ولجاس ومار ۇلى - ءبىر عانا ءداۋىردىڭ ەمەس، بىرنەشە بۋىننىڭ ساناسىنا اسەر ەتكەن سيرەك تۇلعالاردىڭ ءبىرى. اقىن رەتىندە دە، قوعام قايراتكەرى رەتىندە دە ول ۇلت مۇددەسىن الەمدىك دەڭگەيدە قورعاپ، قازاق ءسوزىنىڭ قۋاتىن حالىقارالىق كەڭىستىككە الىپ شىقتى.
قيىندىقپەن باستالعان ءومىر جولى
ولجاس سۇلەيمەنوۆ 1936 -جىلدىڭ 18-مامىرىندا الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ بالالىق شاعى سوعىس پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. اكەسى ومارحان سۇلەيمەن ۇلى ستاليندىك رەپرەسسيا قۇربانى بولدى. بۇل جاعداي بولاشاق اقىننىڭ تاعدىرىنا عانا ەمەس، دۇنيەتانىمىنا دا تەرەڭ ءىز قالدىردى.
ەرتە ەسەيگەن ولجاس كىتاپقا، تاريحقا، تىلگە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. 1954 -جىلى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ س. م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ، ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعىن الادى. گەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا قاتىسىپ، قازاق دالاسىنىڭ كەڭدىگىن، تابيعاتىن، حالىقتىڭ بولمىسىن تەرەڭ تاني ءتۇستى.
الايدا ونىڭ شىنايى جولى ادەبيەتتە ەدى. كەيىن ماسكەۋدەگى م. گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا ءبىلىم الىپ، پوەزيا الەمىنە باتىل قادام جاسادى.
پوەزياعا جاڭا تىنىس اكەلگەن اقىن
1961 -جىلى جارىق كورگەن «ارعىماقتار» اتتى العاشقى جىر جيناعى ادەبي ورتاعا جاڭا ەسىمنىڭ كەلگەنىن ايقىن اڭعارتتى. ونىڭ ولەڭدەرىنەن ۇلتتىق رۋح، زامانا تىنىسى، ادامزاتتىق وي قاتار سەزىلدى.
سول كەزەڭدەگى ەڭ ۇلكەن شىعارماشىلىق تابىستارىنىڭ ءبىرى - يۋري گاگاريننىڭ عارىشقا ۇشۋىنا ارنالعان «ادامعا تابىن، جەر، ەندى» پوەماسى بولدى. بۇل شىعارما كەڭەستىك كەڭىستىكتە زور تانىمالدىققا يە بولىپ، جاس اقىننىڭ اتىن الەمگە تانىتتى.
ولجاس سۇلەيمەنوۆ پوەزياسىندا قازاقتىڭ جىراۋلىق ءداستۇرى مەن زاماناۋي فيلوسوفيالىق وي ۇشتاسىپ جاتتى. ونىڭ شىعارمالارى تەك كوركەم ءماتىن ەمەس، تاريحي جادىنى جاڭعىرتاتىن رۋحاني قۇبىلىسقا اينالدى.
«از ي يا»: ۇلت رۋحىن وياتقان ەڭبەك
اقىننىڭ ەڭ كوپ تالقىلانعان ءارى تاريحي ماڭىزى زور ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى - «از ي يا» كىتابى. 1975 -جىلى جارىق كورگەن بۇل ەڭبەك ادەبيەت پەن ءتىل تاريحىنا جاڭا كوزقاراس اكەلدى.
كىتاپتا تۇركى وركەنيەتىنىڭ ىقپالى، سلاۆيان جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي بايلانىسى كەڭىنەن تالداندى. سول ۋاقىتتاعى كەڭەستىك يدەولوگيا ءۇشىن بۇل توسىن ءارى باتىل پىكىر بولاتىن. سوندىقتان كىتاپ قاتتى سىنعا ۇشىراپ، ۇزاق ۋاقىت تسەنزۋرا باقىلاۋىندا قالدى.
ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە «از ي يا» ەڭبەگى ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋىنا اسەر ەتكەن ماڭىزدى تۋىندىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاندى. بۇل كىتاپ كوپتەگەن وقىرمان ءۇشىن ءوز تاريحىنا جاڭاشا قاراۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ولجاس سۇلەيمەنوۆ تەك اقىن عانا ەمەس، مادەنيەت پەن ونەردىڭ بىرنەشە سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن جان-جاقتى تۇلعا بولدى. ول «قازاق فيلم» كينوستۋدياسىندا قىزمەت اتقارىپ، «بابالار جەرى»، «كوگىلدىر مارشرۋت»، «مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى ءسوز» سياقتى فيلمدەردىڭ سەناريىن جازدى.
سونىمەن قاتار قازاقستان جازۋشىلار وداعىن باسقاردى، مادەني ساياساتقا ارالاستى، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىندە ەڭبەك ەتتى. ول يتاليا، گرەكيا جانە مالتا ەلدەرىندە قازاقستاننىڭ ەلشىسى بولدى. كەيىن يۋنەسكو جانىنداعى قازاقستاننىڭ تۇراقتى وكىلى قىزمەتىن اتقاردى.
بۇل قىزمەتتەردىڭ بارىندە دە ول قازاق مادەنيەتىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا كۇش سالدى.
الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن قوزعالىس
ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ازاماتتىق ەرلىگىنىڭ ەڭ بيىك كورىنىسى - 1989 -جىلى قۇرىلعان «نەۆادا - سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسى.
سەمەي يادرولىق پوليگونى ونداعان جىل بويى قازاق جەرىنە ورنى تولماس قاسىرەت اكەلدى. مىڭداعان ادام رادياتسيا زاردابىن تارتتى. سول كەزدە حالىق ءۇنىن باتىل جەتكىزگەن ساناۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى - ولجاس سۇلەيمەنوۆ بولدى.
تەلەديدار ارقىلى حالىققا ۇندەۋ جاساعاننان كەيىن قىسقا ۋاقىت ىشىندە ميلليونداعان ادام انتيادرولىق قوزعالىستى قولدادى. ناتيجەسىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق سىناق پوليگوندارىنىڭ ءبىرى جابىلدى.
بۇل قوزعالىس قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىزدانۋ يدەياسىن قولدايتىن ەل رەتىندە الەمگە تانىتتى. ال ولجاس سۇلەيمەنوۆ بەيبىتشىلىك جولىنداعى كۇرەستىڭ سيمۆولىنا اينالدى.
ولجاس سۇلەيمەنوۆ شىعارماشىلىعى قازاق ادەبيەتىنىڭ شەكاراسىنان الدەقاشان اسىپ كەتكەن. ونىڭ ەڭبەكتەرى ونداعان تىلگە اۋدارىلىپ، تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني مۇراسىنا اينالدى.
ول ءوز شىعارمالارىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي تامىرىن، تىلدىك بايلانىسىن، ورتاق مادەني كودىن زەرتتەپ، ناسيحاتتادى. سوندىقتان دا ونى تەك قازاقتىڭ عانا ەمەس، كۇللى تۇركى الەمىنىڭ ويشىلى دەپ اتايدى.
بۇگىندە ونىڭ ەڭبەكتەرى جاس زەرتتەۋشىلەرگە، اقىندارعا، ادەبيەتتانۋشىلارعا شابىت بەرىپ كەلەدى. 90 جىلدىق مەرەيتوي قارساڭىندا قازاقستاندا ءبىرقاتار مادەني جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. اقىننىڭ كوپتومدىق شىعارمالار جيناعى قايتا باسىلىپ، ارنايى فوتوالبومدار جارىق كورمەك. رەسپۋبليكا كولەمىندە كونفەرەنتسيالار، ادەبي كەشتەر، كورمەلەر ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر.
el.kz