكتەرى دە وسى جالپى كارتينانى قايتالايدى. وندا ابىلايدىڭ مىڭنان استام قولمەن جۇرگەنى، قوجابەرگەن باستاعان ءتورت مىڭ اتتى اسكەردىڭ ەكى توپقا ءبولىنىپ امىرسانامەن قوزعالعانى، دارداڭانىڭ يارلا مەن نۇرادا سول كۇشتەرمەن شايقاسقانى جازىلعان.
«ءامىرسانانى ۇستاپ بەرەمىز» دەگەن ءسوز شىن نيەت پە؟
شۇلىقتىڭ «ابىلايدى ءامىرسانانى ۇستاپ بەرۋگە يلاندىرامىز» دەگەن سوزىنە دە ساقتىقپەن قاراعان دۇرىس. بىرىنشىدەن، بۇل - سوعىستا قولعا تۇسكەن ادامنىڭ تەرگەۋ كەزىندە بەرگەن جاۋابى. تۇتقىننىڭ ءوزىنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قارسى جاققا ءتيىمدى ءسوز ايتۋى ابدەن مۇمكىن.
ەكىنشىدەن، ءدال سول كەزەڭدەگى وزگە چيڭ جازبالارى ابىلايدىڭ ءامىرسانانى بىردەن ۇستاپ بەرۋگە قارسى بولعانىن كورسەتەدى.
الدىڭعى قۇجاتتاعى تۇتقىندار ابىلايدىڭ «باسىنا كۇن تۋىپ، جان ساۋعالاپ كەلگەن ادامدى ۇستاپ بەرۋ جارامايدى» دەگەن مازمۇنداعى پىكىرىن جەتكىزگەن ەدى. ۇشىنشىدەن، ناقتى اسكەري وقيعالاردىڭ ءوزى ابىلايدىڭ سول كەزدە ءامىرسانادان تولىق باس تارتپاعانىن بايقاتادى. قوجابەرگەننىڭ امىرسانامەن بىرگە چيڭ اسكەرىنە قارسى سوعىسۋى دا وسىنى قۋاتتايدى.
سوندىقتان شۇلىقتىڭ ءسوزى ابىلايدىڭ قابىلداپ قويعان شەشىمى ەمەس، چيڭ قولباسشىلارى پايدالانعىسى كەلگەن كەلىسسوز مۇمكىندىگى** رەتىندە كورىنەدى.
چيڭ اسكەرى نەگە تۇتقىنداردى قايتا-قايتا ەلشى ەتتى؟
بۇل قۇجاتتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - سوعىستا قولعا تۇسكەن ادامنىڭ دەرەۋ ديپلوماتيالىق مىندەتكە پايدالانىلۋى. XVIII عاسىرداعى دالا جاعدايىندا مۇنىڭ پراكتيكالىق سەبەبى تۇسىنىكتى. ابىلاي ورداسىنىڭ ناقتى قايدا وتىرعانىن، كىمنىڭ وعان ەركىن كىرىپ- شىعاتىنىن، كىمنىڭ ءسوزى وتەتىنىن سىرتتان كەلگەن چيڭ شەنەۋنىگى ءاردايىم بىلە بەرمەيدى.
ال حاننىڭ سەنىمدى ادامى اتانعان تۇتقىن - دايىن بايلانىس ارناسى. سوندىقتان چيڭ اسكەرى سوعىسپەن بىرگە ادامدىق بايلانىس جەلىلەرىن دە پايدالانعان. بۇل يمپەريانىڭ قازاقپەن قاتىناسىندا كۇشكە عانا سۇيەنبەگەنىن كورسەتەدى.
ءبىر قولىمەن سوعىس جۇرگىزسە، ەكىنشى قولىمەن كەلىسسوز ارناسىن اشىق قالدىرعان.
دارداڭانىڭ جەڭىس راپورتىنىڭ ار جاعىنداعى ساتسىزدىك
قۇجاتتىڭ سىرتقى ءتىلى تۇگەل جەڭىسكە قۇرىلعان. يارلادا 570، نۇرادا 340 ادام ءولتىرىلدى، تۇتقىندار الىندى، ءامىرسانا قاشتى. ءبىراق وقيعانىڭ ناتيجەسىن باسقا قىرىنان قاراساق، چيڭ جورىعىنىڭ نەگىزگى مىندەتى تاعى دا ورىندالماعان. ءامىرسانا ۇستالعان جوق. كەيىنگى رەسمي چيڭ دەرەكتەرىندە دارداڭانىڭ شۇلىق باستاعان ادامداردىڭ سوزىنە سەنىپ، اسكەرىن توقتاتىپ، ابىلاي ءامىرسانانى ۇستاپ بەرەدى دەپ كۇتكەنى، وسى ارالىقتا ءامىرسانانىڭ سىتىلىپ كەتكەنى باياندالادى. اقىرىندا چيانلۇڭ بۇعان قاتتى نارازى بولىپ، دارداڭانى جازالاعان.
دەمەك، يارلا مەن نۇراداعى تاكتيكالىق جەڭىستەر ستراتەگيالىق مىندەتتى شەشە المادى. بۇل دەرەك چيڭ يمپەرياسىنىڭ سول كەزدەگى جاعدايىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى: ونىڭ اسكەري كۇشى باسىم بولعانىمەن، دالا جاعدايىندا ناقتى ادامدى قۋىپ ۇستاپ الۋ، قازاق ورتاسىنداعى كۇردەلى قاتىناستاردى باقىلاۋ وڭاي بولعان جوق.
قازاق جاعىنىڭ ارەكەتىن تەك «ءامىرسانانىڭ الداۋىمەن» تۇسىندىرۋگە بولا ما؟
چيڭ قۇجاتتارىندا قازاقتاردىڭ قارسى ارەكەتى قايتا-قايتا ءامىرسانانىڭ «قۋلىعى»، «ارانداتۋى» ارقىلى تۇسىندىرىلەدى. بۇل يمپەريالىق ءماتىننىڭ ءوز لوگيكاسىنا ساي: كوتەرىلىستىڭ جانە قارسىلىقتىڭ نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىگىن ءبىر «وپاسىزدىڭ» موينىنا ارتۋ ءتيىمدى. الايدا ناقتى دەرەكتەرگە قاراساق، ماسەلە بۇدان كۇردەلىرەك. ابىلايدىڭ ءوزى قول باستاپ جۇرگەن. قوجابەرگەن امىرسانامەن بىرگە سوعىسقان.
قازاق جاساقتارى بىرنەشە باعىتتا چيڭ اسكەرىمەن شايقاسقان. چيڭ قولباسشىلارى ابىلايعا قايتا-قايتا ارنايى تالاپ جولداۋعا ءماجبۇر بولعان. سوندىقتان قازاقتاردىڭ سول كەزەڭدەگى ارەكەتىن تۇگەلدەي «ءامىرسانانىڭ الداۋىنا ەردى» دەپ ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز. بۇل - چيڭ سارايىنىڭ ساياسي باعاسى. قازاق جاعىندا ءوزىنىڭ قاۋىپسىزدىك مۇددەسى، شىعىستاعى جەرلەر ماسەلەسى، جوڭعاريا جويىلعاننان كەيىنگى جاڭا كۇش تەپە-تەڭدىگى جانە قاشىپ كەلگەن تۇلعانى بىردەن جاۋىنا ۇستاپ بەرمەۋ ۇستانىمى قاتار تۇرعانىن وسى قۇجاتتار جيىنتىعى اڭعارتادى.
ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جاعداي قالاي وزگەردى؟
1755 -جىلدىڭ باسىنداعى جازبالارمەن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىق وتە ۇلكەن. العاشىندا چيڭ يمپەراتورى قازاقتاردىڭ جوڭعارياداعى ۇرىستاردان «ارزان ولجا» الىپ كەتۋىنەن الاڭدادى. كەيىن قازاق قولىنىڭ ىلەگە كىرگەنى، داۆاچيدى ۇستاپ الۋى مۇمكىن ەكەنى ءسوز بولدى. جوڭعاريانىڭ نەگىزگى بيلىگى قۇلاعان سوڭ ابىلايعا ەلشىلىك جىبەرىلىپ، شەكارانى ساقتاۋ تالاپ ەتىلدى.
1755 -جىلدىڭ سوڭىندا قازاق ەلشىلىگى مەن چيڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناس جولعا تۇسكەندەي كورىندى.
ءبىراق ءامىرسانا قازاق جەرىنە كەلگەن سوڭ جاعداي قايتا وزگەردى.
1756 -جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ چيڭ ابىلايعا بارعان سايىن قاتاڭ تالاپ قويا باستادى. مامىردا اسكەري ءقاۋىپ اشىق ايتىلدى. تامىزدا «ءامىرسانا 30 مىڭ قازاق قولىمەن كەلەدى» دەگەن قاۋەسەتتىڭ ءوزى چيڭ اسكەرىندەگى تىنىشتىقتى شايقالتا الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. قىركۇيەكتە ەكى جاقتىڭ اسكەرى بىرنەشە مارتە ناقتى سوعىستى. ال 27-قىركۇيەكتەگى وسى قۇجاتتىڭ سوڭىندا ەندى ابىلايعا مەرزىم قويىلىپ، ءامىرسانانى ۇستاپ بەرۋ تالاپ ەتىلىپ وتىر.
وسىلايشا قازاق- چيڭ قاتىناسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بارلاۋ مەن ديپلوماتيادان اشىق اسكەري تەكەتىرەسكە دەيىن جەتكەن.
ءتۇيىن
1756 -جىلعى 27-قىركۇيەكتەگى دارداڭا مالىمدەمەسىنىڭ قۇندىلىعى - ءبىر عانا شايقاستى بايانداۋىندا ەمەس. بۇل قۇجاتتان يارلا مەن نۇرادا ءىرى قارۋلى قاقتىعىستىڭ بولعانىن، قوجابەرگەن مەن ءامىرسانانىڭ چيڭ اسكەرىنە قارسى ءبىر باعىتتا ارەكەت ەتكەنىن، ابىلايعا جاقىن شۇلىق پەن ارالباي سەكىلدى ادامداردىڭ ساياسي كەلىسسوز قۇرالىنا اينالعانىن جانە چيڭ قولباسشىلىعىنىڭ ءامىرسانانى ۇستاپ بەرۋ ءۇشىن ابىلايعا ناقتى مەرزىم قويعانىن كورەمىز.
ەڭ ماڭىزدىسى - بۇل جازبا چيڭ سارايىنىڭ قازاق دالاسىنا قاتىستى ستراتەگياسىنىڭ ەكى قىرىن قاتار كورسەتەدى. ءبىر جاعىندا - مىڭدىق اسكەر، قۋدالاۋ، ۇرىس، تۇتقىن.
ەكىنشى جاعىندا - ەلشى، كەلىسسوز، حاننىڭ سەنىمدى ادامدارىن پايدالانۋ جانە شارت قويۋ. ال وسىنىڭ ءبارىنىڭ ورتاسىندا ابىلاي تۇر. ول ءامىرسانانى بىردەن ۇستاپ بەرمەيدى، ءبىراق چيڭنىڭ قۋاتتى اسكەرىمەن دە ەسەپتەسۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان 1756 -جىلعى وقيعالاردى تەك «قازاقتار جەڭىلدى» نەمەسە «چيڭ جەڭدى» دەگەن قاراپايىم قيسىنمەن ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز. بۇل - جوڭعاريا جويىلعاننان كەيىن ورتالىق ازيادا جاڭا كۇش تەپە-تەڭدىگى قالىپتاسقان شاقتاعى قازاق حاندىعىنىڭ اسا كۇردەلى ديپلوماتيالىق ءارى اسكەري تاڭداۋ كەزەڭى.