كادامجاي اۋدانىندا جەر ۋچاسكەلەرىن الماسۋدى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ەكى ەلدىڭ بىرلەسكەن جۇمىس كوميسسياسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى. وندا ۇيىمداستىرۋشىلىق- تەحنيكالىق ماسەلەلەر، سونىڭ ىشىندە بەرىلىپ وتىرعان اۋماقتاردىڭ تۇرعىندارىنىڭ ازاماتتىق مارتەبەسىن انىقتاۋ، ولاردى تىركەۋ، قونىستاندىرۋ، سونداي-اق مۇلىكتىك، ەكونوميكالىق جانە باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋ تالقىلاندى.
ەكى ەلدىڭ بىرلەسكەن جۇمىس توبى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستادى.
جۇمىس توبىن قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باتكەن وبلىسىنداعى وكىلەتتى وكىلىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقتىبەك توقسونبايەۆ جانە وزبەكستان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون جانە جەكەشەلەندىرۋ دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بەكزود سايفۋللايەۆ باسقارىپ وتىر.
مەملەكەتتىك شەكارانى بەلگىلەۋ كەزىندە بۇرىن وزبەكستاننىڭ فەرعانا وبلىسىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن چون-گارا جانە تاش-توبو اۋىلدارى قىرعىزستانعا بەرىلگەنى اتاپ ءوتىلدى. بۇل ەلدى مەكەندەردە نەگىزىنەن ەتنيكالىق قىرعىزدار تۇرىپ جاتىر.
الدىن الا مالىمەت بويىنشا، ەكى اۋىلدا شامامەن 2500 ادام تۇرادى.
قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلداردا تىركەۋ شارالارى ءجۇرىپ جاتىر. كەلەسى كەزەڭ تۇرعىندارعا قىرعىزستان ازاماتتىعىن بەرۋ ءۇشىن زاڭمەن كوزدەلگەن راسىمدەردى ەنگىزۋدى قامتيدى.
قىرعىزستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى كەلىسىمدەرگە سايكەس، بەرىلگەن اۋىلداردىڭ ورنىنا قىرعىزستان تاراپى وزبەكستانعا مەملەكەتتىك شەكارا ماڭىنداعى بالاما جەر ۋچاسكەسىن بەرەدى.
**
بارىمىزگە بەلگىلى، قىرعىزستاندا ءتورت وزبەك انكلاۆى (انكلاۆى- ءبىر مەملەكەتتىڭ باسقا ەل جان-جاعىنان قورشاپ العان بولىگى. اۋماعى وزگە ەلدىڭ ىشىندە وقشاۋ ورنالاسقان جەر) بولعان. اشىق دەرەككوزدەردەن الىنعان اقپاراتتى پايدالانا وتىرىپ، ولاردىڭ تاريحىن قىسقاشا ەسكە تۇسىرەيىك.
ءبىرىنشىسى جانە ەڭ ۇلكەنى - سوح. 1924 -جىلى رەسەي كەڭەستىك فەدەراتيۆتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا قارا-قىرعىز اۆتونوميالىق وبلىسى قۇرىلدى، ال ونىڭ شەكارالارى 1925 -جىلى بەلگىلەنگەن كەزدە، نەگىزىنەن تاجىكتەر مەكەندەيتىن سوح ايماعى وزبەك ك س ر- ءنىڭ قۇرامىنا ەندى.
قىرعىز بيلىگى شاعىم تۇسىرگەننەن كەيىن، ارنايى كوميسسيا ماسەلەنى قايتا قاراپ، 1926 -جىلى سوحتى جاڭادان قۇرىلعان قىرعىز ا س س ر- ىنە بەردى. ك س ر و ءتورالقاسى ءوز شەشىمىمەن ونى 1927 -جىلى وزبەك ك س ر- ىنە قايتاردى. ءوز كەزەگىندە قىرعىز ا س س ر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ءجۇسىپ ءابدىراحمانوۆ ستالينگە جازعان حاتىندا بۇل شەشىمدى قاتتى ايىپتادى.
سوحتىڭ انكلاۆ مارتەبەسى العاش رەت 1955 -جىلى قىرعىز ك س ر جانە وزبەك ك س ر ۇكىمەتتەرىنىڭ تەڭدىك كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن كەلىسىلدى. دەگەنمەن، كوميسسيانىڭ شەشىمدەرى ەكى رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەستەرىمەن بەكىتىلمەدى. ەلدەر تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن، اۋماق وزبەكستاننىڭ انكلاۆى بولىپ قالا بەردى.
فەرعانا القابىنداعى انكلاۆتار. قىرعىزستان اۋماعىندا ەكى تاجىك انكلاۆى (ۆورۋح جانە قايراعان) جانە ءتورت وزبەك انكلاۆى (سوح، شاحيماردان، تاش-توبە (جاڭى-ايىل)، چون-قارا) بولدى. بۇعان دەيىن، تاجىكستانمەن شەكارانى بەلگىلەۋ كەزىندە قايراعاش قىرعىزستانعا قوسىلدى.
ەكىنشىسى - شاحيماردان انكلاۆى. قارا-قىرعىز اۆتونوميالىق وبلىسى جاڭادان قۇرىلعان كەزدە شاحيماردان اۋدانى انكلاۆ رەتىندە بەلگىلەنبەگەن، ءبىراق وزبەك ك س ر سول جەردە دەربەس اۋىل قۇرعان.
1927 -جىلى ءابدىقادىر وروزبەكوۆ ءتوراعالىق ەتكەن قىرعىز ا س س ر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتورالقاسى شاحيماردان وزەنىنىڭ اينالاسىنداعى شەكارانىڭ انىق سىزىلعانىن اتاپ ءوتىپ، شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى اۋىلدى قىرعىز ا س س ر- ىنە بەرۋدى تالاپ ەتتى. ر س ف س ر مەن ك س ر و باسشىلىعىنىڭ بۇعان جاۋابى بەلگىسىز. كەڭەس داۋىرىندە، كەيىنىرەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن شاحيماردان وزبەكستاننىڭ قاراماعىندا قالدى.
ءۇشىنشىسى - چون-قارا انكلاۆى. 1925 -جىلعى ورتا ازيا تاراتۋ كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، بۇل سوح كىرگەن جەردە قۇرىلعان اۋىل بولعان. كەيىنىرەك ونىڭ ەكونوميكالىق شەكاراسى دا وزبەك ك س ر- ىنە تيەسىلى بولدى. ەلدەر تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە ول وزبەكستاننىڭ قاراماعىندا قالدى، ءبىراق ونىڭ اينالاسىندا قىرعىزستانعا تيەسىلى چون-قارا اۋىلى دا بار. جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل جەردى دجيگيت-پيريم دەگەن اتپەن دە بىلەدى.
ءتورتىنشى انكلاۆ -تاش-توبە (وزبەكشە: تاش-تەپا). كەيبىر دەرەككوزدەردە ونىڭ اتاۋى جاڭا- ايىل بولعان. 1925 -جىلعى شەشىمدەرگە سايكەس، ول وزبەك ك س ر- ىنە دە تيەسىلى بولدى، ال اينالاسىنداعى اۋىلداردىڭ بارلىعى قارا-قىرعىز اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. 1955 -جىلى ونىڭ انكلاۆ مارتەبەسى پاريتەت كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن راستالدى. 1991 -جىلدان كەيىن بۇل جەر وزبەكستاننىڭ قۇرامىندا قالدى.
قىرعىزستان بيلىگى جاريالاعان سوڭعى شەشىمدەرگە سايكەس، وسى ءتورت انكلاۆتىڭ ەكەۋى - چون-كارا جانە تاش-توبە - وزبەكستاننان قىرعىزستانعا بەرىلمەك. ەگەر شەشىم كۇشىنە ەنسە، قىرعىزستاندا تەك ەكى وزبەك انكلاۆى قالادى.
شەكارا جونىندەگى ساراپشى سالامات الامانوۆ ازاتتىق راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا وسى ماسەلەلەر تۋرالى بىلاي دەدى:
«تاش-توبە - شەكارا ماڭىنداعى شاعىن اۋىل، ول بۇرىن وزبەكستانعا تيەسىلى بولعان. چون-قارا - سوحتىڭ تومەنگى اعىسىنداعى اۋىل. بۇل بۇرىن تالقىلانعان جانە بۇل انكلاۆتاردى تاراتىپ، قىرعىزستانعا بەرۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر ايتىلعان. بۇل ماسەلە كوتەرىلگەن، ءبىراق كورشىلەر باسقاشا ايتتى، ءوز مۇددەلەرىن العا تارتتى، ءبىراق ول شەشىلمەدى. ولاردىڭ بارلىعى قىرعىزدار تۇراتىن اۋىلدار. حالىقتىڭ وزدەرى قىرعىزستانعا بەرۋدى سۇراپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل قۇپتارلىق شەشىم. [...]
1991 -جىلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن، وزبەكستان قىرعىز جولدارى ارقىلى ءوز انكلاۆتارىنا ەركىن كىرۋدى جانە شىعۋدى قامتاماسىز ەتە الدى. وسى ۋاقىت ىشىندە قىرعىزستاننىڭ باتكەن وبلىسىنداعى سوح انكلاۆىن اينالىپ وتەتىن پۋلگۋن-بۇرگەندۋ-باتكەن جولى سالىندى.
جەرگىلىكتى تالداۋشى ايتالى ايقىنوۆ ءوز پىكىرىمەن ءبولىستى:
«چون-قارا جانە تاش-توبە اۋىلدارىندا تەك ەتنيكالىق قىرعىزدار تۇرادى. ولاردى الۋ ارقىلى ءبىز ەڭ الدىمەن وتانداستارىمىزدى وتانىنا قايتارامىز. ولار ەندى انا تىلىندە ءبىلىم الادى، ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە جانە باسقا دا مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزە الادى. دەگەنمەن، بۇل شەشىم كوپ جاعىنان پايدالى بولدى».