سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى وزەرنوە اۋىلىن جەر اۋدارىلعان پولياكتار نەگىزىن قالاعان. ولكە تانۋشى، مۋزەي جەتەكشىسى ۆالەنتينا ۆيتكوۆسكايا جىلدار بويى ارحيۆ قۇجاتتارىن زەرتتەپ، كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرىن جيناعان. ول kazinform تىلشىسىنە جەر اۋدارىلعان پولياكتاردىڭ تاعدىرى، قازاقتاردىڭ كورسەتكەن كومەگى جانە ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تاريحي دەرەكتەر تۋرالى ايتىپ بەردى.
-ۆالەنتينا ۆلاديميروۆنا، وزەرنوە اۋىلىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە نەتۇرتكى بولدى؟
- بۇل - مەن ءۇشىن جاي عانا قىزىعۋدان تۋعان زەرتتەۋ ەمەس، وتباسىمنىڭ تاريحى. مەنىڭ اتا-اجەلەرىم دە 1936 -جىلى باتىس ۋكراينادان قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان. سوندىقتان بالا كۇنىمنەن ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ ءوستىم. كەيىن ولاردىڭ ەستەلىكتەرى بىرتىندەپ ۇمىتىلا باستاعانىن كورىپ، ارحيۆتەردى اقتارۋعا كىرىستىم. بۇگىندە بۇل جۇمىس مەنىڭ ءومىرىمنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى.
ءبىزدىڭ اۋىل پولياكتاردى قازاقستانعا جەر اۋدارۋدان پايدا بولدى. ناقتى سانى بەلگىسىز، ءبىراق ارحيۆتىك قۇجاتتاردا 1938 -جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىندا وزەرنىيدا 1559 ادام تۇرعاندىعى جازىلعان. ءولىم-ءجىتىم كوپ بولدى، اسىرەسە، بالالار اۋىرتپالىققا، اشتىققا، سۋىققا توزبەدى. بۇل جەرگە پولياكتاردى عانا ەمەس، نەمىستەردى دە، شەشەن-ينگۋشتەردى، كورەيلەردى دە قونىستاندىردى.
ادامداردى ەتنيكالىق بەلگىسىنە قاراي دەپورتاتسيالادى. ولاردىڭ ساياسي كوزقاراسى، ۇستانىمى، ءبىلىمى ەشكىمدى قىزىقتىرمادى، ماسەلەن، تەك پولياك بولىپ تۋعانى ءۇشىن عانا قۋدالاۋعا ۇشىرادى. جەر اۋدارىلعانداردىڭ اراسىندا پارتيا مۇشەلەرى، اۋىلدىق كەڭەستەر مەن كولحوز ءتوراعالارى بولعانىمەن، ولاردىڭ باسىم بولىگىن قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى - شارۋالار قۇرادى. كەيىن قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن دە تىنىش قويمادى. مەن 11 ادامنىڭ رەپرەسسياعا ۇشىراعانىن انىقتادىم. ولاردىڭ ەكەۋى عانا 10 جىلعا قامالىپ، قالعانى اتىلىپ كەتكەن.
-پولياكتاردى قازاقستانعا جەر اۋدارۋ قالاي باستالدى؟
- بۇل قۋعىن-سۇرگىن 1936 -جىلعى 28-ساۋىردە ك س ر و حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ № 776-120 «ۋكراينا ك س ر- ىنەن 15 مىڭ پولياك جانە نەمىس شارۋاشىلىعىن قازاق ك س ر-ىنىڭ قاراعاندى وبلىسىنا كوشىرۋ جانە ولاردى شارۋاشىلىق جاعىنان ورنالاستىرۋ تۋرالى» قاۋلىسىنان باستالدى. وسى قۇجاتقا سايكەس، نەگىزىنەن ۋكراينانىڭ جيتومير، ۆيننيتسا، حمەلنيتسكي، كيەۆ، كامەنەتس-پودولسك جانە كيروۆوگراد وبلىستارىندا تۇرعان 35820 پولياك قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلدى. قونىس اۋدارىلعانداردىڭ بارلىعىنا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتىڭ ەرەكشە ساناتى - «ارنايى قونىستانۋشى» مارتەبەسى بەرىلدى.
قونىس اۋدارۋ تۋرالى حالىققا نەبارى 8-10 كۇن بۇرىن عانا حابارلانعان. پولياكتارعا وزدەرىمەن مال-مۇلىكتى - سيىر-جىلقىنى الۋعا رۇقسات ەتتى. وسىدان كەيىن ولاردى ازىن-اۋلاق دۇنيە-مۇلكىمەن بىرگە قارۋلى كۇزەتپەن تەمىرجول ستانسالارىنا جەتكىزىپ، جۇك ۆاگوندارىنا وتىرعىزىپ، شىعىسقا جونەلتكەن. ولار ۋكراينادان 2 اي ءجۇرىپ كەلدى. جولدا پويىزداردىڭ جۇرۋىنەن تۇرۋى كوپ بولدى، ويتكەنى جەر اۋدارىلعانداردى ادام ساناتىنا قوسپادى.
ارحيۆ قۇجاتتارىنا سۇيەنسەك، ەڭ ءبىرىنشى ەشەلون تايىنشا ستانسياسىنا 1936 -جىلدىڭ 3-ماۋسىمىندا كەلگەن ەكەن. ال 6-ماۋسىمدا بىرنەشە ەشەلون قاتارىنان توقتاپ، جەر اۋدارىلعانداردى ۇلكەن لەگى ءتۇستى.
مەنىڭ ويىمشا، ولاردى بولمەي اۋىل-اۋىلمەن كوشىردى. ويتكەنى ءبىزدىڭ وزەرنىيدا نەگىزىنەن ۆيننەتسكي وبلىسى، ۆولوچايەۆسكي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى تۇردى. بۇل، ءبىر جاعىنان ىڭعايلى ەدى، ولار ءبىر-ءبىرىن ءبىلدى، تۋىس بولدى.
ەرتەرەكتە اۋىل تۇرعىندارىنان ەستەلىكتەرىن جازعىزىپ، جينادىم. ماسەلەن، ەفروسينيا سلاۆينسكايا سول كەزدى بىلاي ەسكە الادى: «جول وتە ۇزاق بولدى. پويىز ءجيى توقتايتىن. ادەتتە كولدەر مەن وزەندەردىڭ ماڭىنا ايالداپ، ادامدار مەن مالعا سۋ بەرىپ، تاماقتاندىراتىن. توقتاعان ساتتە جۇرت دالاعا شىعىپ، وت جاعىپ، ىستىق اس ازىرلەيتىن. ءبىزدى الىپ جۇرگەن ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولىندا ىسقىرىق بولاتىن. ىسقىرىق ءۇنى ەستىلىپ، «ۆاگونعا!» دەگەن بۇيرىق بەرىلگەندە، ادامدار قولىنداعىسىن تاستاي سالىپ، ۆاگوندارعا قاراي جۇگىرەتىن.
ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا پويىز تايىنشا ستانسياسىنا كەلىپ توقتادى. كوز الدىمىزدا شەتى مەن شەگى جوق ۇلان-عايىر دالا جايىلىپ جاتتى. حالىق وتە كوپ ەدى. سوڭعى جۇك تە تۇسىرىلىپ، ەشەلون ءجۇرىپ كەتكەن كەزدە ەرەكشە ءبىر وقيعا بولدى. قازاق جەرىنە اياق باسقان ساتىمىزدە كۇن تۇتىلدى. ءبىز ۋكراينادا مۇنداي قۇبىلىستى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن ەدىك. سول ءسات ءبىز ءۇشىن جاڭا ءومىردىڭ باستالعانىنىڭ بەلگىسىندەي اسەر قالدىردى».
-جەر اۋدارىلعاندار قانداي جاعدايدا ءومىر ءسۇردى؟
- ولار باسپانانىڭ قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن بىلمەدى. قۇرىلىس ماتەريالدارى دا بولمادى. جەر اۋدارىلعانداردى ايدالاعا اكەلىپ تاستادى. ادامدار ۇلكەن شۇڭقىر قازىپ، ىشىنە اينالادان تاپقان قۇم، ءشوپ، تاستى تاستاپ، جىلقىلارىمەن بالشىق باسىپ، سونىمەن ءۇيدىڭ قابىرعاسىن قالادى. ىرگەتاسى، ساكىسى بولمادى. ەلدى مەكەننەن شىعۋعا رۇقسات جوق، كومەندانتتىق باقىلاۋ بار. مىنە وسى كەزدە قازاقتار پولياكتارعا كوپ كومەكتەستى. ءبىرى تەرەزە-ەسىك، ەندى ءبىرى وتىن اكەلدى. جاقىن ماڭداعى اۋىلداردىڭ قازاقتارى وزدەرى اش-جالاڭاش وتىرسا دا، بارىمەن ءبولىستى.
جەركەپەلەر ەكى وتباسىعا ارناپ سالىندى. ودان بولەك، پوشتا، جاتاقحانا تۇرعىزىلدى. ال ەڭ ءبىرىنشى بولىپ 25-قاراشادا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى.
يۆان پاۆەنسكي ءوز ەستەلىگىندە: «تايىنشا ستانسياسىندا ءبىزدى جۇك كولىكتەرى مەن قارۋلى كۇزەت كۇتىپ تۇردى. ولار ءبىزدى جاڭا قونىسقا جەتكىزۋى كەرەك ەدى. سول كۇن ەرەكشە ىستىق بولدى. اپتاپتان ساعىمدانىپ تۇردى. بالالار الىستان ونى كول دەپ ويلاپ، قاتتى قۋاندى. الايدا كەلىپ توقتاعاندا الدىمىزدا جالاڭاش دالا عانا جاتتى.
ادامدارمەن بىرگە جۇك كولىكتەرىنە ولاردىڭ دۇنيە-مۇلكى مەن ۇلكەن شاتىرلار تيەلگەن ەكەن. ۇزىندىعى 100-150 مەترگە دەيىن جەتەتىن بۇل شاتىرلارعا ءار وتباسى تەك توسەگى مەن ورىندىعىن عانا كىرگىزە الدى. ال قالعان جاشىكتەرى، ۇستەلدەرى مەن باسقا دا زاتتارى سىرتتا، شاتىرلاردىڭ جانىندا ءۇيىلىپ قالدى.
سول كۇنى ادامدار كوز جاسىنا ەرىك بەردى. ءبىرى جىلادى، ءبىرى زار ەڭىرەدى. ءبىراق قانشا اۋىر بولسا دا، ءدال سول يەن دالادا جاڭا ءومىردى باستاۋعا تۋرا كەلدى…» - دەيدى.
-جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ كومەگى تۋرالى ەستەلىكتەردە نەايتىلادى؟
- بۇل تۋرالى اننا ساۆينسكايا ءوز ەستەلىگىندە ايتىپ كەتەدى: «بىزگە اۋىلدان شىعۋعا رۇقسات ەتىلمەسە دە، قازاقتار وزدەرى بىزگە ءجيى كەلەتىن. ءبىز قولىمىزداعى ازىن-اۋلاق زاتتاردى نانعا، قۇرىلىس ماتەريالدارىنا، جىلى كيىم مەن اياق كيىمگە ايىرباستايتىنبىز. ولار بۇل جەردىڭ زاڭدى يەلەرى ەدى. سوعان قاراماستان بىزگە ەشقاشان جاماندىق جاساعان جوق، كەرىسىنشە، ءاردايىم قول ۇشىن سوزۋعا تىرىستى. مەيىرىمدىلىك، قوناقجايلىق، جاناشىرلىق - قازاق حالقىنا ءتان اسىل قاسيەتتەر ەكەنىنە سول كەزدە كوزىمىز جەتتى»، - دەيدى ول.
بۇل كومەك تەك كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى قولداۋ عانا بولعان جوق، ول قيىندىققا ۇشىراعان جاندارعا رۋحاني دەمەۋ بەرىپ، ومىرگە دەگەن سەنىم سىيلادى. ەڭ اۋىر كۇندەردىڭ وزىندە ولار جالعىز ەمەس ەكەنىن سەزىندى. باستاپقىدا بوتەن كورىنگەن ۇلان-عايىر دالا ۋاقىت وتە كەلە ادام جىلۋىنا، قامقورلىق پەن ۇمىتكە تولى تۋعان مەكەنگە اينالدى.
-ەلدى مەكەندەگى مۋزەيدىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
- بۇل مۋزەيدەگى زاتتاردىڭ ءبارى - جەر اۋدارىلعان پولياكتاردىڭ وزدەرىمەن بىرگە اكەلگەن زاتتارى. ونىڭ ىشىندە XVIII عاسىردا باسىلعان بيبليا، سونداي-اق، يكونالار، تۇرمىستىق زاتتار مەن قولدان جاسالعان بۇيىمدار بار. ءالى دە اكەلىپ تاپسىرىپ جاتقاندار بار. مىنا بولمەدەن ءبىزدىڭ اتا-اجەلەرىمىزدىڭ قالاي تۇرعانىن كورۋگە بولادى. ارينە، بۇرىن ەدەنى بولماعان، ءارى توبەسى دە تومەن ەدى. ءبىراق، وسىنداي كەرۋەت تۇرعان، اجەلەرىمىز شەبەر بولعان عوي، توسەك-ورىندى كەستەلەپ تىككەن. جيھازدى دا وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەلگەن. ءار شاڭىراقتا اعاشتان جاسالعان ساندىقتار بولدى، بۇل بۇيىمدا كيىم كەشەكتى دە، ازىق-تۇلىكتى دە ساقتادى، ءارى ۇستەل، ءارى ورىندىق بولدى.
مۋزەيگە كەلۋشىلەر از ەمەس. جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن قاتار قازاقستاننىڭ ءار وڭىرىنەن، سونداي-اق پولشادان ارنايى ىزدەپ كەلەتىن قوناقتار بار. ولار اتا-بابالارىنىڭ تاعدىرىمەن تانىسىپ، وتباسىلىق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى ىزدەيدى.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - وتكەندى جاي عانا كورسەتۋ ەمەس، وسى جەردە ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ تاعدىرىن، ولاردىڭ باستان كەشكەن اۋىر كەزەڭىن كەلەر ۇرپاقتىڭ جادىندا ساقتاۋ.
بۇل مۋزەي - حالىقتاردىڭ دوستىعى مەن ادامگەرشىلىگىنىڭ، قيىن كەزەڭدە ءبىر-بىرىنە سۇيەۋ بولعان جانداردىڭ تاريحىن باياندايتىن قاسيەتتى ورىن.
بۇعان دەيىن س ق و-دا پولياكتار كوپ قونىستانعان ەلدى مەكەندە «قازاق حالقىنا العىس» ەستەلىك بەلگىسى قويىلعانىن جازعان ەدىك.
اۆتور
اقەركە داۋرەنبەك قىزى