ال 2000 جىل بۇرىنعى عۇنداردىڭ ورتالىق ازياداعى يمپەرياسى وسى تۇركىلەنۋدى باستاعان ءبىرىنشى قادام دەۋگە نەگىز بار، ارينە الدىمەن كوشپەندى قازاق دالاسىنا ساقتاردى ىعىستىرىپ ورىنىنا عۇندار ورنىقتى. ساقتاردىڭ باعىنعانى ولارمەن ارالاستى، ال ساقتاردا ەۋروپالىق ءناسىل، عۇنداردا ازيالىق ءناسىل باسىم بولعان كورىنەدى. تۇركى ءتىلىنىڭ موڭعول تىلىنەن پارىقتالا باستاۋى وسىعان قاتىستى بولۋى مۇمكىن، ۇيتكەنى تۇركى تىلىندە يراندىق نە وزگە ءتىل ەلەمەنتتەرى وتە كوپ، ونى تازالاساڭىز موڭعول تىلدەرىنەن كوپ ايىرما قالمايدى. ساق پەن عۇن بىرىگىپ ، تەرىستىكتەگى ۋگۋرلەر ارالاسىپ اق ءناسىلى باسىم تۇركىلەر ياعني وعىزدار قالىپتاسا باستاعان كورىنەدى، ال قىرعىزدار تۇركى تىلىنە اۋىسقانىمەن 13 -عاسىرعا دەيىن اق ءناسالدى بولىپتى. قىپشاقتار، بۇلعارلاردادا اق ءناسىل باسىم بولعان سياقتى، قارلىقتاردا سولاي، سول ءۇشىن ساق پەن عۇن قاتتى ارالاسقان ەكەن.
ورتا ازيادا يران تىلدەستەر ولار سوعدىلار مەن حورەزىمدىكتەر، حوتاندىقتار. سوعدىلار تازا تاجىك وڭدەس يران ءتىلدى، ساۋداگەر، ەگىنشى حالىق، تۇرىك قاعاناتىندا اسا ماڭىزدى رول اتقاردى، باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ ەكىنشى ءتىلى سوعدى ءتىلى بولعان. كەرەك دەسەڭىز تۇرىك ءسوزى- سوعدىشا دۋلىعا دەگەن ءسوز! تۇرىكتىڭ بەس سانىن سوعدىلار پيش دەيدى، بۇنداي ورتاقتىققا سان جەتپەيدى.
ەكىنشى سۋرەتتە 7- عاسىردا اراب امىرىنە جازىلعان سوعدى ءتىلى، سوعدى جازۋىمەن جازىلعان حات. سوعدىلار ەتنيكالىق اتاۋى سوعد، ساۋد، ساۋدا سوزىمەن قاتىستى بولسا كەرەك.
وسى حالىقتار ورتا ازيادا ۇلكەن وركەنيەت جاراتتى، الايدا مەملەكەتتى ءار قاشان جاۋىنگەر تۇرىك كوشپەندىلەرى قۇرىپ وتىردى.
ال ەندىبىر قاۋىم- حورەزمدىكتەر. دارقان ابدىك ايتاتىن ۇلى عالىم بيرۋني وسى حورەزمدىك پارسى، ونىڭ انا تىلىدە حورەزىم ءتىلى بولعان.
الدىمەن سوعدىلار تۇركىلەنگەن، ونىڭ سەبەبى بىلاي:
840 -جىلى ۇيعىر قاعاناتى قۇلاعان سوڭ كوپتەگەن توعىز وعىز تايپالارى موڭعوليادان اۋىپ قاشقارياعا، جەتىسۋعا، ماۋەرانناحرعا كىردى. ەندىگى جەردە ولارعا مال باعاتىن جەر جەتىسپەي جاپپاي ەگىنشىلىككە اۋىسىپ وتىراقتاسا باستادى، ۇيتكەنى سول داۋىردە كليمات سۋىتىپ، موڭعوليا سياقتى جەرلەردە تۇرۋ مۇمكىن بولمادى. كەرىسىنشە وڭتۇستىك وڭىرلەر سالقىنداپ، سۋى مولايىپ ەگىن سالۋعا باپ كەلدى.
تاريحي وزگەرىستەرگە گەوگرافيالىق وزگەرىستەر، بيولوگيالىق فاكتورلار، جۇقپالى اۋرۋلاردا اسەر ەتىپ وتىراتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. وسىلايشا تۇركىلەردىڭ ءبىر توبى وڭتۇستىككە ويىسىپ سوعدىلارمەن قاتار ءومىر ءسۇردى. ال وسىدان سوڭ قاراحان مەملەكەتى مەن ۇيعىر مەملەكەتى قۇرىلدى. ۇيعىر مەملەكەتى بۋدداعا، قاراحاندار يسلامعا سەندى. قاراحاندار سوعدىلاردى باعىندىرعان سوڭ بۋدداعا سەنەتىن حوتان مەملەكەتىن جاۋلاپ الدى، وندا قاسيەتتى سوعىس اشىپ 40 جىلدا ول جەردى تولىق باعىندىرىپ حالقىن زورلاپ يسلامعا كىرگىزدى. ونداعى بۋدديزم ەسكەرتكىشتەرىن قيراتىپ، ورتەپ جويدى. قاراحاندىقتار تۇرىك ءتىلىن ورتاق ءتىل ەتىپ جالپىلاستىردى، وسىلايشا حوتاندىقتار مەن سوعدىلاردىڭ ءتىلى جويىلىپ پارسى تۇرىك ارالاس قارلۇق تىلدەرى ديالەكتىسى پايدا بولدى! كەلەسى سۋرەت حوتان ساق تىلىندەگى قۇجات.
ەندى حورەزىمگە كەلەيىك، ول جەرگە 11- عاسىردا وعىزدار كىرىپ انۋش تەگىن اۋلەتى حورەزمشاحتارى بيلىگىن ورناتتى، ءبارىبىر حورەزىم ءتىلى ساقتالدى ۇكىمەت ءتىلى بولدى، ەكىنشى ءتىل وعىز تۇرىكشەسى بولدى. حورەزىمدىكتەر شىڭعىس قاعاننان جەڭىلگەن سوڭ نەشە ءجۇز مىڭداپ موڭعول اسكەرى ايداپ قىتايعا اپاردى، ايەلدەرىن موڭعول اسكەرلەرى ايەل ەتىپ الدى، ەركەكتەرى قىتاي ايەلدەرىنە ۇيلەندىرىلىپ قىتايدىڭ ءار جەرىندە قالىپ دۇڭعاندار مەن سالارلارعا، دۇڭشياڭدارعا اينالدى. وسىلايشا حورەزىم جەرىندە پارسى ءتىلى السىرەپ تۇرىكشە باسىم بولدى. دەمەك موڭعول جورىعى ماۋەرانناحردىڭ تۇرىكتەنۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. سونىمەن قاتار وسى جورىق ارقىلى تاعى ءبىر دۇركىن تۇرىكشە سويلەيتىندەر كەلدى.
حورەزمنەن شىققان ايگىلى عالىم ءال-حورەزمي، ولدا پارسى ءتىلدى، تازا حورەزم پارسىسىنان .
تاعى ءبىر ۇلى پارسى عالىمى، ماۋەرانناحردان شىققان يبن-سينا. ول بۇحاراعا جاقىن ءبىر قىستاقتا تۋىلعان.
ال سوندادا كەيىنگى ءامىر-تەمىر يمپەرياسىندا يران ءتىلى ادەبي ءتىل، ۇكىمەتتە قوسىمشا ءتىل، زيالىلاردىڭ ءتىلى بولدى، بابىر، حايدار دۋلاتيلاردا يرانشا كىتاپ جازدى. بالكىم ولار تۇرىكشەگە قاراعاندا يرانشا جاقسى ءبىلۋى مۇمكىن.
ال 1500 -جىلعى مۇحاممەد شايبانيدىڭ ماۋەرانناحردى جاۋلاپ الۋى تۇرىكتەنۋدىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويدى، ونىڭ جورىعى تەمىر مەملەكەتىندەگى عىلىممەن مادەنيەتتى ويراندادى، ءبىراق تۇركىلەنۋدى ىسكە اسىردى. سونداي -اق سايد حاننىڭ 1514 -جىلى قاشقاريانى الۋى دا ول جەردىڭ تۇرىكتەنۋىن اقىرلاستىرعان سياقتى، شاعاتاي اۋلەتى 16 -عاسىردا تۇرپان مەن قۇمىل، كورلاداعى بۋدديزمدى جويىپ ءبارىن يسلامعا كىرگىزدى.
بۇحار حاندىعىندا كوپ ءجۇرىپ قىزمەت ەتكەن قازاق حانى تاۋەكەل دە 1580 -جىلدارى قالماقتاردى جەڭىپ وزىنە قوسىپ العان سوڭ 180 مىڭ ادامدى يسلام دىنىنە كىرگىزەدى. ولاردا تۇرىكتەنە باستايدى، موعولستان ىدىراپ ونىڭ حالقىنىڭدا تۇرىكتەنىپ كەتكەنىن ايتقامىز. دەمەك 16- عاسىر ورتا ازيانىڭ تۇركىلەنۋى اياقتاعان عاسىر دەپ ايتۋعا بولادى. الايدا تاجىكستان يران كۇيىندە قالدى، ال بۇحارا مەن سامارحان تاجىكتەرى تۇركىلەنۋ ۇستىندە!
ماقلا ەرزات كارىبايدىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى