وسى باعىتتاعى ەڭ تانىمال ءارى درامالىق وقيعالاردىڭ ءبىرى - 1694 -جىلى تۇركىستان قالاسىندا وتكەن تاۋكە حان مەن رەسەي ەلشىلەرى فەودور سكيبين مەن ماتۆەي تروشيحيننىڭ كەزدەسۋى ەدى. ىسكيبين مەن تروشيحيننىڭ ساپارىنا دەيىن ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناس ايتارلىقتاي شيەلەنىسىپ تۇردى. بۇعان دەيىن ءسىبىر اكىمشىلىگى توبىل قالاسىنا كەلگەن قازاق ەلشىلەرى سارى مەن كولدەيدى (ورىس دەرەكتەرىندە كيلدەي) تۇتقىنداپ تاستاعان بولاتىن. بۇعان جاۋاپ رەتىندە تاۋكە حان دا قاراپ قالماي، تۇركىستانعا كەلگەن ورىس ەلشىسى ا. نەپرياسوۆتى ەكى جىلدان استام ۋاقىت بويى ورداسىندا كەپىلدىكتە ۇستادى.
1694 -جىلى عانا رەسەي جاعى قازاق ەلشىسى كولدەي مىرزانى بوساتىپ، ونىمەن بىرگە فەودور سكيبين مەن ماتۆەي تروشيحين باستاعان جاڭا ەلشىلىكتى تۇركىستانعا اتتاندىرادى. ولاردىڭ باستى مىندەتى - تۇتقىنداعى ورىس ادامدارىن قايتارۋ جانە شەكارالىق ساۋدا-ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋ بولدى.
رەسەي ەلشىلەرى تۇركىستانداعى حان سارايىنا قابىلداۋعا كىرگەن ساتتە ۇلكەن تاڭدانىستا قالدى. تاۋكە حان شەتەلدىك ديپلوماتتارعا قازاق مەملەكەتىنىڭ بايلىعى مەن ايبىنىن پاش ەتۋدى كوزدەدى. سارايدىڭ ءىشى التىنمەن اپتالىپ، قىمبات جىبەك ماتالارمەن كومكەرىلگەن ەدى. قاق توردەگى التىن تاقتا تاۋكە حان ايبىندى قالىپتا وتىردى، ال ونىڭ اينالاسىندا ءۇش ءجۇزدىڭ ەڭ ىقپالدى بيلەرى، ۋازىرلەرى مەن قارۋلى باتىرلارى جينالدى. بۇل كورىنىس ەلشىلەرگە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان سەس كورسەتۋدىڭ العاشقى قادامى ەدى.
ديپلوماتيالىق تەكەتىرەس: «بورىك پەن تاق» داۋى
كەزدەسۋ باستالعان بويدا حاتتامالىق (پروتوكولدىق) ۇلكەن داۋ تۋىندادى. سكيبين مەن تروشيحين حاننان رەسەي پاتشالارىنىڭ (يوانن مەن پەتر الەكسەيەۆيچتەردىڭ) رەسمي سالەمىن تىڭداۋ ءۇشىن ورنىنان تۇرۋدى جانە باسىنداعى بوركىن شەشۋدى تالاپ ەتتى. ەلشىلەر بۇعان دالەل رەتىندە تۇركيا سۇلتانى مەن پارسى (يران) شاحى دا، ەۋروپا ەلدەرى دە پاتشا گراموتاسىن وسىلاي قارسى الاتىنىن العا تارتتى.
الايدا، ءاز تاۋكە بۇل تالاپتى ءۇزىلدى-كەسىلدى قابىلدامادى. ول ءوز باسىن جانە مەملەكەت مارتەبەسىن تومەندەتپەۋدىڭ ايلاسىن تاۋىپ، ورنىنان تۇرا المايتىنىن (اياعىنىڭ اۋىراتىنىن سىلتاۋ ەتىپ) جەتكىزدى. ال بورىككە قاتىستى: «قازاقتار قۇدايعا قۇلشىلىق ەتكەندە دە باس كيىمىن شەشپەيدى» دەپ قىسقا قايىردى. سونىمەن قاتار، حان: «تۇرىك سۇلتانى دا، يران شاحى دا مەنەن جوعارى ەمەس، ولار ءوز جەرىندە بيلەۋشى بولسا، مەن ءوز ەلىمنىڭ حانىمىن» دەپ، ءوز لاۋازىمىنىڭ ورىس پاتشاسىمەن تەڭ ەكەنىن قاتاڭ ەسكەرتتى.
حاننىڭ مىسىنان باس تارتا الماعان ورىس ەلشىلەرى ايلاعا كوشىپ، رەسەي پاتشالارىنىڭ اتىنان جازىلعان رەسمي گراموتانى وقىمادى. ونىڭ ورنىنا تەك ءسىبىر (توبىل) ۆويەۆوداسى اندرەي نارىشكيننەن كەلگەن قاراپايىم سالەم- حاتتى عانا تابىستادى.
«سەكسەن مىڭ اسكەرىممەن امانمىن»
ەلشىلەر ۆويەۆودانىڭ اتىنان حاننىڭ اماندىعى مەن دەنساۋلىعىن سۇراعاندا، تاۋكە حان تەك جەكە باسىنىڭ جاعدايىن ايتىپ شەكتەلگەن جوق. ول ءوزىنىڭ اسكەري قۋاتىن اڭعارتىپ: «مەن ءوز باسىم عانا ەمەس، سەكسەن مىڭ (80000) اسكەرىممەن امان-ساۋمىن!» دەپ جاۋاپ بەردى. بۇل ءسوز قازاق حاندىعىنىڭ اسكەري الەۋەتى زور، كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءوز شەكاراسىن قورعاۋعا قاۋقارلى ىرگەلى مەملەكەت ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن ايتىلعان ساياسي مالىمدەمە ەدى.
وسىدان كەيىن تۇتقىننان ورالعان كولدەي مىرزا ءسوز الىپ، رەسەيدە وعان ەشقانداي قىسىم جاسالماعانىن، سىي- قۇرمەت كورسەتىلگەنىن ايتىپ، قازاق شونجارلارىن ورىس بەكىنىستەرىنە شابۋىل جاساۋدى توقتاتۋعا شاقىردى. ءبىراق بۇل ءسوز كەزدەسۋدىڭ جالپى سيپاتىنا قاتتى اسەر ەتە قويعان جوق.
1694 -جىلعى تۇركىستانداعى بۇل كەزدەسۋ ناتيجەسىندە تاۋكە حان ورىس ەلشىلەرىن بۇحارا مەن حيۋا حاندىقتارىنا قاراي امان-ەسەن شىعارىپ سالدى. بۇل وقيعا قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى ساياساتتا ەشكىمگە باس يمەيتىن، ءوز تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىق نامىسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە قورعاي الاتىن دەربەس سۋبەكت ەكەنىن دالەلدەدى. ءاز تاۋكەنىڭ ديپلوماتيالىق شەبەرلىگى مەن كورەگەندىگى ارقاسىندا بۇل كەزدەسۋ تاريحتا تەكەتىرەسكە تولى، ءبىراق تەڭ دارەجەلى كەلىسسوزدىڭ جارقىن ۇلگىسى رەتىندە قالدى.
تاۋكە حاننىڭ پەتر 1- گە جولداعان حاتتارىندا بەيبىت قاتىناس پەن تەڭ قۇقىلى سەرىكتەستىك ماسەلەلەرى كوتەرىلىپ، ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىس نىعايدى.
قۇجاتتارمەن راستالاتىن دەرەكتەر:
1694 -جىلعى 4 -ساۋىردە توبىلدىق فيەدور سكيبين مەن ماتۆەي تروشين تاۋكە حانعا قاراي جولعا شىققان. ولار تۇركىستانعا 1694 -جىلعى 22 -شىلدەدە جەتكەن.
ەلشىلەردىڭ ساپار تۋرالى رەسمي ەسەبى «ستاتەيلىك ءتىزىم» 1867 -جىلى جارىق كورگەن «تاريحي اكتىلەرگە قوسىمشالار» جيناعىنىڭ X تومىندا، 375- 385 بەتتەردە جاريالانعان.