«ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتاندارى مەن باتىرلارى (18-عاسىر ەكىنشى جارتىسى)» اتتى قۇجاتتار جيناعى، قۇراستىرعان: سيريك ۆ. ا. الماتى. «ليتەر-م» باسپاسى، 2018-جىلى، 560 بەتتىك ەڭبەكتىڭ 10-بەتىندە: ءسىبىر شەكارا شەبىنىڭ باسشىسى گەنەرال-مايور حريستيان تەوفيل كيندەرماننىڭ 1752-جىلى 12-مامىر كۇنى، «مەملەكەتتىك شەتەل ىستەرى كەڭەسىنە» بەرگەن مالىمەتىندە جوڭعار حاندىعى ىشىندەگى تاق تالاسىندا لاما دورجىدان قاشىپ، ابىلاي حاننىڭ قاسىنا كەلگەن ءامىرسانا مەن دەباشىنى قورعاۋعا العان مولقى قايىپ، شۇبارايعىر قوجابەرگەن، دوسىمبەت، ءومىر سياقتى باتىرلاردىڭ اتى اتالا كەلىپ، 9-مامىر كۇنى توبىل بەكىنىسىندەگى تاتار ايدار ساپاروۆ ءوزى سياقتى ۇسەن دەگەن ادامنىڭ ءجامشى بەكىنىسىندە ساۋدا جاساعان ارعىنداردان ەستىگەن اڭگىمەسىن جەتكىزەدى. ارعىندار «قايىپ باتىر مەن مالايسارى باتىردىڭ اراسى جوڭعار نوياندارىنا بايلانىستى شيلەنىسىپ كەتتى» دەپ مىناداي اڭگىمەنى ايتقان:
بىكەي بەك دەگەن بەك جوڭعار ىشىنەن 100 جەندەتپەن قايىپ باتىردىڭ اۋىلىنداعى دەباشىعا «مەن ءسىزدىڭ قاراماعىڭىزعا كەلدىم» دەگەن. دەباشى وعان سەنبەي، ونى لاما دورجى جىبەرىپ وتىر دەپ سەزىكتەنىپ ەكى كۇن قينايدى. ول قيناۋعا شىداپ ادالدىقتان تايماعان بەينە كورسەتەدى. ءۇشىنشى كۇنگى قيناۋعا شىداماي، لاما دورجىنىڭ ونى جىبەرىپ، دەباشىنى بولەك الىپ شىققان سوڭ ۇستاپ اكەلۋدى تاپسىرعانىن، 100 جەندەتتى بارلاۋعا جىبەرگەنىن ايتادى. وسى 100 جەندەتپەن كەلگەن بىكەي بەك باسەنتين مالايسارى باتىردىڭ اۋىلىندا جاتادى. مالايسارى باتىر بولسا «ەكى نوياندى لاما دورجىعا بەرەيىك» دەپ ءوزىنىڭ ۇلى مەن اتىعاي جاپەك باتىردىڭ ۇلىن قايىپ باتىرعا جىبەرەدى. قايىپ باتىر «ەگەر، بىكەي بەك باستاعان 100 قالماقتى اۋىلىڭنان كەتىرمەسەڭ، مەنەن جاقسىلىق كۇتپە» دەپ، ەكى باتىردىڭ ۇلىن ساباپ قويا بەرەدى. بۇل وقيعادان كەيىن دەباشى ءوزىنىڭ باراق سۇلتاننىڭ اۋىلىنا بارۋى كەرەك ەكەنىن ايتىپ، قايىپتىڭ ادامدارىنىڭ قورعاپ جەتكىزۋىن وتىنەدى. قايىپتىڭ ادامدارى ونى باراق سۇلتانعا جەتكىزىپ، مۇنى ابىلاي حانعا حابارلايدى. (مالايسارى (شامامەن 1700- 1756) - ورتا ءجۇزدىڭ باتىرى ءارى ءبيى. ارعىن ىشىندەگى باسەنتيىن رۋىنان شىققان)
قايىپ بەكەت ۇلى باتىر عانا ەمەس، اسان قايعىدان كەيىنگى قايعىنىڭ (دانانىڭ) ءبىرى. قايىپ باتىر 18 -عاسىردىڭ باسىندا سىر بويىندا تۋعان ەكەن. سىر بويى تۋرالى قايىپ دانانىڭ مىناداي اسەرلى سوزدەرى بار:
«سىر بويى - جىلى، توپىراعى تەرەڭ دە قۇنارلى، مال تۇياعىنا جۇمساق. مال جاننىڭ ءوسىمى جاقسى، باس سانى تىعىز، تابانى نىعىز. سۋى - سەمىز، تەڭىزى - نەگىز، قولىڭدا - قارماق، بالىعى - اۋقات بولاتىن جەر. ەل ىرگەسى تۇراقتى، جەر جۇلگەسى شۋاقتى، جاعالاساڭ وزەنى بار، ارالاساڭ كوپ ەلى بار» دەي كەلىپ، التايعا كوشەيىك دەگەن كەرەيدىڭ يگى-جاقسىلارىنا:
«ەشقايدا كەرەي كوشپەيىك، وسى سىردا كوكتەيىك. جاۋىڭ جويىلاتىن كۇن بولار، سىردان ءبىر كەتسەك، قايتا كەلۋ مۇڭ بولار» دەپتى.
كەرەي التايعا بەت العاندا ايتقان ەكەن:
«ءبىز بارايىق دەپ بەتتەگەن التايدىڭ سۋى تۇنىق، ءشوبى شۇيگىن. ءبىراق، جونام جونى تاستاۋىت، قاتتى كەلەدى. ىرگەمىز قوزعالىپ، ەل جينالماي، جان باسى سيرەپ بولار، جولى يرەك بولار. جاۋىڭ ىرگەڭدە، ەرىڭ تۇرمەدە، وعان ءبىر بارعان سوڭ قايتام دەسەڭ جولىڭ تۇيىق بولار، قايمانا ەلدى كۇيىك سوعار. التايعا كەتسەم، قالاي قايتا قايىرىلامىن؟ سىردان قالاي ايىرىلامىن؟» دەپ.
بۇل كىسىنىڭ وسى سوزىنەن، سىر بويىنا اۋىپ بارعان كەرەيدىڭ سول جەردە تۋعان بۋىندارىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرىن قيا المايتىنىن ، التايعا ارەڭ قايتقانىن سەزىنەمىز.
قايىپ شەجىرەسى
مولقى — قوجانقۇل — تاعاناق — ارىق، بەكەت
ارىق — قۇل، قايىپ
قايىپ — بايبول(بايبولسىن) ، بايبورى، يتەمگەن، كوتىباق(بەكەن، بەكەت)
بايبول — مۇسىرەپ، جانتاي، قازىبەك، كيىكباي، توقبۋرا، قوداس، كۇشەن، شەگىرباي، مۇسەيىن، تولىباي، توقباي، جونەكەي، بۇتاباي.
بايبورى — جاپاقكوز، ەلكەلدى(ەسكەلدى)، كوشەك.
يتەمگەن - تەزەكباي، تەرەكباي.
14 ۇلدى كوتىباق — نەسىپ (ەسىپ)، رىسباي، قۇرىمتى، جادىرا، جۇرىن، قورجىنباي، بايقادام، ىستەباي (ىستىباي)، جانۇزاق، بيكەباي (كوبەن)، بيىكباي (قاجى)، توقبۋرا، بەكەت، بايۇزاق.
كوكبورى مۇباراك قيزات ۇلىنىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى